Skip to main content

Full text of "Raccolta di concordati su materie ecclesiastiche tra la Santa Sede e le autorità civili"

See other formats


RACCOLTA 



DI 



CONCORDATI 

SU MATERIE ECCLESIASTICHE 



TRA LA 



SANTA SEDE 



E LE 



AUTORITÀ CIVILI 




ROMA 

TIPOGRAFIA POLIGLOTTA VATICANA 
1919 



IMPRIMATUR. 
Fr. Albertus Lepidi, Ord. Praed., S. P. A. Magister. 

IMPRIMATUR 
t Iosephus Palica, Archiep. Philippen., Vices gerens. 



20 Wt \ 



\°\\<\ 



AVVERTENZA. 




arie ragioni di ordine pratico hanno consigliato la rinunzia 
ad una edizione diplomatica, nel senso scientifico della parola, 
dei documenti riuniti in questa raccolta: essa del resto non 
avrebbe dato vantaggi apprezzabili rispondenti alla somma delle cure e 
del tempo necessarii e sarebbe stata ben lungi dal recare utili sensibili 
alla scienza, perchè in subiecta materia non le particolarità paleo- 
grafiche, ortografiche e simili, ma ciò che importa è avere un testo 
sicuro delle genuine disposizioni concordate. Si è pertanto preferito di 
prendere il testo dei documenti da pubblicazioni precedenti, scegliendo 
le più comunemente adoperate (ad es. i Bollarti, Nussi ecc.) ed, ove fosse 
il caso di poterle riconoscere tali, le migliori (ad es. quelle nei Monu- 
menta Germaniae ///storica), ma collazionando tutto con gli originali e 
con le copie avute a disposizione e introducendo nel testo o indicando 
nelle note ' tutte le varianti di qualche interesse. Le edizioni prese 
come basi"' furono riprodotte con scrupolosa esattezza in tutte le loro 
particolarità, anche le meno commendabili (come l'uso promiscuo della 
maiuscola e minuscola per la lettera iniziale della medesima parola, 
la varia grafia dello stesso vocabolo [nunquam, numquam ; executio, 
exsecutio, exsequutio], la interpunzione non sempre applicata con 
metodo costante e non sempre ragionevole, migliorandola solo le- 
desse luogo ad alterazione del senso o ad equivoci), ma correggendo 
gli evidenti errori di stampa. 3 Al fine. di non aumentare inutilmente il 



1 Xon sempre si introdussero nel testo le lezioni, anche buone, delle fonti, per la ra- 
gione che le edizioni potevano fondarsi su redazioni aventi eguale autorità, anche officiale. 
Gli studiosi e i competenti giudicheranno Ira la lezione del testo e quella delle note, in 
queste sono anche indicati gravi errori - non varianti - delle edizioni, accompagnando talora 
il rilievo con un punto ammirativo, che sarebbesi potuto usare più abbondantemente. 

2 Dei Monum. Germ. histor. furono conservati anche i titoli dei singoli documenti, 
che talvolta ricorrono nelle stesse fonti. 

3 Quali riscontransi molto copiosi in Nuss e quali sono i molti errori d'accento nei 
testi francesi pubblicati in Conventiones ... Leonis XIII. 



Avi'ertensa 



numero delle note s'è proceduto senz'altro alla correzione del testo 
delle edizioni e per ciò tutto quanto nel lesto si allontana da quello 
delle stampe, che l'hanno /ornilo, deriva dalle fonti usale e fu 
sostituito come " doverosa ,, correzione. Nei pochi casi, in cui non 
si ebbe alcun mezzo di controllo, o, in caso di certa correzione, si notò 
la lezione della fonte, o si suggerirono congetture di correzioni ove 
apparve opportuno. 

Pei documenti pubblicati qui la prima volta si riprodusse esatta 
mente ' la lezione delle fonti in tutte le loro particolarità, anche le 
poco commendevoli (quali, qui pure, l'uso promiscuo della maiuscola 
e della minuscola iniziale, e, nei testi portoghesi e spagnuoli special- 
mente, l'accento ora posto ora omesso nei verbi, preposizioni o con- 
giunzioni, la varia grafia della medesima parola [religion, religión, 
reli/'ion] e simili). 

Oltre ai concordati fra la Santa Sede e gli Stati, che sono così 
varii nella loro forma di redazione, si è creduto opportuno di dare 
luogo ad alcune convenzioni concluse fra le autorità locali ecclesiastiche 
e civili, che ottennero l'approvazione della Sede Romana. 2 Pei secoli 
XVII-XX poi, mentre non fu tralasciato alcuno degli atti che univer- 
salmente sono riconosciuti come concordati, si diedero solo, fra i tanti, 
alcuni saggi di atti consimili relativi a erezioni e circoscrizioni di 
diocesi o metropoli, indulti, ecc. 

I concordati sono disposti in ordine cronologico, ma gli atti inter- 
pretativi, estensivi ecc. vennero uniti alla convenzione fondamentale. 

Roma, giugno 1919. 

Il compilatore 

Sac. Angelo Mercati. 



Nei documenti fino al Cinquecento [] indica, salvo avvertenze in contrario, che nella 
fonie le parole mancano per guasto negli originali o per colpa del menante; (), salvo evi- 

1 Seguendo pei testi anteriori al Cinquecento le norme ormai universalmente adottate. 

8 Non constandone l'approvazione, tu omesso il concordato del 5 settembre 1583 fra i 
Vescovi della provincia ecclesiastica Salisburghese e Guglielmo V di Baviera, che rimase 
in vigore lino alla secolarizzazione (1803) e di cui Fr. Wimmer, lìibliographie des buyer. 
Concorriate* von 1583 in M. v. Deotinger, BeytrOge -sur Gesch. ecc. des Ersbist. Mini 
chen iinri Freising V, Munchen 1854,93-208, diede una nuova edizione, 181-208. 



Avvertensa vii 

dente caso di parentesi, indica il complemento della parola, di cui le fonti danno la sola 
iniziale. 

«om.« e «add. » riguardano, salvo indicazioni in contrario, la sola parola a cui si rife- 
riscono e voglion dire che nell'edizione-base o nella l'onte citata ess;i manca od è aggiunta. 

Bull. Rotti. Cocq.-Main. significa il Bollarlo i ■mano edito da (. . Cocquelines e dal 
tipografo Mainarmi, Romae 1739-1762 lino al 1669) e 173,'ì-17-ll dal L669 al 1740), Il tomi 
in 28 volumi (si noti che X e XI portano nel titolo l'indicazione, rispettivamente, " X pars 
prima „ e " XI pars secun3a„). 

Bull. Rom. ed. Taur. significa la riproduzion del precedente Bollarlo, eseguita a 
Torino in '-'4 volumi, 18.>7-1N7'_\ con un volume di Appendice, 1867. 

Bull. Rom. Cont. ed. Rom. significa la continuazione del Bollano per A. Barberi, 
V Spetta ed R. Segreti, l-XIX, Romae 1835-1857 < he abbraccia i pontificati di Clemente XIII- 
Gregorio XVI, anno quarto). 

Bull. Rodi. Coni. ed. l'rat. significa la riproduzione dell'edizione romana, l'i .ai 1840-1856, 
costituente i tomi XV1I1-XXII1 di Benedicti XI\' Opera omnia e i tomi IV-IX (in 10 volumi) 
della continuazione del Bollano. Si noti che itomi IV e V portano l'erronea indicazione Ul 
e IV, di cui, come pure nel caso indicato di Cocq.-Main.. non fu tenuto conto. 

Fu abbandonata la numerazione che i Boll, ed i Mimimi. Gertn. histor. pongono alle 
sezioni dei documenti. 

Le clausole dell' 1 Bolle e dei Brevi Pontifici furono date secondo i Boll, o altre edi- 
zioni, sebbene nelle minute dell'Archivio della Segreteria dei Brevi ecc. esse comunemente 
non figurino o .siano semplicemente accennate da qualcuna delle parole usuali accompa- 
gnate da « etc. >. 



SERIE DEI CONCORDATI 



PAr.. PAC. 

I. Legazia di Sicilia 1_10 

1. Urbano II conferisce la legazia a Ruggero conte di Calabria e di Sicilia. 

5 luglio 1098 1 

2. Pasquale II determina le (unzioni della legazia, 1° ottobre 1117 .... 1-2 

3. Benedetto XIII ristabilisce il tribunale della Monarchia Sicula fissan- 

done il funzionamento, 30 agosto 1728 2-10 

II. - Convenzioni tra Pasquale lied Enrico V nella questione delle investiture 10-18 

1. Conventio praevia in ecclesia S. Mariae in Turri fa età, 9 febbraio 1111 . 10-12 

<i Promissio regis 10-11 

b Iuramentum procerum regni 11 

l'romissio papae per Petrum Leonis dieta 11-12 

<i Iuramentum Petri Leonis 12 

2. Iuramenta Sutrii praestita, l » febbraio 1111 12-13 

<7 Iuramentum regis 12 

h Iuramentum procerum regni 12-13 

3. lleinrici V. decretimi de bonis ecclesiasticis, 12 febbraio 1111 13 

4. Paschalis II. privilegium primae conventionis 13-14 

5. Conventio apud Pontem Mammeum facta, 11 aprili 1111 14-15 

a) Promissio papae 14 

/' Iuramentum in anima papae 14 

fi Nomina cardinalium iurantium 15 

tf) Iuramentum in anima regis 15 

e) Nomina iuratorum regis et formula iuramenti 15 

6. Privilegium Paschalis II. de investituris, 12 aprile 1111 16 

7. Gesta dampnationis pravilegii, 23 marzo 1112 16-18 

III. - Concordato di Worms 18-19 

1. Formulae pacis cura Calixto II, 17-19 ottobre 1119 18 

a Scriptum imperatoris 18 

b Scriptum pontificis 18 

2. Pax Wormatiensis cum Calixto 11,23 settembre 1122 18-19 

a) Privilegium imperatoris 18-19 

6 N Privilegium pontificis 19 

IV. - Patto Beneventano fra Adriano IV e Guglielmo I di Sicilia, giugno 1156. 20-23 

a) Privilegium Wilhelmi regis 20-22 

h Privilegium Hadriani IV. pontificis 22-23 

V. - Pace fra Alessandro IH e Federico I 23-31 

1. Pactum Anagninum, ottobre-novembre 1176 23-27 

a factum pacis praeviae 23-26 

b) Promissio legatorurn imperialium 26-27 

2. Pax Veneta 27-31 

a) Pactum praevium inter imperatorem et ecclesiam 27-30 



Serie dei Conconiati 



pag. rv<-. 

/> [uramenta promissionis in anima imperatoris, 22 luglio 1177 IO 

e Confirmatio pads cum ecclesia, 17 settembre 1177 30-31 

onfirmatio pacis per duodecim magnates imperii, 17 settembre 1177. 31 

VI. Patto fra Clemente III e Guglielmo II di Sicilia, febbraio 1188 . . 32 

VII. - Patto di Tancredi di Sicilia con Celestino III, giugno 1192 32-35 

,' lui -.imentum Tancredi »- - 33 

b) Privilegium Tancredi 33-34 

e Promissio hominii 34-35 

\' 111. - Innocenzo III e Costanza di Sicilia, 19 novembre 1198 35-36 

IX. - Trattato di Filippo di Svevia con Innocenzo III, maggio 1203 36 38 

a) Promissio regis 36-37 

b) Epistola regis ..37-38 

\. Promessa di Ottone IV, 22 marzo 1209 ■ 38-39 

XI. - Patti e privilegi di Federico II 39-47 

1. Patto con Innocenzo III, febbraio 1212 39-41 

a Privilegium Friderici II. regis 39-40 

b Privilegium Friderici II. de electionibii'- 10-41 

2. Promessa di Eger, 12 luglio 1213 41-44 

(/ Privilegia regia primum et secundum 41-43 

b) Privilegium regium tertium 43-44 

3. Promessa di Hagenau, settembre 1219 45-47 

a) Privilegium regium 45-46 

b) Confirmatio iuramenti Hagenowiensis, gennaio 1221 46-47 

XII. -Promesse di Giovanni senza Terra re d'Inghilterra 48-56 

1. l'ace coi prelati del regno 48-54 

a) Lettera d'Innocenzo HI, che fissa le condizioni, 28 febbraio 1212 . . . 48-' 

b Lettera con cui il re accetta le condizioni, 13 maggio 1213 51-52 

e) Lettera d'Innocenzo IH ai prelati, 31 ottobre 1213 53-54 

2. Innocenzo III conferma la pace fra il re ed i prelati circa le elezioni, 

30 marzo 1215 54-56 

XIII - Convenzione con Sancio II re di Portogallo 56-59 

a) Condizioni fissate da Gregorio IX, 14 aprile 1238 56-59 

h Accettazione delle condizioni da parte di re S.tncio II, 25 novem- 
bre 1238 59 

Convenzione fra Sancio I e il vescovo di Porto, confermata da Innocenzo III, 

13 maggio 1210 56, n. 1 

XIV. Giuramento di Alfonso conte di Boulogne, 6 settembre 1245 59-62 

t ■ invenzione fra Sancio II e il Vescovo di l'orto, confermata da Innocenzo IV, 

2 febbraio 1245 b0, n. 

XV. Condizioni apposte all'investitura del regno delle due Sicilie concessa a 

Carlo 1 d A ngiò confermate da Clemente IV, 4 novembre 12b5 .... 62-79 

Promessa di Federico III d'Aragona, 31 marzo 1373 79-81 

XVI. - Rodolto I di Habsburg e Gregorio X 81-: 6 

1. Confirmatio privilegiorum et iuramentorum per procuratoteli! data, 

6 giugno 1274 81-83 

2. Privilegium regium, 21 ottobre 127"> S4-86 

XVII. - Confermazione da parte di Onorio IV d. II. costituzioni di Carlo 11 

d'Angiò relative alle cose ecclesiastiche, 17 settembre 1285 86-88 



Serie dei Concordati u 



PAG. PAG. 

XVIII. - Concordia degli undici articoli fra i prelati del Portogallo, autoriz- 
zati da Niccolò IV, e il re 1 >ionigi, 7 febbraio 1289 89-93 

\IX - Concordia dei quaranta articoli tra re Dionigi di Portogallo e i pre- 
lati del regno approvata da Niccolò IV, 12 febbraio 1289 94-111 

Riconferma della concordia da parte di Niccolò IV, 7 marzo 1289 . . 107-111 

XX Patti fatti da Bonifacio Vili a Giacomo d'Aragona per l'investitura di 

Sardegna e di Corsica, 4 aprile 1297 112-119 

XXI. - Promesse di Alberto I di Habsburg 120-124 

1 l'romissio prior, 17 luglio 1303 120-122 

_' Prqmissio altera, 17 luglio 1303 122-124 

XXII. - Promessa di Enrico VII di Lussemburgo 124-128 

1. Promissio Lausannensis. 11 ottobre 1310 124-127 

2. Iuramentum imperatoris, b luglio 1312 127-128 

Promessa di Carlo 1Y, 27 aprile 1347 124. n.l 

XXIII. - Accordo fra Clemente VI e Pietro IV d'Aragona, 24 9 ttembre 1351. 128-131 

XXIV. - Accordo fra Pietro IV d'Aragona ed il clero Tarragonese, esteso 

da Giulio III il 20 marzo 1551 ai territorii di Maiorca, Minorca. 

Iviza e Sardegna. 10 giugno 1372 131-137 

XXV. - Composizione fra Gregorio XI ed Edoardo HI d Inghilterra, 1 set- 

tembre 1375 137-144 

XXVI. - Concordati di Costanza. 1418 144-168 

1. Colla Spagna 144-150 

2. Colla Francia 150-157 

3. Colla Germania 157-165 

4. Colf Inghilterra 165-168 

XXVII. - I concordati dei principi 168-177 

1 Eugenio IV promette di convocare il concilio ecumenico, 5 feb- 
braio 1447 . . - 168-169 

2. Eugenio IV concede che la nazione germanica usi dei decreti del 

concilio di Basilea accettali da Alberto II d'Austria, 5 febbraio 1447 169-170 

3 Eugenio IV restituisce alle loro chiese e nel pristino stato gli Arci- 
vescovi di Treviri e di Colonia. 5 febbraio 1447 170-171 

4. Indulti di Eugenio IV alla Nazione Germanica, 7 febbraio 1447 . . 171-175 

5. Protesta di Eugenio IV. 5 febbraio 1447 176 

6. Niccolò V approva e conferma le concessioni latte da Eugenio IV 

alla Nazione Germanica, 28 marzo 1447 176-177 

XXVIII. - Concordato di Menna 177-185 

1. Patti conclusi fra il legato pontificio e i principi germanici, 17 feb- 

braio 144S _ 177-181 

2. Xiccolò V conferma il concordato di Vienna. 19 marzo 1448. . . . 181-185 

XXIX. - Concordia fra Alfonso V d'Aragona e i prelati ecc. dei suoi stati. 

confermata da Niccolò V, 6 gennaio 1451 186-195 

XXX. - Indulto di Niccolò V a Lodovico duca di Savoia circa le nomine 

ecclesiastiche, 10 gennaio 1452 195-1% 

Interpretazioni ed estensioni dell'indulto di Niccolò V 196-213 

1. Leone X, 27 maggio 1515 196-199 

2. Clemente VIII, 19 giugno 1595 200-203 

3. Innocenzo XII, 3 luglio 1700 204-205 



Serie dei Concordati 



4. Benedetto XIII, 29 maggio 1727 .- 205-206 

Altra redazione dell'indulto di Benedetto XIII 207-208 

5. Pio VI, 11 giugno 1791 208-210 

6. l'io VII, 14 luglio 1819 211-213 

XXXI. - Abolizione della prammatica sanzione 214-222 

1. Bolla di Papa Sisto IV, 7 agosto 1472 214-217 

2. Breve di Papa Sisto IV, 13 agosto 1472 217-218 

3. Lettere patenti, con cui Luigi XI ratifica il concordato, 31 ottobre 1472. 219-222 

XXXII. - Pace fra Innocenzo VIII e Ferdinando di Napoli, 7 febbraio 14' 2. 222-233 

XXXIII. - Concordato con la Francia sotto Leone X, 1516 233-251 

XXXIV. - Concordato fra i prelati portoghesi e il re Emanuele corifei 

mato da Leone X, 25 luglio 1516 . . . ' 251-253 

XXXV. - Concordati sui benefizi in Polonia 253-261 

1. Bulla Leonis X, 1 luglio 1519 253-255 

2. Bulla Clementis VII, 1 dicembre 1525 256-259 

3. Copia supplicationum expeditarum in favorem ordinariorum Regni 

l'oloniae . 259-2t>l 

XXX VI. - Concordato tra il foro ecclesiastico e il laico in Milano confer- 
mato da Papa Paolo V, 2 giugno 1615 2t>2-266 

XXXVII. - Convenzione sui beni ecclesiastici in Boemia, 8 marzo 1630. . 266-282 

XXXVIII. - Concordato Aldrovandi- Alberoni colla Spagna, 17 giugno 1717. 282-286 
Concordia Facheneti 282, n.l 

XXXIX - Norme per la disciplina ecclesiastica in Spagna, 13 maggio 1723 

{Apostolici Ministerii) 286-297 

Benedetto XIII inculca l'osservanza dell 'Apostolici Ministeri/ , 27 mar- 
zo 1726 297-300 

XL. - Progetto di accomodamento fra Benedetto XIII e Vittorio Amedeo II 
re di Sardegna sull'immunità e la giurisdizione ecclesiastica, 
24 marzo 1727 301-309 

XLI. - Concordato fra Benedetto XIII e Vittorio Amedeo I! re di Sar- 
degna, 29 maggio 1727 310-311 

XLII. - Concordato sulle Abbazie di Polonia 311-321 

1. Tractatus de Abbatiis in Regno Poloniae die VI. mensis Augusti Anno 

Domini 1736, 6 agosto 173t>, 10 luglio 1737 311-318 

2. Bolla con cui Clemente XII approva il trattato, 13 settembre 1737 . 318-321 

XI. Ili - Concordato con la Spagna, 26 settembre 1737 321-327 

XLIV. - Concordato col Portogallo, 19 dicembre 1737 328 330 

XLV, - Concordato col re di Sardegna sui feudi ecclesiastici, 5 gennaio 1741. 331-335 
XLVI. - Concordato col re di Sardegna circa la materia beneficiale, 5 gen- 
naio 1741 335 337 

XLVII. - Concordato con Napoli, 2 giugno 1741 338-364 

XLVI1I. - Istruzione di Benedetto XIV ai Vescovi del regno di Sardegna 

sopra l'immunità e l'esercizio della giurisdizione ecclesiastica . . 364-381 

1. Benedetto XIV a Carlo Emanuele III re di Sardegna, 6 gennaio 1742 364-365 

2. Carlo Emanuele III Re di Sardegna a Papa Benedetto XIV, 17 gen- 

naio 1742 365 

3. Istruzione 365-381 

Modificazioni ed estensioni della Istruzione di Benedetto XIV .... 381-405 



Serie ilei Concordati 



r*r,. pac. 

1. Clemente XIII, 3 settembre 1763 381-385 

Clemente XIII, L'I marzo 1759 381, n. 1 

2. Clemente XIV, 22 settembre 1769 385-387 

3 Istruzione di Clemente XIV 387-392 

a) Clemente XI V a Carlo Emanuele III Re di Sardegna, 28 gennaio 1770. 87-388 

b) Carlo Emanuele III Re di Sardegna a Papa Clemente XIV, 7 te b 

braio 1770 188-389 

< Istruzione 389-3' »2 

4. Clemente XIV, 1 marzo 1770 392-395 

5. l'io VI. 18 aprile 1776 395 196 

6. l'io VI, 11 dicembre I77 1 » 396 398 

7. Pio VI, 9 aprile 1782 398-400 

S. l'io VI, L5 settembre 1786 400-401 

9. Leone XII, 20 giugno 1826 402-405 

XLIX. - Concordato sulla composizione delie pensioni palatine in Porto 

gallo, 30 agosto 174") 405-409 

L. - Concordato tra Benedetti» XIV e Carlo Emanuele III Re di Sardegna, 

24 giugno 1750 HO 113 

LI. - Concordati) per il patriarcato di Aquileia tra Maria Teresa e \\ Doge 

di Venezia approvalo da Papa Benedetto XIV, 6 luglio 1751 . . . 113-422 

Lll. - Concordato fra Benedetto XIV e Ferdinando VI di Spagna, 11 gen 

naio 1753 122-437 

I III. - Benedetto XIV cede al Re di Sardegna i diritti sul principato di 

Masserano e la contea di Crevalcore, 13 luglio 1753 437-440 

LIV. - Concordato fra Benedetto XI V e Maria Teresa per il ducato di 

Milano, 17 dicembre 1757 140-443 

LV. - Convenzione fra l'Arcivescovo di Cagliari e l'Ordine dei SS. Mau- 
rizio e Lazzaro sulla giurisdizione temporale e il dominio utile 
dell'isola di S Antioco confermata da Clemente XIII, 21 marzo 1758. W3 1". ; 

LVL- Convenzione sull'immunità ecclesiastici in Baviera, 30 settembre 1758. 154 l r >7 

LVI1. - Limitazione del privilegio del foro per i rei di lesa maestà in Por 

togallo, 11 agosto 1759 • 457-459 

LVI1I. - Istruzione sopra diversi provvedimenti per governo delle curie 

ecclesiastiche nel regno di Sardegna, 14 gennaio 1761 169 167 

LIX. - Accordo sulle facoltà del Nunzio in Spagna, 18 dicembre 17h6 . . 467-473 

LX. - Convenzione fra il Re di Sardegna e il Vescovo di Novara, confer- 
mata da Clemente XIII, 15 giugno 1767 173 l'- 
Altra convenzione fra i medesimi, confermata da Pio VII, 25 agosto 1817. 482 183 

LXI. - Accordo sul Tribunale della Nunziatura in Spagna, 26 marzo 1771. 184 187 

LXII. - Riduzione del diritto d'asilo in Spagna, 12 settembre 1772 . . . 487 492 

: Nili. - Convenzioni fra il Vescovo di Grenoble e l'Abbazia di S. Mi- 
chele della Chiusa, approvate da Papa Pio VI, 1 febbraio s di- 
cembre 1773 493-504 

LXIV. - Concordato sulla collazione di alcuni canonicati nel Belgio. 21 mag 

gio 1776 505-509 

L\ V. -Concordato tra Papa Pio VI e Maria I di Portogallo, 20 luglio 1778. 500-511 

LXVI. - Erezione del tribunale per l'esame dei libri a Lisbona, 29 no- 
vembre 1780 511-514 



xiv Serie dei Concordati 

PAr.. PAG. 

LXVII. - Concordato fra Pio VI e L'Imperatore Giuseppe II sulle nomine 

ecclesiastiche nei ducati di Milano e di Mantova, 20 gennaio 1784 . 514-515 

LXVIII. - Facoltà d'ipotecare ed alienare beni ecclesiastici concesse 
da Pio VI a Vittorio Amedeo III e Carlo Emanuele IV Re di Sar- 
degna 516-527 

1 15 marzo 1794 516-517 

2. 4 settembre 1795 517-519 

3. 18 luglio 1797 519-523 

4. 1 dicembre 1797 523-527 

LXIX - Imposizione di una gabella per l'Ospedale della Misericordia in 

Parma 527-530 

1. 23 giugno 1795 527-529 

2. 19 aprile 1796 529-530 

LXX. - Ordinamento ecclesiastico in Corsica, 1795 531-536 

LXXI. - Incarico al Nunzio in Baviera di confermare una convenzione 

fra il Duca di Baviera e la Prepositiva di Berchtesgaden, 3 giu- 
gno 1796 536-53S 

LXXII. - Ordinamento delle diocesi latine nell' impero russo, 16 otto 

bre 179S 533-559 

LXXIII. - Facoltà ai Vescovi di Spagna e d'America d'alienare beni di 

opere pie, 13 agosto 1799 559-560 

LXXIY - Concordato fra Pio VII e la Repubblica francese, 15 luglio 1801. 561-565 

LXX V. - Concordato fra Pio VII e la Repubblica italiana, 16 'settem- 
bre 1803 565-572 

LXXVT. - Prescrizioni per il governo degli Ordini religiosi in Spagna, 

15 maggio 1804 573-579 

LXXVII. - Concordato di Fontainebleau 579-585 

a) Articoli, 25 gennaio 1813 57-9-581 

6) Lettera di S. S. Pio VII all'Imperatore Napoleone con cui ritratta 
il concordato firmato a Fontainebleau, 24 marzo 1813 581-585 

LXXVII1. - Concordato intorno al ripi istinamento degli Ordini religiosi 

in Toscana, 4 dicembre 1815 585-590 

LXXIX. - Concordato fra Pio VII e Massimiliano Giuseppe Re di Baviera, 

5 giugno 1817 591-597 

LXXX. - Concordato fra Pio VII e Luigi XVIII Re di Francia, 11 giu- 
gno 1817 597-601 

LXXXI. - Nuova circoscrizione delle diocesi di Piemonte, 17 luglio 1817 . 601-619 

LXXXII. - Concordato fra Pio VII e Ferdinando I Re delle Due Sicilie, 

16 febbraio 1818 620-637 

LXXXIH. - Nuova circoscrizione delle diocesi in Polonia, 30 giugno 1818. 638-648 
LXXXIV. - Muova circoscrizione delle diocesi del Regno di Prussia, 16 lu- 
glio 1821 648-665 

Breve Quod de fidelium, 16 luglio 1821 665-666 

LXXXV. - Nuova circoscrizione delle diocesi nelle Provincie del Reno 

superiore, 16 agosto 1821 667-676 

LXXXVI. - Nuova circoscrizione delle diocesi di Francia, 6 ottobre 1822 . 677-688 
LXXXVII. - Nuova circoscrizione delle diocesi del Regno di Hannover, 

16 marzo 1824 68^-696 



Serie dei ' ovcordati 



ì 



TAG. r\r.. 

I. XXXVIII - accordo fra la Casa Ducale di Lucca e l'amministrazioni 

dei beni ecclesiastici approvato da Leone XII, 6 maggio 1826. . . 697-700 

I ,\\\l\ - Norme per l'elezione episcopale ecc. nelle diocesi dell. 

viride del Reno superiore.il aprile 1827 700-703 

Breve Ne sacra, 28 maggio 1827 703 

XC. - Concordato tra Leone XII eGuglielmo] Re dei Paesi Bassi, 18 giù 
gno 1827 

XCI. - Convenzione con alcuni Cantoni Svizzeri per il vescovado di Ba- 
silea ed accessione a questo dei Cantoni di Argovia e Turgovia, 
1828-1830 711-721 

1. Convenzione fra Leone XII e i Cantoni di Lucerna, Berna, Soletia 
e Zug, 20 marzo 1828 711-714 

2. Nuova circoscrizione del vescovado di Basilea, 7 maggio 1*28 . . . 714-719 
Breve Quod ad rem sacrarti, 15 settembri- 1828 71'' 20 

Recessione dei Cantoni d'Argovia e Turgovia al vescovado di Ba 

silea, 2 dicembre 1828 720-722 

4. Approvazione dell'accessione, 23 marzo 1830 722-724 

XCII - Concordato fra Gregorio XVI e Ferdinando 11 Ri- di Napoli Milla 

immunità personale, 16 aprile 1834 724-725 

XC1II. - Istruzione ai Vescovi del Regno di Sardegna sui registri parroc- 
chiali 725-736 

1. Gregorio XVI a Carlo Alberto Re di Sardegna, 24 agosto 1836 . . 72.V726 

2. Carlo Alberto Re di Sardegna a Papa Gregorio XVI, 20 ottobre 1836 726 

3. Istruzione della Sacra Congregazione degli Affari Ecclesiastici 

Straordinarii, 23 agosto 1836 727-736 

XCIV.-Coneordatocol Re di Sardegna sull'immunità personale, 27 marzo 1841 7 :■ 738 

^ XCV. - Concordato tra Gregorio XVI e Francesco IV Duca di .Modi na 

sul foro e amministrazione dei beni ecclesiastici 739-747 

1. Breve di Gregorio XVI. 30 aprile 1841 739-740 

2. Decreto del Duca Francesco IV, 8 maggio 1841 740-742 

Due decreti del Duca Francesco IV, 13 aprile 1846, 24 febbraio 1851 . 742-717 

XCVI. - Riorganizzazione del Vescovado di San Gallo, 7 novembre 1845 747-750 
XC VII. - Concordato fra Pio IX e Niccolò I Imperatore delle Russie, 3 ago- 
sto 1847 751-765 

1. Articoli concordati 751-761 

2. Articoli non concordati 761-765 

X XCVIII. - Concordati fra Pio IX e Leopoldo li Granduca di Toscana . . 765-769 

1. Concordato preliminare, 30 marzo 1848 765-767 

2. Concordato definitivo, 25 aprile 1851 767-769 

IC. - Concordato fra Pio IX ed Isabella II Regina di Spagna, 46 marzo 1851. 77<i-7'«> 

Concordato con la Spagna, 27 aprile 1845 796-799 

C. - Concordato fra Pio IX e la Repubblica di Costarica, 7 ottobre 1852 . 800-809 

CI. - Concordato fra Pio IX e la Repubblica di Guatemala, 7 otto- 
bre 1852 810-821 

CU. - Concordato fra Pio IX e Francesco Giuseppe I Imperatore d'Austria, 
18 agosto 1855 

1. Concordato 821-829 

2. Articolo segreto 829 



Serie dei Concordati 



PAG. PA6. 

Documenti relativi 830-844 

a Lettera dell'Arcivescovo di Vienna al Cardinale Viale Prelà, 

17 agosto 1855 : 830-832 

b) Risposta del Cardinale Viale Prelà, 18 agosto 1855 832-833 

. Altra lettera dell'Arcivescovo di Vienna al Cardinale Viale Prelà, 

18 agosto 1855 833-836 

d) Risposta del Cardinale Viale Prelà, 18 agosto 1*55 836-837 

e) Altra lettera dell'Arcivescovo di Vienna al Cardinale Viale Prelà, 

18 agosto 1855 837-840 

/) Risposta del Cardinale Viale Prelà, 18 agosto 1855 840-841 

g) Altra lettera dell'Arcivescovo di Vienna al Cardinale Viale Prelà, 

18 agosto 1855 841 

h) Pio IX ai Cardinali, Arcivescovi e Vescovi dell'Impero Austriaco, 

5 novembre 1855 842-844 

CHI. - Concordato fra Pio IX e Pietro V Re di Portogallo intorno al Patro- 
nato delle Indie, 21 febbraio 1857 844-852 

CIV. - Concordato fra Pio IX e Guglielmo I Re del Wiirttemberg, 8 aprile 1857. 853-862 

Documenti relativi 862-875 

a) Lettera del Barone von Ow al Cardinale von Reisach, 8 aprile 1857. 862-864 

b) Risposta del Cardinale von Reisach al Barone von Ow, 8 aprile 1857. 864-866 
r Lettera di Pio IX al Vescovo di Rottenburg, 22 giugno 1857 . . • 866 867 
d Pio IX al Vescovo di Rottenburg, 30 giugno 1857 868-875 

CV. - Accordo fra Pio IX e Francesco V Duca di Modena su beni eccle- 
siastici, 1857 876-880 

1. Breve di Pio IX al Duca, 23 giugno 1857 876-879 

2. Decreto del Duca, 14 novembre 1857 879-880 

CVI. - Concordato fra Pio IX e Federico Granduca di Baden, 28 giugno 1859. 880-895 

Documenti relativi 895-920 

a) Dichiarazione dei plenipotenziarii, 12 settembre 1859 895-897 

b Lettera dei plenipotenziarii Badesi al Cardinale von Reisach, 28 giu- 
gno 1859 897 

i Altra lettera dei medesimi al medesimo, 28 giugno 1859 .... 897-898 

d) Altra lettera dei medesimi al medesimo, 28 giugno 1859 .... 899 

e) Altra lettera dei medesimi al medesimo, 28 giugno 1859 .... 899 
f\ Lettera del Cardinale von Reisach ai plenipotenziarii Badesi, 28 giu- 
gno 1859 899-900 

g) Altra lettera del medesimo ai medesimi, 28 giugno 1859 .... 900-903 
li Altra lettera del medesimo ai medesimi, 28 giugno 1859 .... 903-904 
i Altra lettera del medesimo ai medesimi, 28 giugno 1859 .... 904 

k) Pio IX all'Arcivescovo di Friburgo in Brisgovia, 29 settembre 1R59 904-907 
l I ttera del Cardinale Antonelli all'Arcivescovo di Friburgo in 

Brisgovia, 30 settembre 1859 907-920 

C VII. - Concordatola Pio IX ed Isabella II Regina di Spagna, 25 agosto 1859. 920-929 

CVI II. - Concordato fra Pio IX e la Repubblica di Haiti, 28 marzo 1860 929-934 

Documenti relativi 935-936 

a) Lettera del Ministro plenipotenziario di Haiti al Cardinale Anto- 
nelli, 28 marzo 1860 935 

b) Risposta del Cardinale Antonelli, 28 marzo 1860 935-936 



Serie dei Concordati 



PAG. PAG. 

I l\ I on o dato tra Pio IXc la Repubblica di Honduras, 9 luglio 1861. 936-947 
Documenti relativi: 

a) Lettera del Cardinale Antonella a S. E.C. Gutierrez, 9 luglio 1861. 948 

b) Risposta di S. E. C. Gutierrez, 9 luglio 1861 948 

\ - Concordato fra Pio IX e la Repubblica di Nicaragua, 2 novembre 1861 '*.|s-')V' 

CXI.- Concordato fra Pio IX e la Repubblicadi S. Salvador, 22 aprile 1862 960-970 

CXII. - Concordato fra Pio IX e la Repubblicadi Venezuela, '.'"luglio 1862 971-983 

CXI1I. - Concordato fra Pio IX e la Repubblica dell'Equatore, 26 settem- 
bre 1862 983-995 

Documenti relativi : 
a)-d) Il Cardinale Antonelli al Ministro plenipotenziario dell'Equa- 
tore, 26 settembre 1862 ' 995-999 

CXIV. - Convenzione per l'incorporazione di Poschiavo e Brusio alla 

diocesi di Coirà, 23 ottobre 1869 1000 

CXV, - Nuova versione del concordato della Repubblica dell'Equatore, 

2 maggio 1881 1001-1013 

CXVI. - Convenzione fra la Santa Sede ed il Governo Austro-Ungarico 

per la Bosnia ed Erzegovina, 8 giugno 1881 1014-lnlò 

CXVII. - Accordi stipulati fra la Santa Sede ed il Governo Russo, 24 di- 
cembre 1882 1016-1018 

A. -a I lomanda del Governo Russo circa diocesi soppresse dal me- 

desimo 1016 

b) Adesione della Santa Sede alla domanda 1016 

B. - a) Convenzione fra la Santa Sede ed il Governo Russo circa i 
Seminarii 1016-1017 

h Dichiarazione del Governo Russo circa i Seminarii li il 7 

' . Accordo fra la Santa Sede ed il Governo Russo relativo all'Acca- 
demia Ecclesiastica di Pietroburgo 1017-1018 

D. Dichiarazione del Governo Russo colla quale si obbliga alla revo- 
cazione o modificazione delle misure eccezionali prese contro il 

Clero 1018 

CXVIII - Concordato colla Repubblica di Guatemala, 2 luglio 1884 . . 1018-1020 

Documenti relativi 1020-1021 

a) Lettera del Ministro di Guatemala al Cardinale Jacobini, 2 lu- 
glio 1882 ' 1020 

fr Risposta del Cardinale Jacobini, 3 luglio 1882 1020-1021 

( XIX - Convenzioni per il Canton Ticino, 1884, 1888 1021-1027 

1. Convenzione per regolare la situazione religiosa delle parrocchie 

del Canton Ticino, 1 settembre 1884 1021-1022 

2. Convenzione per l'amministrazione apostolica nel Canton Ticino, 

23 settembre 1884 1023-1025 

3. Convenzione relativa all'Amministratore apostolico del Canton 

Ticino, 16 marzo 1888 1025-1027 

CXX. - Convenzione per l'amministrazione regolare della diocesi di Ba- 
silea, 1 settembre 1884 1027-1029 

CX XI. - Concordato fra Leone XIII e Luigi 1 Re di Portogallo sul Patro- 
nato Regio nelle Indie orientali ln'. H »-1048 

1. Concordato, 23 giugno 1886 1029-1039 



xviii Serie dei Concordati 

PAG. PAG. 

2. Documenti per l'esecuzione del concordato 1039-1048 

a Mota di Mons. Sostituto della Segreteria di Stato -all'Ambascia- 
tore portoghese, 9 marzo 1887 103^-1040 

b) Nota responsiva dell'Ambasciatore, 15 marzo 1887 1041-1042 

< ) .Vota dell'Emo Rampolla all'Ambasciatore portoghese, 27 feb- 
braio 1890 1042-1043 

d) Nota responsiva dell'Ambasciatore, 3 marzo 1890 1043-1044 

e) Nota dell'Emo Rampolla all'Ambasciatore portoghese, 14 otto- 
bre 1891 1044-lU4b 

f) Nota responsiva dell'Ambasciatore, 21 ottobre 1891 1047-1048 

CXXII. - Convenzione fra Leone XIII e Niccolò I Principe del Monte- 
negro, 18 agosto 1886 1048-1050 

CXXIII. - Accordo fra la Santa Sede e il Governo della Repubblica 

Francese per Pondichery, 1 settembre 1886 1050-1031 

CXXIV. - Concordato colla Repubblica di Colombia 1051-1069 

1. Concordato, 31 dicembre 1887 1051-1061 

2. Concordato addizionale, 20 luglio 1892 1061-1068 

3. Lettera dell'Emo Rampolla ai Vescovi di Colombia, 3 luglio 1893 1068-1069 
CXXV. -Accordi stipulati per l'isola di Malta 1069-1079 

1. Intorno ai matrimonii 1069-1071 

a) Decretum S. C. Negotiis Ecclesiasticis Extraordinariis praepo- 

sitae, 12 gennaio 1890 1069 

b) Nota del Cardinale Segretario di Stato al Generale Simmons, 

17 gennaio 1890 1069-1070 

e) Risposta del Generale Simmons, 18 gennaio 1890 1070-1071 

2. Sull'educazione del Clero *". 1071-1074 

a) Nota del Cardinale Segretario di Stato al Generale Simmons, 

22 gennaio 1890 1071-1072 

b) Risposta del Generale Simmons, 22 gennaio 1890 1072-1074 

3. Sulla elezione dei Vescovi 1074-1079 

a) Nota del Cardinale Segretario di Stato al Generale Simmons, 

20 marzo 1890 1074-1075 

b) Risposta del Generale Simmons, 26 marzo 1890 1075-1079 

CXXVI. - Concordato colla Repubblica dell'Equatore sulla sostituzione 

delle decime, 8 novembre 1890 1079-1085 

Documenti relativi 1085-1086 

a) Nota del Cardinale Rampolla a S. E. L. A. Larrea, 9 novem- 
bre 1890 1085 

b) Risposta di S. E. L. A. Larrea, 10 novembre 1890 1085-1086 

Convenzione del 30 settembre 1865 1086-1088 

C XXVII. - Accordo sulla sistemazione della diocesi di Cartagine, 7 no- 
vembre 1893 .••■'■ 1088-1089 

1. Nota diplomatica dell'Emo Card. Segretario di Stato a S. E. l'Am- 

basciatore di Francia 1088-1089 

2. Nota diplomatica di S. E. l'Ambasciatore di Francia all'Emo Card. 

Segretario di Stato di Sua Santità 1089 

CXXVIII. - Concordato per l'erezione della facoltà teologica nell'Uni- 
versità di Strasburgo, 5 dicembre 1902 - 1090-1091 



Serie dei Concordati 



CXXIX. - Convenzione ira l'io X e Alfonso \l!l l\<- di Spagna relativamente 

agli Ordini Religiosi, 19 giugno 1904 1091-10 l 

CXXX. - Accordo preliminare colla Spagna per modifiche al concordato del 1851, 

12 luglio 1904 1094-1095 

* XXXI. - Concordato perle missioni cattoliche nel Congo, 26 maggio 1906 1096-1097 

CXXXII. -Convenzione sull'insegnamento nei Seminarli della Polonia Russa, 

22 luglio 1907 1097-1098 

Convenzione del 1897 . . 1098-1099 

CXXXIII. - Concordato tra Pio X e Pietro I Re di Serbia, 24 giugno 1914 . 1100-1103 



I. 

LEGAZIA DI SICILIA. 



1. - Urbano II conferisce la legazia a Ruggero conte di Calabria e di Sicilia. 

5 luglio 1098. 

Urbanus episcopus seruus seruorum Dei. Carissimo filio Rogerio corniti Calabriae 
et Siciliae salutem et apostolicam benedictionem. Quia prudentiam tuam supernae 
maiestatis dignatio multis triumphis et honoribus exaltauit et probitas tua in Sarace- 
norum finibus ecclesiam Dei plurimum dilatauit sanctaeque sedi apostolicae deuotam 
se multis modis semper exhibuit, nos in specialem atque carissimum fìlium eiusdem 
uniuersalis ecclesiae assumpsimus. Idcirco de tuae probitatis sinceritate plurimum 
confidentes, sicut uerbis promisimus, ita etiam litterarum auctoritate firmamus: quod 
omni uitae tuae tempore uel filii tui Simonis aut alterius qui legitimus tui haeres 
exstiterit, nullum in terra potestatis uestrae praeter uoluntatem aut consilium 
uestrum legatimi Romanae ecclesiae statuemus, quinimmo quae per legatum acturi 
sumus, per uestram industriam legati uice exhiberi uolumus, quando ad uos ex 
latere nostro miserimus ad salutem uidelicet ecclesiarum, quae sub uestra potcstate 
existant, ad honorem beati Petri sanctaeque eius sedis apostolicae, cui deuote 
hactenus obedisti, quamqe in opportunitatibus suis strenue ac fideliter adiuuisti. Si 
vero celebrabitur concilium, tibi mandauero, quatenus episcopos et abbates tuae 
terrae ' mini mittas, quot et quos uolueris mittas, alios ad seruitium ecclesiarum ac 
tutelam retineas. Omnipotens Dominus actus tuos in beneplacito suo dirigat et te 
a peccatis absolutum in uitam aeternam perducat. 

Dat. Salerni per manum Ioannis sanctae Romanae ecclesiae diaconi, III. nonas 
iulii, indictione VII, pontirìcatus domini Urbani secundi [anno] XI. 

Da edizione di E. Caspar in Quelle» inid Forschuugeu aus Italie». Archiven nini 
Bibliotheken herausgeg. vo»i kgl. Preus*. Iustititt i» Rovi VII (1904), 218-219. 



2. - Pasquale II determina le funzioni della legazia. 

1" ottobre 1117. 

Paschalis papa II Rogerio corniti Siciliae. Ante Sarracenorum invasionem Sicilie 
insula romane ecclesie adeo familiaris fuit ut semper in ea Romani pontifices et patri- 
moniorum suorum curatores et sue vicis representatores habuerint. Patri autem tuo 
divina gratia prerogativam contulit, ut suo et suorum labore ac sanguine Sarraceni 

1 Caspa r : «terre». 



2 Legazia di Sicilia - Monarchia Sicilia a. 1117, 1728 

ab eadem insula pellerentur, et in ea Dei ecclesie restituerentur. Unde, sicut in tuis 
litteris suggessisti, antccessor meus patri tuo legati vicem gratuita benignitate con- 
cessit. Nos quoque tibi post ipsum eius successori concessimus, ea videlicet ratione 
ut si quando illuc ex latere nostro legatus dirigitur, quem profecto vicarium intel- 
ligimus, que ab eo gerenda sunt per tuam industriam effeetui mancipentur. Sic enim, 
sic in ecclesia seculares potestates dispositas legimus, ut quod ecclesiastica humi- 
litas minus valet, secularis potestas sue formidinis rigore perficiat. Nam personarum 
ecclesiasticarum seu dignitatum judicia nusquam legimus laicis vel religiosis fuisse 
commissa. Porro episcoporum vocationes ad synodum quis unquam sibi legatus aut 
vicarius usurpavit? quod aliquando singularibus aliquando pluralibus litteris per 
quoslibet solet nuntios fieri. Cognosce, fili karissime, modum tuum, et datam tibi a 
Domino potestatem noli contra dominicam erigere potestatem. Sic enim a Domino 
Romane ecclesie potestas concessa est ut ab hominibus auferri non possit. Disce 
in comitatu tuo bonorum imperatorum exempla, ut ecclesias non impugnare studeas 
set juvare, non judicare aut opprimere episcopos set tamquam Dei vicarios venerari. 
Que a patre tuo nobilis memorie R(ogerio) comite Ecclesiae data sunt, per te nulla- 
tenus minuantur, set potius augeantur. Noli Deum precedere set sequaris, quia eo 
duce non offendes set vite lumen habebis. Hec tibi tamquam filio karissimo precipio, 
hec moneo; si ut spondes obedieris et obtemperaveris, tuam profecto salutem obtem- 
peraberis. Omnipotens Dominus suo te beneplacito dirigat, conservet atque custodiat. 
Datum Anagnie kal. Octobris. 

Da Jaffé-Loewenfeld, Regesta Pontificum Romanorum, n. 6562 (I, 766 s.) e Fabre- 
Duchesne, Le « Liber Censitimi » de VEglise Romaine (Bibliothèque des Écoles francaises 
d' Athènes et de Rome) II, 125 s., con nuova collazione del testo dato dal libro XI dei Gesta 
panperis scolaris Albini in Cod. Ottob. 3057 , f. 151 r Biblioteca Vaticana). 



3. - Benedetto XIII ristabilisce il tribunale della Monarchia Sicula fissan- 
done il funzionamento. ' 

30 agosto 1728. 

BENEDICTUS EPISCOPUS 

i 

SERVUS SERVORUM DEI 
AD PERPETUAM REI MEMORIAM. 

Fideli ac prudenti dispensatori, quem in supremo Apostolatus apice constituit Dominus 
super familiam suam, maxime convenit tradita sibi coelitus uti potestate, ut, si quae sint 
inter pontiticalem auctoritatem et regiam potestatem contentiones, quantum fieri potest, 
amoveantur, utque nedum tìdelium populorum pericula arceantur, sed etiam incommoda 
leniantur, prout, locorum et tcmporum ratione habita, magis in Domino videbitur expedire. 

1 Soppressa da Clemente XI colla Bolla Romamis Ponti/ex del 20 febbraio 1715 (in Bull. Rom. Cocq.-Main. XI, 
39-43; ed. Taur. XXI, 651-658), la cosi detta Monarchia Sicula venne ripristinata da Benedetto XIII coll'ordinamento 
segnato nella Bulla qui sopra. Ottenne poscia qualche facoltà da Gregorio XVI col Breve Iamdiu del 3 marzo 1816 
(A. M. Bernasconi, Ada Gregorii XVI III, Romac 1902, 467 s., n cccxlix) e da Pio IX col Breve Peculiaribus del 
26 gennaio 1856 (Pu IX Acta, Pars prima, Voi. II, Romae 1858, 499 509). Indi fu abolita definitivamente dal mede- 
simo Pontefice colle Lettere Apostoliche Suprema universi del 28 gennaio 1864 (Pu IX Aeta. Pars prima. Voi. IV, 
Romac 1869, 338-350), rese di pubblica ragione nel 1867 (v. ibid. 368). 



a. l"a8 Legaste di Sicilia - Monarchia Siculo 3 

Cum itaque felicis recordationis Clemens Papa XI praedecessor noster Apostolicam 
Regni Siciliae ultra Pharum legationem ac monarchiam nuncupatam, eiusque tribunal 
extinxerit ac suppresserit et aboleverit, si quae essent privilegia et indulto a quibus- 
cumque Romanis Pontilicibus praedecessoribus quomodolibet concessa revocaverit et abro- 
gaverit, et certuni interim modum praescripserit, quo causae ad forum ecclesiasticum per- 
tinentes cognosci et in eodem regno line debito terminar! possent, quemadmodum in eius 
apostolicis litteris, expeditis anno millesimo septingentesimo decimo quarto et millesimo 
septingentesimo decimo quinto plenius continetur; cumque carissimus in Christo lìlius 
noster Carolus VI in Romanorum imperatorem electus, Siciliae ultra Pharum rex, exponi 
nobis nuper fecerit, iura apostoltcae legationis in eodem regno, sibi, eiusdem haeredi legi- 
timo et possessori, ex privilegio signanter Urbani Papae II praedecessoris nostri, compe- 
tere, quae quidem iura iam olim Rogerio corniti e Normannorum gente eiusque successo- 
ribus, ob eliminatam Saracenorum tyrannidem, catholicam tìdem restitutam, ecclesiasque, 
patriarchatui Constantinopolitano tunc temporis adhaerentes, Romanae Sedi iierum subie- 
ctas, concessa, anteactorum sex saeculorum decursu usque ad Caroli II obitum, in suo 
robore atque usu permanserint ; hinc nos, etsi compertum habeamus, huiusmodi rationibus 
eumdem praedecessorem nostrum, praesertim propter abusus, quos irrepsisse constabat, 
minime acquievisse, nosque ipsi, dum cardinalatus honore fungebamur, eidem constitu- 
tioni reverenter subscripserimus, omniumque circumstantiarum opportune reminiscamur ; 
attamen, cum graves inde exortae fuerint contentiones atque mala non sine animarum per- 
nicie, publicaeque tranquillitatis detrimento, serio propterea considerantes, quantum pasto- 
ralis sollicitudinis intersit, causas etiam talium contentionum avertere ac prorsus elimi- 
nare, ita ut, abusibus e medio sublatis, ius ex aequo universis reddatur, ex voto Congrega- 
tionis venerabilium fratrum nostrorum sanctae Romanae Ecclesiae cardinalium, prò huius 
negocii examine specialiter deputatae, ac etiam motu proprio, et ex certa scientia et matura 
deliberatione nostris, deque apostolicae potestatis plenitudine, finem huic operoso gravis- 
simoque negocio imponentes, nostra hac perpetuo valitura constitutione, vim et efìectum 
concordiae habente, haec, quae sequuntur, decernimus et sancimus, ac inviolabiliter ab his, 
ad quos spectat, et in futurum spectabit, observari mandamus. 

I. Causae omnes, ad forum ecclesiasticum quomodolibet pertinentes, iis exceptis quae 
vere maiores sunt, quaeque iuxta canonicas sanctiones apud Apostolicam Sedem tractari, 
et a Romano Pontifice, vel a iudicibus quos ipse specialiter deputaverit, cognosci debent, 
non alibi, quam in ipso Siciliae ultra Pharum regno cognoscantur, et fine debito, quem 
iustitia postulaverit, terminentur, ita videlicet ut non exemptorum causae in prima instantia 
coram Ordinariis locorum dumtaxat cognoscantur nec ab eorum curiis avocentur nisi per 
viam legitimae appellationis a sententia definitiva, aut ab interlocutoria vim definitivae 
habente, vel ab actu, cuius gravamen per appellationem a definitiva reparari nequeat, vel 
praeiudiciale sit invertendo iustum iuris et iudiciorum ordinem, aut nisi integro biennio, a 
die motae litis computando, coram ipsis Ordinariis remanserint indecisae, quemadmodum a 
Concilio Tridentino in cap. XX Causae omnes, sessione XXIV De reformatione , decretum 
est; sique secus fiat, quaecumque appellalo, inhibitio, aut sententia, eo ipso nulla et irrita 
sit, iuxta eiusdem Concilii praescriptum; respectu vero exemptorum ab Ordinariis, iudex 
ecclesiasticus, a rege illius regni, ut infra dicendum, nominatus et delegatus, et prò tempore 
eius arbitrio nominandus et delegandus, tamquam Ordinarius, de causis civilibus et crimina- 
libus illorum, ut postea dicetur, cognoscat, ne aliter huiusmodi personae et iura sine provi- 
dentia remaneant. A sententia Ordinarli ad metropolitanum appelletur, servata itidem in 
omnibus forma in antedicti Concilii decretis constituta. 

II. Postquam vero metropolitanus in causa pronunciaverit, vel in secunda instantia quoad 
sententias suorum suffraganeorum, vel in prima quoad causas propriae dioecesis, possint 



4 Legasta dì Sicilia - Monarchia Sicilia a. 1728 

partes, vel earum altera, provocare ad eum virum in iure canonico doctorem, seu licentiatum, 
nobilumi universitatum more, diligenti examine praecedente, promotum, et in ecclesiastica 
dignitate constitutum, a carissimo filio nostro Carolo VI in Romanorum Imperatorem electo 
et Siciliae rege, eiusque in regno Siciliae ultra Pharum successoribus, aut de eorumdem 
mandato, ex concessione Sedis Apostolicae deputatum et delegatimi, et in posterum ab ipso 
eiusque in eodem Regno successoribus aut de eorumdem mandato deputandum et delegan- 
dum: quem eo ipso delegatimi auctoritate Sedis Apostolicae constitutum, et prò tempore 
constituendum, recognoscimus et firmamus, ut causas ecclesiasticas antedictarum appella- 
tionum in praedicto regno Siciliae ultra Pharum cognoscere aliaque inferius exprimenda 
peragere possit, servatis tamen praemissis aliisque inferius explicandis, ita ut quidquid 
aliter sive scienter sive ignoranter fieri contigerit, ipso iure nullum irritumque sit. 

III. Si vero antedictus index gravamen inferat, vel quomodocumque partes, sive earum 
altera, gravatas ab eiusdem sententia seu decreto sese senserint, tunc, ut appellationis atque 
extremae provocationis remedio omnibusque legum atque canonicarum sanctionum auxiliis 
christifideles praedicti Siciliae regni uti et frui possint, eademque remedia, iuris ordine 
servato, sicut oportet, experiri, idem carissimus in Christo filius Siciliae rex, eiusque succes- 
sores in perpetuum, vel alter de eiusdem aut de ipsius successorum mandato, sedulo provi- 
debunt, ut apertum atque patens sit l omni tempore tribunal, seu curia in qua tamen vir, 
etiam in dignitate ecclesiastica constitutus, atque, ut supra, in utroque iure licentiatus seu 
doctor, deputatus et delegatus, cum tribus aliis assessoribus in utroque iure versatis, eodem 
pariter modo, uti supra, deputandis et nominandis, ius reddat, atque primum diligenter 
expendat an appellatio reiici vel admitti debeat, et quibus clausulis causa committenda sit. 
Quoties vero causa fuerit visa digna ulteriori cognitione, eam primo cognoscat et iudicet 
idem modo dictus iudex, a quo ulteriori cognitione digna decreta est, adhibito eorumdem 
assessorum Consilio. Quod si post haec res adhuc ulteriori discussione opus habeat, nec lis 
finita sit, eadem coram altero idoneo ecclesiastico iudice, ut supra, cum assessoribus vel 
consiliariis nominando, discutiatur; et ita deinceps:ita tamen ut causa in quacumque 
instantia coram iudice ecclesiastico semper pertractetur, et, in omnibus iuris ordine servato, 
terminetur. 

IV. Appellantes in una causa, omnino subiecti remaneant, quoad alias causas, iurisdi- 
ctioni suorum Ordinar: orum, a qua eximi nec a metropolitano nec a delegato possint, nisi in 
casibus a iure canonico praescriptis. 

V. In causis, in quibus conservatores regularium decreium vel sententiam tulerint, qui 
se ab illis gravatum existimaverit, recursum similiter habere poterit ad antedictum delega- 
tum: qui quidem, si, inspectis utriusque partis iuribus, appellationem duxerit admittendam, 
ipse in talis causae cognitione, prout iuris fuerit, procedet: sique partes, vel earum altera, 
de gravamine ab eius iudicato sibi illato, conquereretur, id servetur, quod supra de appel- 
lationibus a decreto vel sententia iudicis delegati statutum est. Ceterum praedicti conserva- 
tores inviolate servare debeant praescripta in constitutionibus felicis recordationis Innocentii 
Papae IV, Alexandri IV, BonifaciiVIII,Gregorii XV, aliorumque nostrorum praedecessorum, 
necnon in Concilii Tridentini decretis, sub poenis ibidem contentis. 

VI. Appellationes nunquam recipiantur, nisi, per publica documenta realiter exhibenda, 
prius constiterit, appellationem a sententia definitiva vel habente vim definitivae, aut a gra- 
vamine quod per definitivam sententiam reparari non possit, vel quod praeiudiciale sit in 
casibus a iure non prohibitis, per legitimam personam et intra statuta tempora fuisse inter- 
positam aut prosecutam; nec, praeterquam in casibus a iure permissis, dum causa coram 
inferioribus iudicibus pendet, ante definitivam sententiam vel vim definitivae habentem, de 

1 . Sit> manca in Bull. Rom. Coco.-Main. e ed. Taur., che pongono e in.. 



a. 1728 Legasia di Sicilia - Mona idi in Sicilia 5 

gravamine, quod asseratur illatum, superiores cognoscere possint, li*.-*, i citra praeindirium 

ordinarli cursus causae sese id facere declarent; nec ad hunc effectum liceat eis inhibere, 
aut etiam simpliciter mandare ut ipsis copia processus mittatur, etiam expensis appellantis 
vel recurrentis, nisi in casibus a iure permissis. 

VII. Inhibitiones, post appellationes sicut praemittitur admissas, non concedami»- nisi 
cnm insertione tenoris sententiae aut decreti, a qua vel a quo provocatum fuerit; alias inhi- 
bitiones et processus et inde secuta quaecumque sint ipso iure nulla, eisque impune liceat 
non parere. Sed si appellans asserat sententiae vel decreti sive appellationis interpositae 
exemplum authenticum habere se non posse culpa iudicis, a quo, vel aetuarii; Urne, sive 
metropolitanus, sive praefatus iudex ecclesiasticus delegatus, respective, iniungat iis, ad 
quos pertinet, ut, soluta actorum mercede, exemplum in torma probante tradatur appellanti 
intra brevem terminum: et interim nihil novi corani indice, a quo, contra appellantem 
attentetur. 

Vili. A decretis Ordinariorum, in visitatione vel prò correctione morum editis, nullus sit 
appellationi locus quoad effectum suspensivum, nisi cum visitator, citata parte, et adhibila 
causae cognitione, iudicialiter processero, et in aliis casibus a iure permissis. 

IX. Cum a gravamine, quod per detìnitivam reparari nequeat, vel quod praeiudiciale sit, 
appellatur, nonnisi visis actis, ex quibus apparet de gravamine, appellalo admittatur, aut 
inhibitio vel provisio ulla concedatur. 

X. In causa indebitae carcerationis, quatenus sit secuta cum mandato iudicis verbali, 
possit iudex appellationis expedire inhibitiones vigore appellationis, constito sive per deposi- 
tionem duorum testium de mandato, sive per documentum notarii vel custodis carcerum, de 
carceratione. Incausis vero comminatae iniustae carcerationis, vel torturae, vel exeommunica- 
ttonis, non expediantnr inhibitiones generales et indefinitae, sed tantum compulsoriales prò 
transmissione copiae actorum ad effectum cognoscendi an sit deferendum nec ne appella- 
tioni, adiuncta in dictis litteris compulsorialibus inhibitione ut interim iudex, a quo, ad ulte- 
riori non procedat; et quatenus, visis actis, resultet evidensgravamen, tunc admittatur appel- 
lalo cum inhibitione, et causa cognoscatur coram iudice, ad quem. Si vero de huiusmodi 
gravamine non constet, remittatur causa ad iudicem a quo cognoscenda in prima instaniia. 

XI. Acta originalia primae instantiae notarius sive actuarius mittere ad iudicem appel 
lationis minime cogatur, nisi natura ipsa causae id fìagitet, aut probabilis aliqua falsitat is 
suspicio incidat, quae iudicialiter apposita ab interesse habentibus fuerit: et tunc, post termi- 
nationem causae, statini remittantur ad Ordinarium, et in eius curiae tabularlo asserventur. 

XII. Causa appellationis pendente, appellans in eodem ubi reperitur carcere perma- 
neat, quoad iudex, ad quem causae cognitio devolvenda est, visis actis, causaque cognita, 
aliter decreverit: et tunc quidem, si a decreto secundi iudicis vim definiti vae habente appel- 
latum fuerit, nihil ipsc interim mandare aut prò decreti sui executione attentare poterit, 
donec per iudicem superiorem aliter fuerit ordinatum; exceptis tamen casibus, in quibus 
aliter a iure statutum sit, et in quibus appellatio contra decretum excarcerationis effectum 
tantum devolutivum, favore libertatis, producit. 

XIII. Censura ecclesiastica, in appellantem prolata, revocari aut nulla declarari per iudi- 
cem appellationis etsi is sit delegatus, non possit, nisi prius auditis partibus et causa cognita; 
et tunc, si eam esse iustam constiterit, ad iudicem, qui exeommunicationem protulit, remit- 
tatur appellans, et ab ipso iuxta sacros canones benefìcium absolutionis, si humiliter petierit 
debitamque emendationem praestiterit, oblincat; si vero iniustam essi' appareat, index appel- 
lationis absolutionem concedati et si dubitetur an iusta fuerit vel iniusta, quamvis honestius 
sit ut ad exeommunicatorem intra brevem aliquem competentem terminum, eidem praetì- 
gendum. absolvendus remittatur, iudex nihilominus appellationis, hoc casu, per se poterit 
eum absolvere. 



Lcgazia di Sicilia - Monarchia Siculo a. 1728 



XIV. Absolutioad cautelarci, nonnisi servatis de iure servandis, cura dubitatur de nullitate 
excommunicationis vel ab homine prolatae vel a iure inflictae, si dubium facli vel probabile 
dubium iuris occurrat, eoncedenda erit tamquam ad breve tempus, cum reincidentia, necnon 
praestita per excommunicatum cautione de stando iuri et parendo mandatis Ecelesiae. Quod 
si, iuxta formam a iure praescriptam, apparebit aliquem ob manifestarci offensam excommu- 
nicatum fuisse, debitam etiam satisfactionem praestare, necnon ob contumaciam manifestam, 
expensis quoque satisfacere, et cavere de iudicio sisti coram excommunicatore tenebitur, 
priusquam antedictam absolutionem obtineat. Praeterea huiusmodi absolutiones cum rein- 
cidentia a iudice appellationis, etiamsi sit antedictus iudex, committantur ipsis Ordinariis 
excommunicantibus, cum clausula, ut intra tres dies absolvant censuratos; dummodo tamen 
excommunicati in eodem loco sint ubi degunt Ordinarii. Quod si in eodem loco non sint, 
vel si Ordinarii, praesentes et requisiti, absolvere recusaverint vel neglexerint, absolvantur 
a confessano iuxta formam eiusdem commissionis a iudice appellationis, ut praefertur, expe- 
diendae. Ceterum commissiones praedictae de absolvendo, non ipsis Ordinarii immediate et 
personaliter, sed eorumdem cancellariis praesentari debent, ut reverentia episcopis debita 
sartatecta servetur, et a praesentatione, cancellano facta praedicti tres dies numerari debeant. 
Cedulones autem, in casu absolutionis obtinendae ad certum tempus cum reincidentia, qua- 
tenus affixi fuerint, non amoveantur; sed dumtaxat tegantur, tectique remaneant durante 
termino in absolutione praefixo; salva tamen praxi ibidem servata de eorumdem in non- 
nullis casibus amotione. 

XV. A sententia definitiva, contra verum contumacem prolata, ' appellatio non recipia- 
tur, nec inhibitio aut alia quaevis provisio. durante contumacia, concedatur. 

XVI. Ubi in causis criminalibus Ordinarii locorum processerint ex officio, si ab eorum- 
dem sententiis appellatio vel ad metropolitanum vel ad praedictum iudicem interposita fuerit, 
tunc procuratores fiscales curiae metropoli tanae vel tribunalis praetati delegati actoris 2 vices 
gerant, et instantias aliosque actus desuper necessarios peragant et prosequantur, ut prae- 
dictorum Ordinariorum sententiae confirmationem et executionem, si ita fuerit iustitiae con- 
sonum, obtineant. Quod si, dictis procuratoribus fìscalibus non citatis vel auditis, contrarias 
sententias in gradu appellationis proferri contigerit, istae prorsus nullae sint ac irritae cum 
omnibus actis gestis; quinimmo praecedentes Ordinariorum sententiae executioni mandentur, 
perinde ac si appellatio ab ipsis interposita nullatenus fuisset. 

XVII. Pauperibus litigantibus condonentur sportulae et emolumenta quaecumque etiam 
cancellano alioquin debita: aliae itidem quaecumque expeditiones gratis dentur, ac etiam 
copiae publicorum instrumentorum sive testamentorum, necnon regesta et copiae actorum 
transmittendorum ad iudicem appellationis: et haec in causis tam civilibus quam crimina- 
libus. Quo vero ad probationem paupertatis, ea summarie fiat per testes, gratis similiter 
examinandos, et quoad ipsam paupertatem stetur arbitrio iudicis. 

XVIII. In criminalibus causis regularium, quando deliquerint intra claustra, Tridentini 
Concilii et peculiarium illius Ordinis, quem quisque delinquens professus fuerit, constitutio- 
num dispositio exacte servetur. Quod si delinquant extra claustra, vel extra monasterium 
degant, ab episcopis, iuxta eiusdem Concilii Tridentini et apostolicarum constitutionum prae- 
scriptum, iudicentur et puniantur. Qui vero ab episcopi iudicio gravamen sibi illatum puta- 
verint, recursum habere poterunt ad antedictum iudicem, qui, ubi appellatio admittenda de 
iure fuerit, causae revisionem assumet. Quod si quis ab huius etiam iudicis sententia vel 
decreto se gravatum existimaverit, ea serventur, quae prò appellantibus a decreto iudicis 
delegati supra exposita sunt. Si vero praelati exempti, alios superiores in regno Siciliae 

1 L'ed. Taur. stampa: < A. s. d., contra verum. contumacem» e nota: «Ni Iegcndum sii reum», ma anche il 
titolo in mainine della stampa ufficiale ha • verum •. 

2 La stampa officiale ha: «pracfati, Delegati, actoris ». 



a. 1728 Lega: in ili Sicilia - Monarchia Siculo 

ultra Pharum non habentes, deliquerint, antedictus iudex ecclesiasticus, tamquam ordinarius, 
respectu exemptorum, contra eos, ut iuris fuerit, procedat, servata semper regula circa modum 
praescripta. 

XIX. Ne autem de lacultatibus anledicti iudicis ecclesiastici disputatio unquam oriri 
queat, constanter declaramus: quod ille, uti supra, a rege Siciliae ultra l'harum auctoritate 
Sedis Apostolicae nominatus et delegatus, quascumque personas adversus sententias, res 
iudicatas ac contractus quoscumque, prout iuris fuerit, in integrimi restituendi plenam et 
liberam licentiam et potestatem exercere possit et debeat. 

XX. Iuramenta quaecumque, ad effectum agendi dumtaxat ex causa, quibuscumque 
relaxandt. 

XXI. Quoscumque a quibusvis censuris et poenis ecclesiasticis, simpliciter vel ad cau- 
telam, si et postquam congrue, prout debuerint, tam partibus quam iudicibus, satisfecerint, 
tirmis tamen manentibus, servatisque respective iis quae circa modum et ordinem imper- 
tiendae absolutionis superius praescripta sunt, absolvendi. 

XXII. Quoscumque itidem, qui homicidium necnon periurii reatum quomodocumque 
commiserint, quique bellis interfuerint, et qui adulterium, incestum, tornicationem et aliud 
quodeumque flagitium carnis perpetraverint. necnon usurarios, facta tamen usurarum resti- 
tutione, ab exeommunicationibus aliisque sententiis, censuris et poenis ecclesiasticis et tem- 
poralibus, quas quomodolibet incurrerint, iniuncta cuique prò modo culpae poena salutari, 
et aliis quae de iure fuerint iniungenda, etiam in utroque foro absolvendi. 

XXIII. Declaramus tamen, nec praedictum iudicem ecclesiasticum, nec quameumque 
aliam ecclesiasticam personam cuiuscumque gradus, dignitatis et praeeminentiae sit, et 
quamvis de latere legatus existat, potuisse aut posse aliquem absolvere a censuris ecclesia- 
sticis per apostolicas constitutiones inliictis, quarum absolutio soli Romano Pontifici reserva- 
tur. Et licet hoc ipsum procedat etiam quoad illud genus absolutionis, quod cum reincidentia, 
et ad effectum agendi tantum, aut ad cautelam dicitur, et quoad cognitionem an declaratoria 
censurarum praedictarum valida fuerit aut nulla, iusta vel iniusta, cum haec quoque omnia 
Romano Pontifici prò tempore existenti et Congregationi Sanctae Romanae Ecclesiae car- 
dinalium Immunitatis ecclesiasticae et controversiis iurisdictionalibus praepositae, ad id a 
Sede Apostolica specialiter deputatae, privative quoad omnes alios etiam de latere legatos, 
competat, attentis nihilominus specialibus circumstantiis animum nostrum moventibus, 
declaramus quod praefatus iudex ecclesiasticus, tamquam a carissimo in Christo filio nostro 
Carolo VI Siciliae ultra Pharum rege, eiusque in posterum successoribus, ut supra, depu- 
tatus et delegatus, servatis de iure servandis, et citra quemeumque abusum, concedere possit 
recurrentibus a gravamine, quod in declaratoria censurarum Sedi Apostolicae reservatarum 
sibi illatum esse demonstraverint, absolutiones cum reincidentia, ad effectum agendi tantum, 
et etiam ad cautelam, necnon cognitionem assumere an praedictae declaratoriae censurarum, 
Sedi Apostolicae reservatarum, promulgatae ab episcopis aut archiepiscopis regni Siciliae 
ultra Pharum, fuerint validae aut nullae, iustae vel iniustae; ita tamen, ut, si solius nulli- 
tatis vitio laborare cognoverit, episcopo vel archiepiscopo, qui ad earum declarationem 
respective processerint, mandet, ut ex integro procedant, reservata post novam declarato- 
riam absolutione plenaria Sedi Apostolicae; et quatenus nullitatis et iniustitiae vitio labo- 
rare cognoverit, declaret recurrentes nonincurrisse;etsideclaratoriam iustam esse deprehen- 
derit, recurrentes prò absolutione ad eamdem Sedem Apostolicam remittat. Quod si praefatus 
iudex delegatus ipse fuerit, qui ad declaratorias processerit, et censuratus se gravatum fuisse 
praetenderit, aut ex capite nullitatis, aut nullitatis et iniustitiae, aut solius tantum iniustitiae; 
tunc ea observentur, quae supra statuta fuerunt in casu quo quis a sententia aut ab alio 
quocumque decreto eiusdem iudicis se gravatum senserit: novusque iudex ecclesiasticus 
ea omnia servare teneatur, quae iudex ipse delegatus, iuxta ea quae modo dieta sunt, sei- 



Legnaia di Sicilia - Monarchia Sicula a. 1728 



vare tenetur in casu recursus ad ipsum facti a nulla vel iniusta declaratoria censurarum 
Sedi Apostolicae reservatarum, quae ab episcopis vel archiepiscopis respective fuerint pro- 

mulgatae. 

XXIV. Praeterea quascumque monitoriales, poenalesque litteras in forma significavit 
consueta, contra occultos et ignotos malefactores, satisfacere, conscios vero relevare diffe- 
rentes, servata tamen forma Concilii Tridentini necnon constitutionis Pii Papae V prae- 
decessoris nostri super haec editae, concedendi. 

XXV. Necnon vota quaecumque, ultramarino tamen, visitationis liminum beatorum 
Petri et Pauli apostolorum de Urbe et S. Iacobi in Compostala, et castitatis ac religionis 
votis exceptis, in alia pietatis opera commutandi. Tum etiam nationis Siculae commoditati 
et utilitati prospicere volentes, eidem iudici, uti supra, nominato et delegato a Siciliae rege 
ultra Pharum, facultatem specialem elargimur matrimoniales dispensationes concedendi in 
tertio et quarto gradu; gratis tamen, nulloque recepto vel minimo emolumento, et favore 
eorum tantum, qui vere pauperes sunt et miserabiles, et labore manuum suarum vivunt. 

XXVI. Et, ut concessiones, gratiae et litterae, per antedictum iudicem, sic, ut supra, 
concedendae, sublatis obstaculis, suum sortiantur effectum, quascumque personas, ad effe- 
ctum dumtaxat omnium et singulorum praemissorum consequendum, ab omnibus et qui- 
buscumque excommunicationibus, suspensionibus et interdictis, aliisque ecclesiasticis cen- 
suris, quibus innodati fuerint, absolvendi, et absolutas pronunciandi. 

XXVII. Pro maiori tamen cautela, ea, quae infra sequuntur, declaramus et decernimus: 
videlicet non posse nec debere praedictum iudicem sese ingerere in causis, in quibus agitar 
de executione litterarum apostolicarum, etiam super collatione quorumcumque beneficiorum 
saecularium vel regularium, prò quarum executione certi sunt dati executores, quorum a 
decreto, seu data executione, si fuerit quoquomodo reclamatum, et de illato gravamine vel 
excessu dictum ; tunc idem iudex in hisce causis in omnibus et per omnia, ut supra de aliis 
dictum et declaratum est, procedat. 

XXVIII. Deputare etiam non poterit subdelegatos in dioecesibus praedicti regni com- 
morantes, multoque minus eis concedere exemptionem a iurisdictione suorum Ordinario- 
rum, praeterquam unum, qui tamen ecclesiasticus sit, in quacumque episcoporum residentia, 
et in praecipuis aliis regni civitatibus, ut sunt Drepanum, Therme, Mile, et Masara, seu Augu- 
sta, vulgo Trapani, Termini, Melasso et Augusta nuncupatis. 

XXIX. Praeterea nemini concedi poterunt litterae patentes exemptionis a iurisdictione 
sui Ordinarii ex titulo inserviendi curiae vel tribunali ipsius iudicis delegati, exceptis tan- 
tum ministris et officialibus necessariis, qui tamen in toto regno non sint ultra quinquaginta, 
praeter eos qui praecipuis primae, secundae et tertiae instantiae ecclesiasticis curiis Panormi 
inserviunt. 

XXX. Nullatenus quoque idem iudex ecclesiasticus nec in prima instantia nec in gradu 
appellationis aut recursus aut per modum provisionis sese ingerat in quomodolibet concer- 
nentibus disciplinam et observantiàm regularem personarum utriusque sexus, distributionem 
officiorum, collocationem regularium in uno aut altero monasterio aut conventu, ordinationes 
circa chorum et allocutorium monialium earumque clausuram, designationes cellarum alia- 
que similia; sed in his omnibus procedatur ab iis ad quos pertinet iuxta sacros canones, 
statina singulorum Ordinum et apostolicas constitutiones. 

XXXI. Caveat similiter ne deputet praesides capitulorum, superiores vel abbatissas, 
vicarios vel vicarias, vel qualescumque officiales in monasteriis vel domibus regularibus 
utriusque sexus ex quocumque titulo, vel colore, sive inconvenientium, sive dissidiorum, sive 
discrepantiae suffragiorum, etiam per viam actuum provisionalium; scd omnino liberac 
remaneant, iuxta sacrorum canonum praescriptum et ipsorum Ordinum regularium statuta, 
electiones et deputationes omnium praelatorum et officiorum. 



a. it^s Legasia di Sicilia - Monarchia Stenla 9 

XXXII. Itidem nequeat, etiam per modum provisionis, deputare magistros, lectores, 
rectores studiorum, neque in possessione munerum vel officiorum confirmare eos, qui, finito 
tempore a constitutionibus suorum Ordinum praescripto, debent illa dimittere, vel qui remoti 
a legitimis superioribus tuerint. In causis autem inter regulares vere contentiosis, et in qui- 
bus esse potest de iure locus appellationi, expleto cursu iudicii in unoquoque Ordine regulari 
a suis constitutionibus praefinito, si succumbentes prosequi intendant, tunc causae ad praedi- 
ctum iudicem ecclesiasticum devolvantur, qui procedere teneatur, servatis in omnibus et 
per omnia iis quae supra quoad alias causas statuta sunt: ita tamen ut in causis nullitatis 
professionis, tam ante quam post elapsum quinquennii, nullo modo se interponat; sed illae 
ad normam sacrorum canonum et sacri Concilit Tridentini, sessione XXV De regularibus 
cap. XXXIX, cognoscantur et terminentur. 

XXXIII. Ad haec delegatus non impediat usum iurisdictionis a sacro Concilio Triden- 
tino episcopis, uti Sedis Apostolicae delegatis, in exemptos saeculares clericos attributae; 
facultatem tamen habet idem iudex ecclesiasticus procedendi etiam in prima instantia in 
eorumdem clericorum saecularium exemptorum causis tam civilibus quam criminalibus, 
easdemque, iuris ordine servato, cognoscendi ac iudicandi; et in casu appellationis a decretis 
vel sententiis eiusdem iudicis delegati, in omnibus ' ea serventur quae supra hac de re 
statuta sunt. 

XXXTV. Quoad graviores episcoporum et archiepiscoporum causas servetur omnino 
dispositio sacrarum constitutionum et sacri Concilii Tridentini, sessione XXIV, cap. V, De 
reformatione. In aliis vero minoribus et civilibus causis, in quibus episcopi aut archiepiscopi 
regni Siciliae ultra Fharum, non actores, sed rei sunt, delegatus ius habet iudicandi etiam in 
prima instantia, si causa sit archiepiscopi vel episcopi exempti a iurisdictione metropolitica 
(et signanter quoad omnes in causis solutionis pensionum), et in secunda tantum instantia, 
si causa sit episcopi iuri metropolitico subiecti; tunc enim in prima instantia causa ab 
archiepiscopo erit iudicanda: in casu autem appellationis a iudicio delegati, serventur omnia 
in superioribus disposita. 

XXXV. Denique, ut nos nostrique successores Romani Pontirices diligenter curabimus 
ut supra disposita ac statuta adamussim serventur, quae vim et effectum habere concordiae 
statuimus et decernimus, nec quidquam a nostris ministris sub quovis praetextu vel colore 
peragatur quod eorumdem observantiam et executionem retardare vel impedire possit; ita 
dictus iudex ecclesiasticus nulla sibi sumat partes, etiam per modum provisionis, vel sub 
alio quovis praetextu, contra ordinationes et mandata, quae vel nostra, vel nostrorum prò 
tempore successorum propria manu per speciale rescriptum signata et subscripta erunt, nec 
eorum executionem, quantum in ipsomet sit, audeat impedire vel retardare; sed eisdem 
debita reverentia, observantia et executio omnino praestetur. 

Decernentes, omnia et singula in superioribus expressa per nullum patriarcham, archie- 
piscopum, episcopum, aliasque personas, quacunque alia auctoritate, dignitate et praeemi- 
nentia fulgentes, impugnari unquam posse aut debere, praesentesque semper et perpetuo 
validas et efficaces esse et fore, suosque plenarios et integros effectus sortiri et obtinere 
debere, atque ab omnibus et singulis, ad quos spectat sive spectabit, eas rirmiter et invio- 
labiliter observandas esse, nulloque unquam tempore notari, retractari, invalidari, inque ius 
vel contro versiam vocari posse, ipsas praesentes sub quibuscumque gratiarum revocatio- 
nibus, suspensionibus, limitationibus, aliisque contrariis dispositionibus, etiam per nos ipsos 
et successores nostros Romanos Pontirices factis et faciendis, concessis et concedendis, mini 
me comprehendi ; sed statuimus, easdem has litteras, tamquam ad ecclesiarum Siciliae tran- 
quillitatem et pacem a nobis editas, semper omnino excipiendas, et, quidquid secus super his, 

1 La stampa officiale ha • in manibus ». 



10 



Pasquale II ed Enrico V a- UU 



ut praefertur per nos approbatis, a quoquam, quavis auctoritate, scienter vel ignoranter, 
contigerit attentari, irritum et inane decernimus, non obstantibus consuetudinibus, privilegiis 
et indultis, quomodocumque in contrarium praemissorum alias concessis. 

Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae constitutionis, concordiae et 
voluntatis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare prae- 
sumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac Beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se 
noverit incursurum. 

Datum Romae, apud S. Petrum, anno Incarnationis dominicae millesimo septingente- 
simo vicesimo octavo, tertio kalendas septembris, pontifìcatus nostri anno quinto. 

j. B. Archiepiscopi^ Nisibenus Subdatarius. 

Visa 
De Curia J. Archiepiscopus Ancjranus. 

Lucas Martinettus. 

Registrata in Camera Apostolica. 

Felix Francischinus R. C. A. Secretanus. 

Da Bull. Som. Cocq.-Main. XII, 291-296 e ed. Taur. XXII, 670-679, collazionata la stampa Saiictissimi in Christo 
Patris et Domini Nostri Benedirti. XIII Constitutio De fattone pertractandi et deftniendi causas ecclesiasticas in 
Regno Siciliae ultra Pharum. Romae mdccxxviii. Ex Typ. Rev. Cam. Apost., in AA. Ann. IXVIII561, nell'Archivio 
segreto Vaticano, della quale è anche la numerazione degli articoli, diversa da quella dei bollarii, nei quali man- 
cano le firme. 



II. 

CONVENZIONI TRA PASQUALE II ED ENRICO V 
NELLA QUESTIONE DELLE INVESTITURE. 



1. - Conventio praevia in ecclesia S. Mariae in Turri facta. 

9 febbraio UH. 
a) - P roti lissio regis. 

Rex scripto refutabit omnem investituram omnium ecclesiarum in manu domni 
pape, in conspectu cleri et populi, in die coronationis sue. Et postquam domnus 
papa fecerit de regalibus sicut in alia carta scriptum est, sacramento firmabit, quod 
numquam se de investituris ulterius intromittet. Et dimittet ecclesias liberas cum 
oblationibus et possessionibus quae ad regnum manifeste non pertinebant. Et absolvet 
populos a iuramentis que contra opiscopos facta sunt. Patrimonia et possessiones 
beati Petri restituet et concedet, sicut a Karolo, Lodoico, Heinrico et aliis impera- 
toribus factum est, et tenere adiuvabit secundum suum posse. Non erit in facto aut 
Consilio, ut dominus papa perdat papatum Romanum vel vitam vel membra, vel 
capiatur mala captione, aut per se aut per summissam personam, nec ipse nec fideles 
ipsius qui prò ipso securitatem ei fecerint, id est Petrus Leonis cum nliis suis, quorum 
bona dampnum studiose non patiantur, vel alii quos regi significaverit ; et si quis ei 



1111 Pasquale 1/ ed Enrico V 



vel eis fecerit, rex eos fideliter adiuvabit. Pro huius securitatis observatione media 
tores dabit rex domno papae principes quos petiit, id est Fridericum filium sororis 
suae, marchionem Engilbertum, marchionem Thiebaldum, comitem Hermannum, Fri- 
dericum palatinum comitem de Saxonia, Beringarium de Bavaria, Godefridum comi- 
tem, Fridericum Saxonem, Albertum cancellarium, Cononem fratrem Beringarii, 
Sigebot de Bavaria, Henricum ducem Carinthie, Bertoldum filium ducis Bertoldi. 
Qui iurabunt domno pape securitatem de vita, de membris, de papatu, de captione. 
Et si rex hec omnia suprascripta non observaverit, ipsi cum honoribus suis ad dom- 
num papam et ad Romanam ecclesiam se tenebunt. Obsides prò securitate domni 
pape dabit rex proxima quinta feria, et secure mittet ad insulam in potestate domni 
papae Fridericum ducem nepotem suum, Spirensem episcopum Brunonem, Chonra- 
dum nepotem comitis Herimmanni, et filium, Heinricum fratrem comitis Friderici. 
Obsides si receperit, reddet in die coronationis sue transito ponte. Et si forte coro- 
natus non fuerit aut non transierit, similiter reddet aput castellum sancti Angeli. 
Legatos autem, quos domnus papa ad eum miserit, in eundo et redeundo securos 
faciet tam a se quam a suis. Et si eis nescienter iniuria inlata fuerit, ad emendandum 
fideliter adiuvabit. 

b) - Iuramentum procerum regni. ' 

Ego Albertus cancellarius, ego comes Ego comes Hermannus, ego comes Go- 
Erimmannus, ego comes Fridericus, ego tefridus, ego Fridericus, ego Volcmarus, 
comes Godefridus, ego Folcmarus iuro ego Adelbertus cancellarius iuro vobis: 
vobis: quia domnus rex proxima quinta quia domnus rex proxima quarta vel 
feria ita iurabit et principes iurare faciet quinta feria ita principes iurare faciet 
et obsides dabit, sicut in conventionis et obsides dabit, sicut in carta conven- 
carta scriptum est; et sic observabit do- tionis scriptum est; et sic observabunt 
mno pape sine fraude et malo ingenio, si principes domno papae, si domnus papa 
domnus papa proximo die dominico sic proximo die dominico sic adimpleverit 
adinpleverit regi, sicut in alia conven- regi per omnia, sicut in carta conven- 
tionis cartula scriptum est. Si me Deus tionis scriptum est. 
adiuvet. 

e) - Promissio papae per Petrum Leoitis dieta. 

[Si rex adinpleverit domno papae, sicut in alia conventionis cartula scriptum 
est,] domnus papa precipiet aepiscopis presentibus in die coronationis eius, ut dimit- 
tant regalia regi, et regno quae ad regnum pertinebant tempore Karoli, Lodoici, 
Heinrici et aliorum praedecessorum eius. Et scripto firmabit sub anathemate aucto- 
ritate [sua] et iustitia, ne quis eorum [vel] praesentium vel absentium vel successores 
eorum intromittant se vel invadant eadem regalia, id est civitates, ducatus, mar- 
chias, comitatus, monetas, teloneum, mercatum, advocatias regni, iura centurionum 
et curtesquae [manifeste) regni erant, cum pertinentiis suis, militiam et castra [regni]. 
Nec ipse regem et regnum super his ulterius inquietabit, et privilegio sub anathe- 
mate confirmabit, ne posteri [sui] inquietare praesumant. Regem benigne et honorifice 

1 E tradito in duplice forma. 



Pasquale II ed Enrico V a. 1111 



suscipiet et, more praedecessorum ipsius catholicorum scienter non subtracto, coro- 
nabit. Et ad tenendum regnum officii sui auxilio adiuvabit. 

Si dominus papa hec regi non adinpleverit, ego Petrus Leonis cum tota potentia 
mea tenebo me ad domnum regem. Obsides autem, nisi effugerint, reddemus altero 
die post coronationem regis. Si per papam remanserit, ut non coronetur, similiter 
reddemus. Die dominico cum rex ad processionem receptus fuerit, obsides dabo [aut 
per me aut per nuntium meum] Gratianum filium meum et filium Oguitzonis filli 
mei vel filium sororis meae, si eum habere potuero, [nisi per regem remanserit, prò 
securitate regis, ut secure transeat castellum et pontem.] 

d) - Iuramentum Petri Leonis. 

Ego Petrus Leonis iuro vobis, quia domnus papa proximo die dominico adin- 
plebit regi, [nisi in rege remanserit,] quod in conventionis carta scriptum est, [si rex 
observaverit domno papae sicut in alia conventionis carta scriptum est.] 

Actum II. Nonas Februarias in atrio beati Petri in ecclesia beatae Mariae quae 
dicitur in Turri. 

Da Monum. Gemi. Hislor. Legnili Sectio I V. Constitutiones et acta publica impera- 
torum et regum. Tomus I (Hannoverae 1893), ed. L. Weiland 137-139 (n. 83-86). Le parole 
incluse fra [ ] mancano nella relazione cesarea. 



2. - Iuramenta Sutrii praestita. 

9 febbraio 1111. 
a) - Iuramentum regis. 

Ego Heinricus rex ab hac hora inantea non ero in facto aut Consilio, ut domnus 
papa Paschalis II. perdat papatum Romanum vel vitam vel membra, vel capiatur 
mala captione, aut per me aut per summissam personam, nec ipse nec fideles ipsius 
qui prò ipso securitatem mihi fecerunt vel fecerint, id est Petrus Leonis cum filiis 
suis et Walfredus, quorum bona damnum studiose non patiantur, vel alii quos domi- 
nus papa mihi significaverit. Et si quis domno pape vel eis fecerit, ego eos fideliter 
adiuvabo. Legatos, quos ad me domnus papa ' miserit, in eundo et redeundo securos 
faciam tam a me quam a meis. Et si eis nescienter iniuria inlata fuerit, ad emen- 
dandum fideliter adiuvabo. Sic observabo domino papae sine fraude et malo ingenio, 
si dominus papa proximo die dominico sic adinpleverit mihi, sicut in conventionis 
carta scriptum est. Sic me Deus. 

b) - Iuramentum procerum regni. 

Ego Frethericus dux, ego Ingelbertus marchio, ego comesHerimmannus, egoTheo- 
baldus marchio, ego Fredericus palatinus comes de Saxonia, ego Beringarius comes de 
Bavaria, ego Godcfridus comes, ego Fridericus Saxo, ego Cuono frater Beringarii, 
ego Sygeboto de Bavaria, ego Heinricus dux de Carinthia, ego Bertoldus filius 

1 Weiland: ■ pape •. 



a. 1111 Pasquale II ed Enri \ ; 

ducis Bertoldi, ego Albertus eancellarius non ero in facto aut Consilio, ut dominus 
papa Paschalis IL perdat papatum Romanum vel vitam vel membra, vel capiatur 
mala captione. Et si rex iuramentum hoc et ea quae in carta conventionis scripta 
sunt non observaverit, ego cum honore meo ad dominum papam et ad Romanam 
ecclesiam me tenebo. Sic observabo domino papae sine fraude et malo ingenio, 
si dominus papa sic adinpleverit domino nostro regi proximo die dominico sicut 
in conventionis carta scriptum est. 

Actum Sutrii in burgo, quinto ldus Februarii. 

Da Monum. Germ. Histor., loc. cit. 139-140 (n. 87, 88). 



3. - Heinrici V. decretum de bonls ecclesiarum. 

12 febbraio 1111. 

Ego Heinricus Dei gratia Romanorum imperator augustus aftìrmo Deo et sancto 
Petro, omnibus episcopis, abbatibus et omnibus ecclesiis omnia quae antecessores 
mei reges vel imperatores eis concesserunt vel tradiderunt. Et quae il li prò spe 
eternae retributionis obtulerunt Deo, ego peccator prò timore terribilis iudicii ullo 
modo subtrahere recuso. 

Da Monum. Germ. Histor., loc. cit. 140 in. 89). 



4. - Paschalis II. privilegium primae conventionis. ' 

Paschalis episcopus servus servorum Dei dilecto filio H(einrico) R(egi) eiusque 
successoribus in perpetuum. Et divine legis institutione sanccitum est et sacratis cano- 
nibus interdictum, ne sacerdotes curissecularibus occupentur, neve ad comitatum, nisi 
prò dampnatis eruendis aut prò aliis qui iniuriam patiuntur, accedant. Unde et aposto- 
lus Paulus: « Secularia, inquit, iudicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in ecclesia, 
illos constituite ad iudicandum ». In regni autem vestri partibus episcopi vel abbates 
adeo curis secularibus occupantur, ut comitatum assidue frequentare et militiam 
exercere cogantur. Que nimirum aut vix aut nullomodo sine rapinis, sacrilegiis, 
incendiis aut homicidiis exhibentur. Ministri enim altaris ministri curie facti sunt, 
quia civitates, ducatus, marchias, monetas, curtes et cetera ad regni servitium per- 
tinentia a regibus acceperunt. Unde etiam mos inolevit ecclesiae intollerabilis, ut epi- 
scopi electi nullo modo consecrationem acciperent, nisi prius per manum regiam inve- 
stirentur. Qua ex causa et symoniace heresis pravitas et ambitio nonnunquam tanta 
prevaluit, ut nulla electione premissa episcopales cathedre invaderentur. Aliquando 
etiam vivis episcopis investiti sunt. His et aliis plurimis malis, que per investituras 
plerumque contigerant, predecessores nostri Gregorius VII. et Urbanus II. felìcìs 
memorie pontifices excitati, collectis frequenter episcopalibus conciliis, investituras 
illas manus laice dampnaverunt, et qui per eas obtinuissent ecclesias deponendos, 

1 Doveva venir promulgato il 12 febbraio 1111 nel giorno dall'incoronazione del re. 



14 Pasquale li ed Enrico V a. 1111 



donatores quoque communione privandos esse censuerunt; iuxta illut apostolico- 
rum canonum capitulum quod ita se habet: «Si quis episcopus seculi potestatibus 
usus ecclesiam per ipsos obtineat, deponatur et segregetur, omnesque qui illi com- 
municant ». Quorum vestigia subsequentes, et nos eorum sententiam episcopali con- 
cilio confirmavimus. Tibi itaque fili karissime rex Heinrice et nunc per officium 
nostrum Dei gratia Romanorum imperator, et regno regalia illa dimittenda preci- 
pimus, que ad regnum manifeste pertinebant tempore Karoli, Ludewici, Heinrici et 
ceterorum predecessorum tuorum. Interdicimus etiam et sub districtione anathematis 
prohibemus, ne quis episcoporum seu abbatum, presentium vel futurorum, eadem 
regalia invadant, id est civitates, ducatus, marchias, comitatus, monetas, teloneum, 
mercatum, advocatias regni, iuta centurionum et curtes que manifeste regni erant, 
cum pertinentiis suis, militiam et castra regni, nec se deinceps nisi per gratiam 
regis de ipsis regalibus intromittant. Set nec posteris nostris liceat, qui post nos in 
apostolica sede successerint, te aut regnum super hoc inquiaetare negotio. Porro 
ecclesias cum oblationibus et hereditariis possessionibus, que ad regnum manifeste 
non pertinebant, liberas manere decernimus, sicut in die coronationis tuae omnipo- 
tenti Domino in conspectu totius ecclesiae promisisti. Oportet enim episcopos curis 
secularibus expeditos curam suorum agere populorum nec ecclesiis suis abesse 
diutius. Ipsi enim iuxta apostolum Paulum pervigilant, tamquam rationem prò ani- 
mabus eorum reddituri. 

Da Monuin. Germ. Histor., loc. cit. 140-142 (n. 90), con nuova collazione del Cod. Vatic. 
lat. 1984, f. 193" (Biblioteca Vaticana). 



5. - Conventio apud Pontem Mammeum facta. 

11 aprile 1111. 
a) - Pronti ssio papae. 

Domnus papa Paschalis concedet domno regi Heinrico et regno eius et privi- 
legio suo sub anathemate confirmabit et corroborabit, episcopo vel abbate libere 
electo sine simonia assensu regis, quod domnus rex illum anulo et virga investiat. 
Episcopus autem vel abbas libere investitus libere accipiat consecrationem ab eo, 
ad quem pertinuerit. Si quis vero a clero et a populo eligatur nisi a rege investiatur, 
a nemine consecretur. Et archiepiscopi et episcopi libertatem habeant consecrandi 
a rege investitos. Super his domnus papa Paschalis non inquietabit regem Heinricum 
nec eius regnum et imperium. 

b) - Iuramentum in anima papae. 
Domnus papa Paschalis non inquietabit domnum regem Heinricum neque eius 
regnum de investitura episcopatuum et abbatiarum neque de iniuria sibi inlata et 
suis in persona et bonis, neque aliquod malum reddet sibi vel alicui persone prò hac 
causa, et penitus in personam regis Heinrici nunquam anathema ponet. Nec rema- 
nebit in domno papa, quin coronet eum sicut in Ordine continetur. Et regnum et 
imperium offitii sui auxilio eum tenere adiuvabit prò posse suo. Et haec omnia adin- 
plebit domnus papa sine fraude et malo ingenio. 



a. 1111 Pasquale II ed Enrico V 15 



e) - Nomina cardiiialium iurantium. 

Haec sunt nomina illorum episcoporum et cardinalium qui praecepto domni 
pape Paschalis privilegium et amiciciam sacramento confirmaverunt domno impe- 
ratori Heinrico: Petrus Portuensis episcopus. Centius Sabiniensis episcopus. Rotbertus 
cardinalis Sancti Eusebii. Bonifatius cardinalis Sancti Marci. Anastasius cardìnalis 
Sancti Clementis. Gregorius cardinalis Sanctorum apostolorum Petri et Pauli. Item 
Gregorius cardinalis Sancti Grisogoni. Iohannes cardinalis Sanctac Potentianae. 
Risus cardinalis Sancti Laurentii. Rainerus cardinalis Sanctorum Marcellini et Petri. 
Vitalis cardinalis Sanctae Balbinae. Diuizo cardinalis Sancti Martini. Tietbaldus car- 
dinalis Iohannis et Pauli. Iohannes diaconus Sanctae Mariae in scola Greca. Leo 
diaconus Sancti Vitalis. Aldo diaconus Sanctorum Sergii et Bachi. 

d) - Iuramentum in anima regis. 

Ego Heinricus rex quarta vel quinta feria proxima dimittam domnum papam 
et episcopos et cardinales et omnes captivos, qui cum eo vel prò co capti sunt, et 
obsides, et securos perduci faciam intra portas Transtiberine civitatis, nec ulterius 
capiam aut capi permittam. Eis qui in fidelitate domni pape Paschalis permanent et 
populo Romane civitatis et Transtiberine et Insule pacem et securitatem servabo, 
tam per me quam per meos, et in personis et in rebus, qui pacem mini servaverint. 
Domnum papam Paschalem fideliter adiuvabo, ut papatum quiete et secure teneat; 
patrimonia et possessiones Romane ecclesiae que abstuli restituam, et cetera que 
iure habere debet more antecessorum meorum recuperare et tenere adiuvabo bona 
fide; et domno pape Paschali obediam salvo honore regni et inperii, sicut catholici 
imperatores catholicis pontificibus Romanis. Haec omnia observabo bona fide, sinc 
fraude et malo ingenio. 

e) - Nomina iuratorum regis et formula iuramenti. 

Et isti sunt iuratores ex parte ipsius regis: 1. Fredericus Coloniensis archiepi- 
scopus. 2. Gebehardus Tridentinus episcopus. 3. Burchardus Monasteriensis episcopus. 
4. Bruno Spirensis episcopus. 5. Albertus cancellarius. 6. Comes Herimannus. 7. Fre- 
dericus comes palatinus. 8. Berengarius comes. 9. Fredericus comes. 10. Bonefacius 
marchio. 11. Albertus comes de Blandriaco. 12. Fredericus comes. 13. Godefridus 
comes. 14. Warnerius marchio. 

Sic domnus rex presens Heinricus observabit domno pape Paschali presenti sine 
fraude et malo ingenio. Sic me Deus. 

Actum III. Idus Aprii, tertia feria post octavas pasche indict. UN. in agro iuxta 
pontem Mammeum. 

, Da Mommi. Cerni. Histor., loc. cit. 142-144 (n. 91-95). 



16 Pasquale TI ed Enrico V a. 1111, 1112 



() - Privileeium Paschalis II. de investituris. 

* 12 aprile 1111. 

Paschalis episcopus servus servorum Dei karissimo in Christo filio Heinrico 
glorioso Theuconicorum regi et per Dei omnipotentis gratiam Romanorum impera- 
tori augusto salutem et apostolicam benedictionem. Regnum vestrum sanctae Roma- 
nae ecclesiae singulariter coherere, dispositio divina constituit. Predecessores siqui- 
dem vestri probitatis et prudentiae amplioris gratia Romanae urbis coronam et 
imperium consecuti sunt. Ad cuius videlicet coronae et imperii dignitatem tuam 
quoque personam, fili karissime Heinrice, per nostri sacerdotii ministerium maiestas 
divina provexit. IHam igitur dignitatis prerogativam, quam predecessores nostri 
vestris predecessoribus catholicis imperatoribus concesserunt et privilegiorum paginis 
contirmaverunt, nos quoque dilectioni tuae concedimus et presentis privilegii pagina 
confirmamus, ut regni tui episcopis et abbatibus libere, preter violentiam et simo- 
niam, electis investituram virgae et anuli conferas. Post investitionem vero canonice 
consecrationem accipiant ab episcopo ad quem pertinuerint. Si quis autem a clero 
et populo preter assensum tuum electus fuerit, nisi a te investiatur, a nemine con- 
secretur [exceptis nimirum illis qui vel in archiepiscoporum vel in Romani pontificis 
solent dispositione consistere]. Sane archiepiscopi vel episcopi libertatem habeant a 
te investitos episcopos vel abbates canonice consecrandi. Predecessores enim vestri 
ecclesias regni sui tantis regalium suorum beneficiis ampliarunt, ut regnum ipsum 
episcoporum maxime vel abbatum presidiis oporteat communiri, et populares dissen- 
siones, que in electionibus sepe contingunt, regali oporteat maiestate compesci. Quam 
ob rem prudentie et potestati tue cura debet sollicitius imminere, ut Romanae eccle- 
siae magnitudo et ceterarum salus tuis prestante domino beneficiis et serviciis con- 
servetur. Si qua igitur ecclesiastica secularisve persona liane nostre concessionis 
paginam sciens, contra eam temerario ausu venire temptaverit, anathematis vinculo, 
nisi resipuerit, innodetur honorisque ac dignitatis periculum patiatur. Observantes 
autem misericordia divina custodiat et personam potestatemque tuam ad honorem 
suum et gloriam feliciter imperare concedat. 

Da Monum. Germ. Histor., loc. cit., 144-145 (n. 96): l'incluso fra [] non è in tutti i codici. 



7. - Gesta dampnationis pravilegii. 

23 marzo 1112. 

Actio concilii contra heresim de investitura. 

Anno ab incarnatane Domini MCXII, indictione V, anno pontificata domni pape 
Paschalis secundi XIII, mense Martio, XV. Kalendas Apriles, celebratum est concilium 
Rome Lateranis in basilica Constantiniana. In quo cum domnus papa Paschalis rese- 
disset cum archiepiscopis et episcopis et cardinalibus et abbatibus et varia multitu- 
dine clericorum et laicorum, ultima die concilii, facta coram omnibus professione 
catholice fidei, ne quis de fide ipsius dubitaret, dixit: 

« Amplector omnem divinam scripturam, scilicet veteris et novi testamenti, 
legem a Moyse scriptam et a sanctis prophetis. Amplector ITTI euangelia, VII cano- 



a. ni» Pasquale II ed Eìuìco V 1/ 

nicas epistolas, epistolas gloriosi doctoris beati Pauli apostoli, sanctos canones apo- 
stolorum, III I universalia concilia sicut III I euangelia, Nicenum, Ephesinum, Con- 
stantinopolitanum, Calcedonense, et Antiocenum concilium et decreta sanctorum 
patrum Romanorum pontifìcum, et precipue decreta domni mei pape Gregorii et 
beate memorie pape Urbani. Que ipsi laudaverunt, laudo; que ipsi tenuerunt, teneo; 
que confìrmaverunt, contìrmo; que dampnaverunt, dampno; que reppulerunt, repello; 
que interdixerunt, interdico; que prohibuerunt, prohibeo in omnibus et per omnia, 
et in his semper perse verabo ». 

Quibus expletis surrexit prò omnibus Girardus Engolismensis episcopus, legatus 
in Aquitania, et communi assensu domni pape Paschalis tociusque concilii coram 
omnibus legit liane scripturam: 

« Privilegium illud, quod non est privilegium, sed vere debet dici pravilegium, 
prò liberatione captivorum et ecclesie a donino papa Paschali per violentiam Hen- 
rici regis extortum, nos omnes in hoc sancto concilio cum donino papa congregati 
canonica censura et ecclesiastica auctoritate, iudicio sancti Spiritus dampnamus et 
irritum esse iudicamus atque omnino cassamus et, ne quid auctoritatis et efficaci- 
tatis habeat, penitus exeommunicamus. Et hoc ideo dampnatum est, quia in eo pri- 
vilegio continetur, quod electus canonice a clero et populo a nemine consecretur, 
nisi prius a rege investiatur, quod est contra Spiritimi sanctum et canonicam insti- 
tutionem ». 

Perlecta vero hac carta, acclamatum est ab universo concilio: «Amen, amen; 
fiat fiat! ». 

Archiepiscopi qui cum suis suffraganeis interfuerunt hii sunt: Iohannes patriar- 
cha Veneticus, Sennes Capuanus, Landulfus Beneventanus, Amalfitanus, Regitanus, 
Hidrontinus, Brundisinus, Compsanus, Giruntinus, et Greci: Rossanus et archiepi- 
scopi Sancte Severine. Episcopi vero: Centius Sabinensis, Petrus Portuensis, Leo 
Hostiensis, Cono Prenestinus, Girardus Engolismensis, Guaio Leonensis, legatus prò 
Bituricensi et Viennensi archiepiscopis, Rogerius Vulturnensis, Gualfredus Senensis, 
Rolandus Populoniensis, Gregorius Terracinensis, Wilihelmus Siracusanus legatus 
prò omnibus Siculis, Wilihelmus Troianus, et alii fere C episcopi. Bruno Signinus 
et Iohannes Tusculanus episcopi cum essent Rome, illa die concilio non interfue- 
runt; qui postea lecta dampnatione pravilegii consenserunt et laudaverunt. 

Cardinales vero - Bonifacius tituli Sancti Marci, Robertus tituli Sancti Eusebii, 
Romanus tituli Sancte Prisce, Gregorius tituli Sanctorum apostolorum, Benedi- 
ctus tituli Sancti Petri ad vincula, Anastasius tituli Sancti Clementis, Riso tituli 
Sancti Laurentii in Damaso, Iohannes tituli Sancte Cecilie, Divizo tituli Sancti Mar- 
tini, Thebaldus tituli Sanctorum Iohannis et Pauli, Gregorius tituli Sancti Grisogoni, 
Rainerius tituli Sanctorum Marcellini et Petri, Vitalis tituli Sancte Balbine, Petrus 
tituli Sancti Systi et Albericus tituli Sancte Savine cardinales - cum essent Rome, 
illa die concilio non interfuerunt; postea lecta dampnatione nefandi pravilegii con- 
senserunt et laudaverunt. 

Diaconi vero: Iohannes abbas Sublacensis, Iohannes Gaietanus abbas Sancti 
Andree, Leo, Gregorius, Aldo, Theobaldus, Roscemannus, hii omnes in dampnatione 
predicti pravilegii consenserunt, cum abbatibus et innumerabili multitudine tam cle- 
ricorum quam laicorum. 



18 



Concordato di Wortns »• 1119 > ,122 



Hec carta dictata est a Girardo Engolismensi, Leone Ostiensi, Gregorio Ter- 
racinensi, Gualone Leonensi episcopis, a Roberto cardinali titilli Sancti Eusebii, 
Gregorio tituli Sanctorum apostolorum communi aliorum Consilio. 

Da Mommi. Gemi Histor., loc. cit. 571-573 (n. 399). 



III. 
CONCORDATO DI WORMS. 



1. - Formulae pacis cum Calixto II. 1 

17-19 ottobre 1119. 
a) - Scriptum imperatoris. 

Ego H. Dei gratia Romanorum imperator augustus prò amore Dei et beati 
Petri et domni papae Calixti dimitto omnem investituram omnium aecclesiarum, 
et do veram pacem omnibus qui, ex quo discordia ista coepit, prò aecclesia in werra 
fuerunt vel sunt. Possessiones autem aecclesiarum et omnium, qui prò aecclesia 
laboraverunt, quas habeo, reddo ; quas autem non habeo, ut rehabeant fideliter adiu- 
vabo. Quod si quaestio inde emerserit, quae aecclesiastica sunt, canonico, quae autem 
saecularia sunt, saeculari terminentur iudicio. 

b) - Scriptum pontificis. 

Ego Calixtus secundus Dei gratia Romanae aecclesiae episcopus catholicus do 
veram pacem H. Romanorum imperatori augusto et omnibus qui prò eo contra aec- 
clesiam fuerunt vel sunt. Possessiones eorum, quas prò werra ista perdiderunt, quas 
habeo, reddo; quas non habeo, ut rehabeant fideliter adiuvabo. Quod si quaestio inde 
emerserit, quae aecclesiastica sunt, canonico, quae autem secularia sunt, saeculari 
terminentur iudicio. 

Da Monum. Gemi. Histor., loc. cit. 157-158 (n. 104, 105). 



2. - Pax Wormatiensis cum Calixto II. 

23 settembre 1122. 
a) - Privilegium imperatoris. 

In nomine sancte et individue Trinitatis. Ego Heinricus Dei gratia Romanorum 
imperator augustus prò amore Dei et sancte Romane ecclesie et domini pape Calixti 
et prò remedio anime mee dimitto Deo et sanctis Dei apostolis Petro et Paulo san- 
cteque catholice ecclesie omnem investituram per anulum et baculum, et concedo 

i Concordate fra i legati del Papa ed Enrico V e da attuarsi il 24 ottobre 1119 a Mouzon, ma non se ne fece nulla. 



a . 1122 Concordato di Worms 19 

in omnibus ecclesiis, que in regno vel imperio meo sunt, canonicam fieri electionem 
et liberam consecrationem. Possessiones et regalia beati Petri, que a principio huius 
discordie usque ad hodiernam diem sive tempore patris mei sive etiam meo ablata 
sunt, que habeo, eidem sancte Romane ecclesie restituo, que autem non habeo, 
ut restituantur fideliter iuvabo. Possessiones etiam aliarum omnium ecclesiarum et 
principum et aliorum tam clericorum quam laicorum, que in werra ista amiss? 
sunt, Consilio principum vel iusticia, que habeo, reddam, que non habeo, ut red 
dantur fideliter iuvabo. Et do veram pacem domino pape Calixto sancteque Roman? 
ecclesie et omnibus qui in parte ipsius sunt vel fuerunt. Et in quibus sancta Ro- 
mana ecclesia auxilium postulaverit, fideliter iuvabo et, de quibus mihi fecerit que- 
rimoniam, debitam sibi faciam iusticiam. Hec omnia acta sunt consensu et Consilio 
principum quorum nomina subscripta sunt: Adellurtvs archiepiscopus Mogonti- 
nus, F. Coloniensis archiepiscopus, H. Ratisbonensis episcopus, O. Bauenbergensis 
episcopus, B. Spirensis episcopus, H. Augustensis, G. Traiectensis, Ò. Constanciensis, 
E. abbas Wldensis, Heinricus dux, Fridericus dux, S. dux, Pertolfus dux, marchio 
Teipoldvs, marchio Engelbertus, Godefridus Palatinus, Otto Palatinus comes, Berin- 
garius comes. f Ego Fridericvs Coloniensis archiepiscopus et archicancellai ius 
recognovi. 

Da Montini. Gemi. Histor., loc. cit. 159 s. m. 107), collazionata nuovamente la copia ori- 
ginale in AA. Arni. I-X Vili 62 (già Ami. I, e. VI, n. 11) nell'Archivio segreto Vaticano. 

b) - Privilegitim pontificis. 

Ego Calixtus episcopus servus servorum Dei tibi dilecto filio Heinrico Dei gratia 
Romanorum imperatori augusto concedo, electiones episcoporum et abbatum Teuto- 
nici regni, qui ad regnum pertinent, in praesentia tua fieri, absque simonia et aliqua 
violentia; ut si qua inter partes discordia emerserit, metropolitani et conprovincia- 
lium Consilio vel iudicio, saniori parti assensum et auxilium praebeas. Electus autem 
regalia absque omni exactione ' per sceptrum a te recipiat et quae ex his iure tibi 
debet faciat. Ex aliis vero partibus imperii consecratus infra sex menses regalia 
absque omni exactione ' per sceptrum a te recipiat et quae ex his iure tibi debet 
faciat; exceptis omnibus quae ad Romanam ecclesiam pertinere noscuntur. De quibus 
vero mihi querimoniam feceris et auxilium postulaveris, secundum officii mei debitum 
auxilium tibi praestabo. Do tibi veram pacem et omnibus qui in parte tua sunt vel 
fuerunt tempore huius discordiae. 

Da Monum. Gemi. Histor., loc. cit. 161 (n. 108); cfr. le varianti del codice modenese 
a p. 735. 

1 La frase a. o. e., considerata da alcuni come un'interpolazione, fu conservata nel testo per le ragioni addotte 
da R. Nostitz Rieneck, Textkiitisches zum Investititi pi ivileg Calixtus' II in Ut. Jahresbcricht tles affiliti. Privai- 
gymnasiums an dei Stella Matiitina zu Fehikirch. Feldkirch 1894, 24-33. 



20 Adriano IV e (Ingiù uno I di Sicilia a. 1156 



IV. 

PATTO BENEVENTANO FRA ADRIANO IV 
E GUGLIELMO I DI SICILIA. 

Giugno 1156. 
a) - Privilegium Wilhelmi regis. 

f In nomine Dei eterni et salvatoris nostri Iesu Christi amen. 

Domino Adriano Dei grada sancte Romane ecclesie summo pontifici, karissimo 
domino et patri suo reverendo eiusque successoribus W. eadem gratia rex Sicilie, 
ducatus Apulie et principatus Capue. 

Nostre semper consuetudinis extitit animum nostrum in triumphis et maximis 
humiliare successibus et tunc nos attentius ad omnipotentis Dei obsequium et cultum 
mansuetudinis exponere, cum ad maiorem prosperitatem et gloriam nos vidimus 
pervenisse, tales in tranquillis et prosperis rebus erga nostri redemptoris obsequium 
inveniri volentes, qui et perceptorum a rege omnium regum beneficiorum non appa- 
reamus ingrati et maiores successus atque victorias de brachio virtutis Dei iugiter 
sperare possimus. Huiusmodi quidem nostre consuetudinis consideratione inducti, 
cesis et comprehensis in manu bellica ad laudem et gloriam nominis Dei Grecis et 
barbaris nationibus, que regnum nostrum nulla eorum vi set proditorum nostrorum 
dolositate intraverant, devictis et fugatis de finibus regni nostri turbatoribus pacis et 
proditoribus nostris, humiliandos nos sub omnipotenti manu Dei decrevimus et ad 
cultum humilitatis propensius intendendum. Discordie igitur illi, que inter Romanam 
ecclesiam et nos fuerat agitata, finem congruum imponere cupientes, cum appropin- 
quavissemus civitati Beneuenti et inimici nostri ante faciem indignationis nostre fugis- 
sent, venerabiles cardinales vestros Hvnbaldum scilicet tituli Sancte Praxedis et Iulium 
tituli Sancti Marcelli presbiteros cardinales et cum eis Rollandum tituli Sancti Marci 
presbiterum cardinalem et cancellarium vestrum, quos ad nostram presentiam dire- 
xistis, eo quo decuit honore suscepimus et desiderium ac monita vestra de bono pacis 
ex ore ipsorum libenti animo audientes, ipsis et Maione magno ammirato ammira- 
torum dilecto fideli et familiarissimo nostro et Hvgone Panormitano et Romoaldo 
Salernitano venerabilibus archiepiscopis et W. Troiano episcopo et Marino Cauensi 
abbate fidelibus nostris mediantibus, in hunc vobiscum per eos pacis devenimus con- 
cordieque tenorem, videlicet de capitulis illis, de quibus inter maiestatem vestram 
et nos controversia vertebatur, quod subscriptum est observetur. De appellationibus 
quidem ita: Si aliquis clericus in Apulia et Calabria et aliis terris, que Apulie sunt 
affines, adversus alium clericum de causis ecclesiasticis querelam habuerit et a capi- 
tulo aut episcopo vel archiepiscopo suo seu alia ecclesiastica persona sue provincie 
non potuerit emendari, libere tunc si voluerit ecclesiam Romanam appellet. Trans- 
lationes in ecclesiis fient, si necessitas et utilitas ecclesie aliquem de una ecclesia ad 



a. 1156 Adriano IV <■ ( .uà lif ì iim l di Sicilia 21 

aliarti vocaverit et vos aut vestri successores concedere volueritis. Consecrationes 
et visitationes libere Romana ecclesia in omni regno nostro habebit. Sane celebra- 
tìones conciliorum Romana ecclesia faciet, in quacumque Apulie vel Calabrie civitate 
voluerit aut illarum parcium, que Apulie sunt aftìnes, civìtatibus illìs exceptis, in 
quibus persona nostra vel nostrorum heredum in ilio tempore fuerint, remoto malo 
ingenio, nisi cum voluntate nostra nostrorumve heredum. In Apulia et Calabria et 
partibus illis, que Apulie sunt affines, Romana ecclesia libere legationes habebit. UH 
tamen, qui ad hoc a Romana ecclesia fuerint delegati, possessiones ecclesie non 
devastent. In Sicilia quoque Romana ecclesia consecrationes et visitationes habeat. 
Et si de Sicilia personas aliquas ecclesiastici ordinis vocaverit, eant. Magnificentia 
nostra autem nostrorumque heredum prò christianitate facienda vel prò suscipienda 
corona remoto malo ingenio retinebit, quas providerit retinendas. Cetera quoque 
ibidem habebit Romana ecclesia, que habet in aliis partibus regni nostri, excepta 
appellatane ac legatione, que nisi ad peticionem nostrani et heredum nostrorum ibi 
non fient. De ecclesiis et monasteriis terre nostre, de quibus a Romana ecclesia 
questio mota fuit, sic fiet: Vos quidem et vestri successores in eis habebitis, quod 
habetis in ceteris ecclesiis, que sub nostra potestate consistunt, que solite sunt arci- 
pere consecrationes seu benedictiones a Romana ecclesia et debitos insuper et sia- 
lutos ei census exsolvent. De electionibus quklem ita fiet: clerici convenient in per 
sonam idoneam et illuci inter se secretimi habebunt, donec personam illam excellentie 
nostre pronuntient. Et postquam persona celsitudini nostre fuerit designata, si per- 
sona illa de proditoribus aut inimicis nostris vel heredum nostrorum non fuerit aut 
magniheentie nostre non e|x]titerit hodiosa, ' vel alia in ea causa non fuerit, prò 
qua non deb[ea]mus assentire, assensum prebebimus. Profecto vos nobis et Rogerio 
duci filio nostro et heredibus nostris, qui in regnimi pio voluntaria ordinatione nostra 
successerint, conceditis regnum Sicilie, ducatum Apulie et principatum Capue cum 
omnibus pertinentiis suis, Neapolim, Salernum et Amallìam cum pertinentiis suis, Mar- 
siam et alia que ultra Marsiam debemus habere et reliqua tenimenta. que tenemus a 
predecessoribus nostris, hominibus sacrosancte Romane ecclesie, iure detenta et contra 
omnes homines adiuvabitis honorifice manutenere. Pro quibus omnibus vobis vestris- 
que successoribus et sancte Romane ecclesie fidelitatem iuravimus et vobis ligium 
homini[um fe]cimus, - sicut continetur in duobus similibus capitularibus, quorum aite- 
rum penes vestram maiestatem sigillo nostro aureo, alterum vero sigillo vestro signa- 
tum penes nos habetur. Et censum sexcentorum skifatorum de Apulia et Calabria, 
quadringentorum vero de Marsia vel equivalens in auro vel argento nos ac nostros 
heredes Romane ecclesie statuimus annis singulis soluturos, nisi forte impedimentum 
aliquod intervenerit, quo cessante census ex integro persolvetur. Omnia vero pre- 
dieta, que nobis concessistis, sicut nobis ita etiam et heredibus nostris conceditis, 
quos prò voluntaria ordinatione nostra statuerimus, qui sicut nos vobis vestrisque 
successoribus et ecclesie Romane fidelitatem facere et que prescripta sunt voluerint 
observare. Ut autem que supradicta sunt tam vestro quam vestrorum successorum 
tempore perpetuam optineant firmitatem et nec nostris nec nostrorum heredum tem- 



Weii ino: - hodiosus 
Weilanu: • feclimus 



22 Adriano IV e Guglielmo I di Sicilia a. 1156 

poribus alicuius valeant presumptione turbari, presens scriptum per manum Matheì 
nostri notarii scribi et bulla aurea nostro tipario impressa insigniri ac nostro signa- 
culo decorari iussimus. (Rota). 

Dat. ante Beneuentum per manus Maionis magni ammirati ammiratorum, anno 
dominice incarnationis millesimo centesimo quinquagesimo sexto, mense Iun. quarte 
indictionis, anno vero regni domini W. Dei gratia magnifici et gloriosissimi regis 
Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue sexto; feliciter amen. 

Da Montivi. Germ. Histor., loc. cit. 588-590 (n. 413), nuovamente collazionato l'autografo 
in Ami. XIV, e. Vili, n. 49 nell'Archivio segreto Vaticano. 



b) - Privilegium Hadriaui IV. pontificis. 

Hadrianus episcopus servus servorum Dei charissimo in Christo filio Willelmo 
illustri et glorioso Sicilie regi eiusque heredibus, quos prò voluntaria ordinatione sua 
statuerit in regnum, in perpetuum. 

Licet ex iniuncto nobis a Deo apostolatus officio universos Christi fideles paterne 
charitatis brachiis debeamus amplecti atque ad pacem eos et concordiam invitare, 
reges tamen et sublimiores quasque personas tanto amplius diligere et honorare 
debemus atque de bono pacis tanto studiosius commonere, quanto ecclesie Dei et 
fidelibus christianis maior inde fructus spiritualiter ac temporaliter dignoscitur pro- 
venire. Constat, diarissime in Christo fili Willelme gloriose Sicilie rex, te inter 
reges et celsiores personas seculi eximiis operibus, potentia opibusque clarere, ita 
ut ex vigore iustitie, quam in terra sub tua ditione constituta conservas, ex secu- 
ritate pacis, qua omnes per eamdem constituti letantur, et ex terrore, quem inimicis 
cftristiani nominis per opera magnifica incussisti, usqùe ad extremos angulos fama 
tui nominis et gloria protendatur. Quod siquidem nos diligentius attendentes et inspi- 
cientes pariter, quante utilitates Romane ecclesie valeant provenire, si celsitudo tua 
per firmam pacem ei et concordiam coniungatur, dum in civitate Beneventana securi 
et liberi cum fratribus nostris essemus, ad pacem tecum habendam diligenti studio 
decrevimus intendere. Misimus ergo ad excellentiam tuam quosdam fratrum nostro- 
rum, scilicet ut supra et proposuimus per eos nostrum de bono pacis et concordie 
desiderium et invitavimus attentius et monuimus excellentiam tuam ad pacem. Et 
illius inspirante virtute qui ad celum iturus discipulis suis ait: «pacem meam do 
vobis, pacem meam relinquo vobis », talem animum tuum invenimus, qualem fìlli 
pacis et catholici principis decuit inveniri. Et mediantibus prefatis filiis nostris etc. 
ut supra in hanc formam pacis libera et spontanea voluntate nostra devenimus, ut 
videlicet de capitulis illis, de quibus inter nos et excellentiam tuam controversia est 
per omnia etc: ut supra in proxime scripta regis est conclusione. Pergit: Ut autem 
que supra diximus tam nostro quam successorum nostrorum tempore perpetuam 
obtineant firmitatem et nec tuis nec tuorum heredum temporibus alicuius valeant 
presumptione turbari, nos ea de communi Consilio et voluntate fratrum nostrorum 
auctoritate apostolica confirmamus et valitura in perpetuum presentis scripti pagina 
communimus et tam a nobis quam a nostris successoribus perpetuis temporibus sta- 
tuimus observanda. Nulli ergo omnino liceat hanc paginam nostre concessionis et con- 



a. 1176 Alessandro III e Federico I 

firmationis infringere vel ci ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare 
voluerit, omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius indigna- 
tionem incurrat. Amen, amen, amen. 
Datum cadetti die qua et super ior. 

Da Monti m. Geriti. Histor., loc. cit. 590 s. (n. 414\ che tolgono da Baroxius, Ann. Eccl. 
XII ad a. 1156, 8, il quale desunse da un codice della Basilica di S. Pietro non più rin- 
tracciato. In Cod. Vatic. lat. 5666 (Biblioteca Vaticana), f. 32 r non c'è che un brevissimo 
indice degli oggetti delle condizioni contenute in a), di cui dà le note cronologiche. 



V. 
PACE FRA ALESSANDRO III E FEDERICO I. 



1. - Pactum Anagninum. 

Ottobre - novembre 1176. 
a) - Pactum pacis praeviae. 

Dominus imperator et domina imperatrix et dominus Heinricus rex filius eorum 
et principes universi exibent ecclesie Romane quod primum et principale est, vide- 
licet quod dominum papam Alexandrum in catholicum et universalem papam reci- 
pient et ei debitam reverentiam exibebunt, sicut katholici sui antecessores suis catho- 
licis antecessoribus exibuerunt. 

Et reddet dominus imperator veram pacem tam domino pape Alexandre quam 
omnibus successoribus suis et toti ecclesie Romane. 

Et universa regalia et alias possessiones sancti Petri quas ipse abstulit vel sui 
vel alii favore ipsius, quas scilicet Romana ecclesia habuit a tempore Innoccntii, 
domino pape Alexandre et ecclesie Romane restituet et ad retinendum iuvabit. 

Possessionem quoque prefecture Urbis dominus imperator libere et plenarie resti- 
tuet domino pape Alexandre et Romane ecclesie. Si autem post optentam plenam 
restitutionem eius dominus imperator aliquid iuris in ea voluerit requirere a domino 
papa et ab ecclesia Romana, cum hoc postulaverit, paratus erit dominus papa et 
ecclesia Romana iustitiam ei exibere. 

Similiter et universos vasallos ecclesie, quos occasione scismatis imperator abstulit 
vel recepit, absolvet et domino pape A. et ecclesie Romane restituet. 

Possessionem etiam terre comitisse Matildis, sicut ecclesia Romana tempore 
Lotherii imperatoris et domini regis Conradi et eciam tempore huius domini F. impe- 
ratoris habuit, domino pape A. et ecclesie Romane restituet, sicut etiam dictum est 
inter mediatores pacis. 

Preterea dominus papa et dominus imperator ad honorem et iura ecclesie et 
imperii conservanda vicissim se iuvabunt, dominus papa ut benignus pater devotum 
et carissimum filium et imperatorem christianissimum, dominus vero imperator ut 



24 Alessandro III e Federico I 



devotus filius et christianissimus imperator dilectum et reverendum patrem et beati 
Petri vicarium. 

Quecunque autem tempore scismatis vel occasione ipsius aut sine ordine iudi- 
ciario ecclesiis a domino imperatore vel suis sunt ablata, eis restituentur. 

Pacem etiam veram dominus imperator faciet cum Lombardis secundum quod 
tractabitur per mediatores quos dominus papa et dominus imperator et Lombardi 
ad perfìciendum interposuerint. Et [sij, postquam de pacem inter dominum papam, 
ecclesiam et imperatorem dispositum fijerit sufficienter, aliquid in tractatu pacis 
domini imperatoris et Lombardorum emerserit quod per mediatores componi non 
possit, arbitrio maioris partis mediatorum, qui ex parte domini pape et domini impe- 
ratoris ad id constituti sunt, stabitur. Ipsorum autem mediatorum par numerus erit. 

Pacem veram reddet dominus imperator regi Cicilie et imperatori Constammo- 
politano et universis adiutoribus ecclesie Romane et nullum malum meritum reddet 
per se vel suos prò servitio collato ecclesie Romane. 

De querelis autem et controversiis que ante tempora domini pape Adriani inter 
ecclesiam et imperatorem vel inter dominum imperatorem et regem Sicilie verte 
bantur, mediatores domini pape et domini imperatoris constituentur, quibus com- 
mittentur, et eas iudicio vel concordia terminabunt. Interim autem, donec tractatus 
pacis durabit, hinc inde guerre et offense cessabunt. Si vero predicti mediatores non 
convenerint, arbitrio domini pape et domini imperatoris vel eius vel eorum, quos ad 
id elegerint, finientur. Interim autem similiter hinc inde offense cessabunt. 

Cristiano autem dicto cancellano Moguntinus archiepiscopatus, Philippo autem 
Coloniensis concedentur archiepiscopatus et confirmabuntur cum omni plenitudine 
archiepiscopalis dignitatis et officii. Et primus archiepiscopatus, qui in regno Teu- 
tonico vacabit, domino Conrado auctoritate domini pape et auxilio domini impera- 
toris assignabitur, qui tamen congruus ei videatur. Interim autem per dominum 
papam et dominum imperatorem ei honorifìce providebitur. 

Ei autem qui dicitur Calixtus una abbatia dabitur. Illi autem qui dicebantur eius 
cardinales redibunt ad loca que ante scisma habuerunt, nisi ea sponte vel iudicio 
dimiserant, et in ordinibus, quos ante scisma perceperunt, relinquentur. 

Gero autem nunc dictus Halberstadiensis precise deponetur et Ulricus verus 
Halberstadiensis restituetur. Alienationes a Gerone facte et beneficia data similiter 
et ab omnibus intrusis auctoritate domini pape et domini imperatoris cassabuntur 
et suis ecclesiis restituentur. 

De electione Brandeburgensis episcopi, qui ad Bremensem archiepiscopatum 
electus erat, cognoscetur et, si canonicum fuerit, ad eandem ecclesiam transferetur. 
Et quecunque a Baldewino, qui nunc preest Bremensi ecclesie, alienata vel inbene- 
ficiata sunt, sicut canonicum et iustum fuerit, eidem ecclesie restituentur. 

Item que Salseburgensi ecclesie tempore scismatis subtracta sunt, ei piene resti- 
tuentur. 

Universi clerici qui sunt de Italia vel aliis regionibus, qui sunt extra Teutoni- 
cum regnum, dispositioni et iudicio domini pape A. successorumque eius et Romane 
ecclesie relinquentur. Si vero domino imperatori rogare placuerit prò ordinibus 
aliquorum quos canonice perceperunt, usque X vel XII, si instare voluerit, exau- 
dietur. 



a. 1176 Alessandro III e Federico I 25 

G. etiam Mantuanus ad episcopatum quondam suum restituetur, ita tamen quod 
ilio, qui nunc est Mantuanus, auctoritate domini pape et auxilio domini imperatoris 
ad Tridentinum episcopatum transferatur, nisi forte inter dominum papam et domi- 
num imperatorem convenerit, ut in alio ei episcopati! provideatur. 

Archipresbiter autem de Sacco in archipresbiteratu quondam suo et aliis benefi- 
ciis, que ante scisma habuit, cum omni plenitudine restituetur. 

Universi etiam ordinati a quondam catholicis vel ab ordinatis eorum in Teuto- 
nico regno restituentur in ordinibus taliter perceptis. 

De Argentinensi autem et Basiliensi dictis episcopis, qui ordinati raerunt a Gui- 
done Cremensi, in eodem regno a predictis mediatoribus committetur vel X vel Vili 
episcopis quòs ipsi elegcrint, qui prestito iuramento fìrmabunt, quod illud consilium 
de ipsis [Romano] pontifici et domino imperatori dabunt quod viderint se canonice 
posse dare absque periculo scilicet [animae domini | imperatoris et domini pape et 
sue, et dominus papa acquiescet Consilio eorum. 

Dominus autem papa et omnes cardinales si[cut receperunt] dominum impera- 
torem in Romfanorum et catholicum imperajtorem et B. felicem eius uxorem in 
[catholicam et Romanorum impera]tricem, ita quod ipsa recipiat jcoronam a domino 
papa A. vel a legato ipsius, ita recipient dominum H. filium eorum in] Romanorum 
et katholicum regem. 

P[acem etiam vera]m reddent dominus papa A. et cardinales [domino impera- 
tori F. et domine| B. imperatrici et H. regi filio eorum et universis adiutoribus ipso- 
rum, salvis que de sp[iritualibus dispositioni] et iudicio domini pape et Romane ecclesie 
presenti scripto relinquentur et salvo omni iure Romane ec[clesie adversus] deten- 
tatores rerum beati Petri et salvis bis que scripta sunt tara prò parte domini pape 
et ecclesie quam prò parte domini imperatoris et imperii. 

Pacem vero predictam Romanus pontifex promittet se observaturum in verbo 
veritatis et omnes cardinales, et privilegium inde taciet cum subscriptione omnium 
cardinalium. Ipsi etiam cardinales scriptum confirmationis predicte pacis facient cum 
appositione sigillorum suorum. 

Et dominus papa statim advocato concilio, quale subito advocari potest, cum 
cardinalibus episcopis aliisque religiosis viris qui interfuerint exeommunicationem 
statuet in omnes qui hanc pacem infringere temptaverint. Deinde in generali concilio 
idem faciet. 

Plures etiam de nobilibus Romanis et capitaneis Campanie hanc eandem pacem 
iuramento fìrmabunt. 

Imperator vero pacem ipsam firmabit iuramento suo et principum et conlìrma- 
tionem corroborabit scripto suo cum subscriptione sua et principum. 

Si forte, quod absit, ' dominus papa premoriatur, dominus imperator et domi- 
nus Heinricus rex fìlius eius et principes hanc formam pacis et compositionis 
tìrmiter observabunt successoribus suis et cardinalibus universis et toti ecclesie 
Romane et regi Scicilie et Lombardis et ceteris qui secum sentiunt. Similiter, quod 
absit, si dominus imperator premoriatur, dominus papa et cardinales et ecclesia 
Romana iam dictam pacem firmiter observabunt Beatrici felici uxori eius et Hein- 

1 Weilahd: « non sii •. 



26 Alessandro III e Federico I a. 1176 



rico fìlio eius et omnibus de Teutonico regno et ceteris, sicut scriptum est, adiuto- 
ribus suis. 

Interim autem, donec tractatus pacis durabit, dominus imperator per se vel suos 
guerram non faciet terre domini pape quam ipse tenet vel rex Scicilie per eum vel alii. 

Si vero, quod Deus avertat, ab altera parcium renuntiatum fuerit tractatui pacis, 
postquam eadem renunciatio significata fuerit alteri parti, predicta securitas per tres 
menses inconvulsa perseveret. 

f Ego Wigmannus Madeburgensis archiepiscopus subscripsi. 
f E[go Cristianus Mo]guntinus archiepiscopus subscripsi. 
f Ego Cunradus Wormaciensis electus subscripsi. 
f Ego Arduinus imperialis aule protonotarius subscripsi. 

Da Mommi. Gemi. Histor., loc. cit. 350-353 (n. 249), nuovamente collazionata la copia 
coeva in AA. Arni. I-X Vili 172 (già Ann. II, e. I, n. 8) nell'Archivio segreto Vaticano. 



b) - Promissio legatoruni imperialinm. 

Nos legati domini imperatoris C. Maguntinus et W. Mad[eburgensis archiepi- 
scopus et C] Warmaciensis electus, Arduinus aule imperialis prothonotarius, ad 
pacem ecclesie et imperii ordinandam destinati, promittimus et fidem d]amus: Quod 
dominus imperator et sui dominimi papam A. recipient, reverentiam exhibebunt; et 
veram pacem redfdet dominus imjperator domino pape A. et successoribus suis et 
toti Romane ecclesie ; et prefecturam Urbis et terram comitisse Matildis restituet ei ; 
et quod ordinatum est de Calixto et parte sua observabit; et quantum in se erit, 
operam dabit efficacem, ut dominus C. assequatur quod a nobis et vobis scripto est 
ordinatum. Hec omnia faciet dominus imperator, sicut a vobis domini cardinales, qui ad 
ordinandam pacem ex parte ecclesie estis constituti, et nobis in scripto communiter 
disposito est ordinatum, pace de ceteris piene disposita, sicut scripto ordinavimus vel 
ordinaverimus nos vel alii qui ad hec disponenda et complenda fuerint constituti. De 
regalibus vero beati Petri et aliis possessiohibus, quas dominus imperator abstulit 
vel sui vel alii favore ipsius, iuramus, quod ipsum faciemus iurare, quod scilicet 
ea, que habet de predictis ipse vel sui, bona fide restituet; de his, que alii habent, 
bona fide operam dabit studiosam, ut similiter restituantur. Et iuramus quod bona 
fide operam dabimus, ut ea que iuraverit exequatur, cum pax piene fuerit disposita 
de rege Sicilie, et Lanbardis, sicut ordinavimus vel ordinandum statuerimus. Et de 
ceteris que in scripto predicto continentur, ut impleantur sicut ordinavimus vel 
simul ordinaverimus, operam bonam fide dabimus. Promittimus etiam et iuramus, 
quod si dominus imperator, quod absit, mortuus fuerit ante complementum pacis 
communi scripto disposite, domina B. imperatrix et dominus Henricus rex filius eius 
et principes formam pacis communi scripto dispositam compleb[unt, confirmajbunt 
et observabunt, sicut |communi)ter est ordinatum vel communiter ordinabitur a media- 
toribus [utriusque partis domino] pape A. et successor[ibus su]is et universis cardi- 
nalibus et toti Romane ecclesie. 



a. 1176 Alessandro 111 <• Federico I 27 

Preterea domino pape et universis cardinalibus et clericis et famulis et rebus 
eorum universis in comitatu eorum existentibus firmam et plenam securitatem ex 
parte domini imperatoris et suorum omnium damus in eundo Venetias vel Rauennam 
et cetera loca, ad que procedere disposuerint et in quibus fuerint, et munendo et 
redeundo, sive pax compleatur sive disrumpatur. Et si disrumpatur, quod Deus 
avertat, iuramus, quod post disruptionem per tres menses firmam treuguum obser- 
vabit dominus imperator et sui domino pupe Alexundro et toti terre sue, quam ipse 
tenet et rex Sicilie vel alii per eum. Et sicut promittimus et damus, ita iuramus, 
quod dominus imperator per se et partem suam observab[it, it]a quod nec per se 
nec per suos aliquod gravamen seu impedimentum eis scienter inferet vel inferri 
co[nsen]tiet: et si quis eo ignorante intulerit, [bon]a fide emendari faciet. Precipiemus 
etiam et a domino imperatore districte mandali et precipi faciemus [per] terras suas 
universales sub pena personarum et rerum balivis suis universis et aliis nobilibus per 
terras [et casjtra ' constitutis et per bailivos aliis quibus precipi oportebit, ut nullos 
ad dominum papum A. vel [cardinalcs] procedentes vel ad eos venientes vel ab eis 
redeuntes vel quos miserint, offendent vel offendi permittent; et si quis eis ignoran- 
tibus offenderà, quam citius poterint, bona fide facient emendari. Faciemus edam, 
quod dominus imperator in presentia nuntii, quem dominus papa et cardinales nobis- 
cum direxerint, vel cardinalium, quos premiserint, faciet iurari in anima sua, quod 
predictam securitatem et treuguam bona fide, sicut predictum est, observubit et 
faciet observari. Ceterum postquam dominus imperator iuraverit ea que communiter 
disposuimus eum iuraturum, nos a iuramento erimus absoluti, excepto quod tene- 
bimur de bis que precise iuravimus, et excepto quod tenebimur iuramento, quod 
bona fide operam dabimus, ut cetera que in communi scripto continentur impleantur. 

Da Monunt. Genti. Histor., loc. cit. 353 s. (n. 'J50t, nuovamente collazionato l'originale 
in Ann. XI, e. VII, n. 37 nell'Archivio segreto Vaticano. 



2. - Pax Veneta. 

a) - Pactittn praevium inter imperatorem et ecclesiam. 

Dominus imperator F. sicut dominum papam A. in catholicum et universalem 
papam recepit, ita ei debitam reverentiam exhibebit, sicut catholici sui antecessores 
suis catholicis antecessoribus exhibuerunt. Successoribus quoque suis catholice intran- 
tibus eandem reverentiam exhibebit. 

Et reddet dominus imperator veram pacem tam domino pape Alexundro quam 
omnibus successoribus suis et toti Romane ecclesie. 

Omnem vero possessionem et tenementum sive prefecture sive alterius rei, quam 
Romana ecclesia habuit et ipse abstulit per se vel per alios, bona fide restituet ei 
salvo omni iure imperii. Ecclesiu quoque Romana omnem possessionem et tene- 
mentum, quod ei abstulit per se vel per alios, bona fide ei restituet salvo omni iure 
Romane ecclesie. 

Possessiones etiam, quas dominus imperator restituet, ad retinendum iuvabit. 

1 Wliland : « [et castrja .. 



28 Alessandro HI e Federico I 



Similiter et universos vasallos ecclesie, quos occasione scismatis dominus impe- 
rator abstulit vel recepit, dominus imperator absolvet et domino pape A. restituet et 
ecclesie Romane. 

Preterea dominus imperator et dominus papa ad honorem et iura ecclesie et 
imperii conservanda se vicissim iuvabunt, dominus papa ut benignus pater devotum 
et carissimum filium et imperatorem christianissimum, dominus vero imperator ut 
devotus fìlius et christianissimus imperator dilectum et reverendum patrem et beati 
Petri vicarium. 

Quecumque autem tempore scismatis vel occasione ipsius aut sine ordine iudi- 
tiario ecclesiis a domino imperatore vel suis sunt ablata, eis restituentur. 

Domina etiam B. imperatrix recipiet dominum papam A. in catholicum et uni- 
versalem papam. Dominus quoque Henricus rex fìlius eorum similiter eum recipiet 
et ei et catholicis successoribus suis debitam reverentiam exhibebit et iuramentum, 
quod dominus imperator exhibuerit, similiter et ipse prestabit. 

Pacem autem veram reddit dominus imperator et dominus Hericus rex fìlius 
eius illustri regi Sicilie usque ad XV annos, sicut per mediatores pacis est ordinatum 
et scriptum. 

Constantinopolitano etiam imperatori et universis adiutoribus ecclesie Romane 
pacem veram reddit et nullum malum meritum reddet eis per se vel per suos prò 
servitio collato ecclesie Romane. 

De querelis autem et controversiis, que ante tempora domini Adriani inter eccle- 
siam et imperium vertebantur, mediatores ex parte domini pape et domini impera- 
toris constituentur, quibus committentur, ut eas htditio vel concordia terminent. Si 
vero predicti mediatores non convenerint, iuditio domini pape et domini imperatoris 
vel eius seu eorum, quos ad id elegerint, finientur. 

Cristiano autem dicto cancellarlo Maguntinus archiepiscopatus, Philippo autem 
Coloniensis archiepiscopatus concedentur et confìrmabuntur eis cum omni pleni- 
tudine archiepiscopalis dignitatis et offitii. Et primus archiepiscopatus, qui in Theu- 
tonico regno vacaverit, domino Corrado auctoritate domini pape et auxilio domini 
imperatoris assignabitur, qui tamen congruus videatur. 

Ei autem qui dicitur Calixtus una abbatia dabitur. UH autem qui dicebantur eius 
cardinales redibunt ad loca que primo habuerunt, nisi ea sponte vel iuditio dimise- 
rant, et in ordinibus, quos ante scisma perceperunt, relinquentur. 

Gero autem nunc dictus Alberstatensis precise deponetur et Ulricus verus Alber- 
statensis restituetur. Alienationes a Gerone facte et benefìtia data similiter et ab 
omnibus intrusis auctoritate domini pape et domini imperatoris cassabuntur et suis 
ecclesiis restituentur. 

De electione Brandeburgensis episcopi, qui ad Bremensem archiepiscopatum 
electus erat, cognoscetur et, si canonicum fuerit, ad eandem ecclesiam transferetur. 
Et quecumque a Baldeuuino, qui nunc preest Bremensi ecclesie, alienata vel inbe- 
neficiata sunt, sicut canonicum et iustum fuerit, eidem ecclesie restituentur. 

Item que Salsiburgensi ecclesie tempore scismatis subtracta sunt, ei plenarie 
restituentur. 

Universi clerici qui sunt de Ytalia vel aliis reqionibus, qui sunt extra Theoto- 
nicum regnum, dispositioni et iuditio domini pape A. successorumque eius relin- 



1176 Alessandro III e Federico 1 



quentur. Si vero domino imperatori placcuerit rogare prò ordinibus aliquorum quos 
canonice perceperunt, usque ad X vel XII, si instare voluerit, exaudietur. 

G. autem Mantuanus ad episcopatum quondam suum restituetur, ita tamen quod 
ille qui nunc est Mantuanus, auctoritate domini pape et auxiliu domini imperatorìs 
ad Tridentinum episcopatum transferetur, nisi forte inter dominum papam et domi- 
num imperatorem convenerit, ut in alio ei episcopati! provideatur. 

Archipresbiter vero de Sacco in archipresbiteratu quondam suo et in aliis bene- 
fitiis, que ante scisma habuit, cum omni plenitudine restituetur. 

Universi etiam ordinati a quondam catholicis vel ab ordinatis eorum in Theu- 
tonico regno restituentur in ordinibus taliter perceptis nec occasione huiusscismatis 
gravabuntur. 

De Argentinensi autem et Basiliensi dictis episcopis, qui ordinati fuerunt a Gui- 
done Cremensi, in eodem regno a predictis mediatoribus committetur X vel octo 
quos ipsi elegerint, qui prestito iuramento firmabunt, quod illud consilium de ipsis 
Romano pontifici et domino imperatori dabunt quod viderint se canonice posse dare 
absque periculo scilicet anime domini pape et domini imperatoris et sue, et dominus 
papa adquiescet eorum Consilio. 

Dominus autem papa et omnes cardinales sicut receperunt dominum impera- 
torem F. in Romanorum et catholicum imperatorem, ita recipient B. felicem uxorem 
eius in catholicam et Romanorum imperatricem, ita tamen quod ipsa coronetur a 
domino papa A. vel a legato ipsius. Dominum autem Hericum fìlium eorum in catho- 
licum regem recipient. 

Pacem etiam veram reddent dominus papa et cardinales domino imperatori F. 
et domine imperatrici B. et Herico regi filio eorum et universis adiutoribus ipso- 
rum, salvis que de spiritualibus dispositioni et iuditio domini pape A. et Romane 
ecclesie presenti scripto relinquuntur et salvo omni iure Romane ecclesie adversus 
detentatores rerum beati Petri et salvis his que prescripta sunt tam prò parte ecclesie 
quam prò parte domini imperatoris et imperii.. 

Pacem vero predictam promittit dominus papa se observaturum in verbo veri- 
tatis et omnes cardinales, et privilegium inde faciet cum subscriptione omnium car- 
dinalium. Ipsi etiam cardinales scriptum confirmationis predicte pacis facient cum 
appositione sigillorum suorum. 

Et dominus papa statim advocato concilio, quale subito advocari poterit, cum 
cardinalibus episcopis aliisque religiosis viris qui interfuerint excommunicationem 
statuet in omnes qui liane pacem infringere temptaverint. Deinde in generali con- 
cilio idem faciet. 

Plures etiam de nobilibus Romanis et capitaneis Campanie liane eandem pacem 
iuramento firmabunt. 

Imperator vero predictam pacem ecclesie et iam dictam pacem XV annorum 
illustris regis Sicilie et treuquam Lombardorum a proximis Kal. Augusti usque ad 
VI annos firmabit iuramento suo et principum et faciet Lombardos qui ex parte 
sua sunt, sicut in communi scripto treuque dispositum et scriptum est, eamdem 
treuquam firmari. Si vero aliquis fuerit ex parte imperatoris qui predictam treuquam 
iurare recusaverit, imperator precipiet universis, qui ex parte sua sunt, sub debito 
fidelitatis et grafie sue, ut nullum prestent ei auxilium et volentibus eum offendere 



30 Alessandro III e Federico I a. 1177 

in nullo obsistant vel contradicant, et si quis offenderit, non teneatur inde. Manda- 
timi autem istud non revocabit dominus imperator, donec treuqua durabit. Et dominus 
Hericus rex filius eius predicta fìrmabit, sicut scripto dispositum est. Dominus etiam 
imperator predictam pacem ecclesie et illustris regis Sicilie usque ad XV annos et 
treuquam Lombardorum corroborabit scripto suo cum subscriptione sua et principum. 
Si vero, quod absit, dominus papa premoriatur, dominus imperator et dominus 
Hericus rex filius eius et principes liane formam pacis et compositionis firmiter obser- 
vabunt successoribus suis et universis cardinalibus et toti Romane ecclesie et illustri 
regi Sicilie et Lombardis et ceteris qui secum sentiunt. Similiter, quod absit, si domi- 
nus imperator premoriatur, dominus papa et cardinales et ecclesia Romana iam 
dictam pacem firmiter observabunt successori suo et B. felici uxori eius et Herico 
regi filio eius et omnibus de Theotonico regno et ceteris adiutoribus suis, sicut pre- 
scriptum est. Et successores domini pape similiter observabunt. 

f Wicmannus Madiburgensis archiepiscopi subscripsi. 
f Philippus Coloniensis archiepiscopus subscripsi. 
f Ego Cristianus Maguntinus archiepiscopus subscripsi. 
f Ego Arnuldus Treuerensis archiepiscopus subscripsi. 
f Ego Arduinus imperialis prothonotarius subscripsi. 

Da Mommi. Gemi. Histor. loc. cit. 362-65 (n. 260), nuovamente collazionata la copia coeva 
in AA. Ann. I-XVIII 35 (già Ann. I, e. IV, n. 10) nell'Archivio segreto Vaticano. 



b) - Iuramenta promissionis in anima imperatorìs. 

22 luglio 1177. 

Ego comes Dedo iuro, quod domnus imperator mandavit mihi, ut in anima sua 
iurarem iuramentum, quod nunc facturus sum, et postquam mandavit, non revocavit 
mandatum. Et ego ex mandato imperatoris iuro in anima sua, quod ex quo venerit 
Venetias, omni questione et contradictione amota, faciet iurari in anima sua, quod 
pacem ecclesie, sicut disposita est per mediatores et scripta, et pacem regis Sicilie 
usque ad XV annos, sicut scripta est, et treuguam Lombardorum, sicut est per 
mediatores utriusque partis dispositum et in scripto, quod est apud eosdem media- 
tores, continetur, bona fide servabit et principes suos hoc ipsum iurare faciet. 

Ego Sigilboth iuro, quod ex quo domnus imperator venerit Venetias, predictum 
iuramentum pacis ecclesie et regis Sicilie et treugue Lombardorum faciet prestari 
in anima sua et principes similiter iurare faciet. 

Da Monum. Germ. Histor., loc. cit. 365 s. (n. 261). 



e) - Confirmatio pacis cum ecclesia. 

17 settembre 1177. 

Reverendo in Christo patri domno pape Alexandro sacrosancte romane ecclesie 
summo et universali pontifici Fridericus Dei gratia Romanorum imperator et semper 
augustus debitam obedientiam et filialis dilectionis affectum. 

Cum imperatoria maiestas a rege regum ad hoc in terris ordinata sit, ut per 
eius operam totus orbis pacis gaudeat incremento, nos, quos Deus in solio Romani 



a. 1177 Alessandro ili e Federico I 31 

imperii constituit, eam diligentius amplecti et ferventìus conservare debemus et 
volumus. Inde est, quod pacem ecclesie et imperii, secundum quod a principibus 
nostris et a cardinalibus Romane ecclesie disposita est et ordinata et in scripto prin- 
cipini] nostrorum sigillis eorum signato continetur, sicut per interpositam personam 
secundum formam, que in scripto continetur, iurari fecimus, sic presenti scripto nos 
tirmiter pbservare promittimus, confirmamus et ratum in posterum permanere volu- 
mus, et sic deinceps firmiter observabimus et faciemus quantum in nobis fuerit Deo 
propitio observari. 

Datum apud Venetias in palatio ducis XV. Kalendas Octobris, indictione X. 

Da Montini. Cerni. Histor., loc. cit. 371 s. (num. 270), nuovamente collazionata la copia 
coeva in AA. Arni. IX Vili 35 (già Arni. I, e. IV, n. IO) nell'Archivio segreto Vaticano. 



d) - Confirmatio pacis per duodecim magnates imperii. 

17 settembre 1177. 

Domino suo ac patri venerando Alexandro Dei gratia sancte Romane sedis et 
catholice ecclesie summo pontifici et universali pape Christianus Maguntinus archiepi- 
scopus, Phylippus Coloniensis archiepiscopus, Wicmannus Magdeburgensis, Arnoldus 
Treverensis archiepiscopi, Conradus Wormatiensis electus, Godefridus cancellarius, 
Woruwinus protonotarius, F. comes Hollandie, T. marchio de Lusiz et frater eius 
Dedo, H. comes de Dietsa, R. comes de Duma filialis devotionis obsequium cum 
debita obedientia et subiectione. 

Commoda, que ex consummata pace ecclesie et imperii toti mundo proveniunt, 
ipsa innumerata mala, que inde vitantur, manifeste ostendunt. Sicut enim ab utrius- 
que concordi providentia orbis terrarum ad salutem et tranquillitatem regitur, ita 
sub eorum divisione a propria debiti status rectitudine distrahebatur. Gaudeat itaque 
tellus tam desiderabilis roris visitatione respersa, tam gratiosae pluvie inundatione 
fecundata, per quam fidelis populi arida sitis depellitur et omnium iurgiorum scan- 
dala et scandalorum incendia suffocantur. Nos ergo, pater sanctissime, de tanto con- 
cordie fructu letantes, ipsam sacratissimam ecclesie et imperii pacem, sicut ab utrius- 
que partis mediatoribus est disposita et in commune scriptum redacta, et pacem 
illustris regis Sicilie ad XV annos et treuguam Lombardorum a proximis Kalendis 
Augusti usque ad VI annos, sicut a mediatoribus est ordinata et nostris iuramentis 
firmata et in scriptum communiter redacta, quod scilicet scriptum propriis subscri- 
ptionibus ipsorum mediatorum hinc inde conlìrmatum est et sigillis ipsorum corro- 
boratum, nostri consensus studio et vigore confirmamus et ratam et inconcussam 
tenemus et, ut sic observetur, operam dabimus. Et ut hec nostre confirmationis 
pagina subsecuturis temporibus firma et illibata permaneat, eam propriis subscriptio- 
nibus communiri et nostrorum sigillorum appositione fecimus insigniri. 

f Ego Christianus Maguntine sedis archiepiscopus subscripsi. f Ego P. Colo- 
niensis archiepiscopus et Ytalie archicancellarius subscripsi. f Ego C. Wormacensis 
electus subscripsi. j Ego G. imperialis aule cancellarius subscripsi. f Ego Wo. pro- 
tonotarius subscripsi. 

Da Montini. Gemi. Histor., loc. cit. 372 (n. 271). 



32 Clemente III i ' Guglielmo II di Sicilia - Tancredi di Sicilia e C 'elestino III a. 1188, 1192 



VI. 
PATTO FRA CLEMENTE III E GUGLIELMO II DI SICILIA. 1 

Febbraio 1188. 

Wilhelmi II. regis Iuramentum. 

Ego W. Dei gratia rex Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue ab hac hora 
et deinceps ero fidelis beato Petro et sancte Romane ecclesie et tibi domino meo 
pape Clementi, salvo hoc quod scripsistis et concessistis nobis in privilegio vestro. 
In Consilio aut facto aut consensi!, unde vitam aut membrum perdas vel captus sis 
mala captione, non ero. Consilium, quod michi credideris et contradixeris ne illud 
manifestem, alicui non pandam ad tuum dampnum me sciente. Et bona fide adiu- 
vabo te honorifice papatum Romanum terramque sancti Petri tenere. Et si tu vel 
tui successores ante me ex hac vita migraveritis, secundum quod monitus fuero a 
melioribus cardinalibus sancte Romane ecclesie, adiuvabo ut papa eligatur et ordi- 
netur ad honorem sancti Petri. Hec omnia suprascripta observabo sancte Romane 
ecclesie et tibi recta rìde. Et ridelitatem observabo tuis successoribus canonice intran- 
tibus et ad honorem sancti Petri ordinatis, qui michi et heredibus meis, si in me 
non remanserit, firmaverint quod a vobis michi concessum est in privilegio vestro, 
salva concordia que inter papam Adrianum bone memorie et dominum regem W. 
patrem nostrum felicis recordationis facta fuit et hinc inde scripto firmata. Sic me 
Deus adiuvet et sancta Dei euangelia. 

Da Mon. Cervi. Histor. loc. cit. 592 (n. 415). 



VII. 

PATTO DI TANCREDI DI SICILIA CON CELESTINO III. 

Giugno 1192. 
a) - Iuramentum Tancredi. 

Ego Tancredus Dei gratia rex Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue ab 
hac hora et deinceps ero fidelis beato Petro et sancte Romane ecclesie et domino 
meo pape Celestino, salvo hoc quod scriptum est et concessum michi in privilegio 
eius. In Consilio aut facto aut consensu, unde vitam aut membrum perdat vel sit 
captus mala captione, non ero. Consilium, quod michi crediderit et contradixerit ne 
illud manifestem,- alicui non pandam ad suum dampnum me sciente. Et bona fide 
adiuvabo eum honorifice papatum Romanum terramque sancti Petri tenere. Et si 

' Non ne rimane che la formula del giuramento. 
- Wf.ii.ani>: > manifestimi ». 



a. U92 Tancredi di Sicilia e Celestino III 

ipse vel successores eius ante me ex hac vita migraverint, secundum quod monitus 
luen» a maiori et saniori parte cardinalium sancte Romane ecclesie, adiuvabo ut 
papa eligatur et ordinetur ad honorem beati Petri. Hec omnia suprascripta obser- 
vabo sancte Romane ecclesie et ipsi domino meo pape Celestino recta fide. F.t fidfr 
litatem observabo successoribus suis canonice intrantibus et ad honorem beati l'etri 
ordinatis, qui michi et heredibus meis, si in me non remanserit, tìrmaverint quod 
michi concessum est a predicto domino papa Celestino in privilegio eius. Sic me 
Deus adiuvet et sancta Dei euangelia. Amen. 

b) - Privilegium Tancredi. 

In nomine Dei eterni et salvatoris nostri Iesu Christi amen. Domino Celestino 
Dei gratia sancte Romane ecclesie summo pontifici carissimo in Christo patri suo et 
domino eiusque successoribus canonice intrantibus Tancredus eadem grada rex Sici- 
lie, ducatus Apulie et principatus Capue. 

A primordio nostri regiminis hoc in votis semper habuimus speciale, ut ea 
omnipotenti Deo devotione debita persolvamus, que nos celestibus auxiliis reddant 
merito commendandos. Licet enim divina favente clementia plura potestati nostre 
subiaceant et nostre prò voto respondeant voluntati, cuncta tamen largitori omnium 
honorum duximus adscribenda, de cuius manu cuncta recepimus, et sic progenitorum 
nostrorum exempla sectantes, tales erga eum, qui nos ad huius solii fastigium tan- 
quam regni filium et heredem legitimum misericorditer evocavit, dignis cupimus 
obsequiis inveniri, ut et de perceptis a rege regum omnium non appareamus ingrati 
et maiores successus de potenti manu eius iugiter sperare possimus. Huius siquidem 
propositi consideratione diligenter inducti, sacrosancte Romane ecclesie, cui proge- 
nitores nostri felicis memorie multa et grata studuerunt obsequia ministrare, debitam 
reverentiam conservare volentes, dum essemus in civitate nostra Gravine, Albinum 
venerabilem Albanensem episcopum et Gregorium sancte Marie in Aquiro diaconum 
cardinalem, quos ad nostrani presentiam direxistis, eo quo decuit honore suscepimus 
et super hiis, que inter sacrosanctam Romanam ecclesiam et nostrani celsitudinem, 
mediantibus dilecto familiari nostro Riccardo fìlio Mathei dilecti cancellarli nostri 
et Dion. venerabili Amalfitano archiepiscopo dilectis fidelibus nostris, fuerunt agitata, 
iuxta quod inferius annotata sunt et de communi voluntate convenimus. De appel- 
lationibus quidem ita: Appellationes libere fient ad Romanam ecclesiam in toto regno 
Sicilie. Legationes vero in Apulia et Calabria et illis partibus regni, que Apulie sunt 
aftìnes, ecclesia Romana habebit libere. In Siciliam vero, si voluerit, legatum de 
quinquennio in quinquennium destinabit, nisi forte interim vel ab excellentia regia 
legatus peteretur vel evidens necessitas id exigeret. Electiones libere fient in toto 
regno, ita videlicet quod vacantibus sedibus clerici convenient in personam idoneam 
et eam excellentie nostre nunciabunt: que si non fuerit de notis proditoribus aut 
notis inimicis nostris vel heredum nostrorum assensum prestabimus; si vero de notis 
proditoribus aut notis inimicis nostris vel heredum nostrorum fuerit, illud ecclesie 
Romane nos et heredes nostri significabimus, et ecclesia Romana eam ad nostrum 
vel heredum nostrorum testimonium reprobabit. Celebrationes conciliorum ecclesia 
Romana faciet, in quacumque civitate Apulie vel Calabrie voluerit aut illarum par- 



34 Tancredi ili Sicilia e Celestino IH a. 1192 



tium, que Apulie sunt affines. Translationes in ecclesiis regni fient, si necessitas et 
utilitas ecclesie aliquem de una ecclesia ad aliam vocaverit et vos aut successores 
vestri concedere volueritis. Consecrationes et visitationes libere Romana ecclesia 
tam in Sicilia quam in toto regno habebit. Et si de Sicilia personas aliquas eccle- 
siastici ordinis vocaverit, venient. Magnificentia vero nostra vel heredes nostri prò 
christianitate facienda vel prò suscipienda corona remoto malo ingenio retinebit, quas 
providerit retinendas. Cetera quoque ibidem habebit, que habet in aliis partibus regni 
nostri. De ecclesiis et monasteriis terre nostre, de quibus a Romana ecclesia questio 
mota fuit, sic fiet : vos quidem et successores vestri in eis habebitis, quod habetis in 
ceteris ecclesiis, que sub nostra potestate consistunt, que solite sunt accipere conse- 
crationes seu benedictiones a Romana ecclesia, et debitos insuper et statutos ecclesie 
Romane census exsolvent. Profecto vos nobis et heredibus nostris, qui in regnum 
successerint, concessistis regnum Sicilie, ducatum Apulie et principatum Capue cum 
omnibus pertinentiis suis, Marsiam et alia que ultra Marsiam debemus habere, Nea- 
polim, Salernum et Amalfiam cum pertinentiis suis et reliqua tenimenta, que inclite 
recordationis predecessores nostri Sicilie reges, homines sacrosancte Romane eccle- 
sie, iure tenuerunt; et contra omnes homines iuvabitis honorifice manutenere. Pro 
quibus omnibus vobis vestrisque successoribus et sancte Romane ecclesie fidelita- 
tem iuravimus et vobis ligium hominium fecimus, sicut continetur in duobus simi- 
libus capitularibus, quorum alterum penes vos sigillo nostro aureo, alterum vero 
sigillo vestro signatum penes excellentiam nostram habetur. Et censum sexcentorum 
scifatorum de Apulia et Calabria, quadringentorum vero de Marsia vel equivalens 
in auro vel argento nos ac nostros heredes Romane ecclesie statuimus annis singulis 
soluturos, nisi forte impedimentum aliquod intervenerit, quo cessante census ex integro 
persolvetur. Omnia vero predicta, que nobis concessistis, sicut nobis, ita etiam et 
heredibus nostris qui in regnum successerint concessistis et qui, sicut nos, vobis 
vestrisque successoribus et ecclesie Romane fidelitatem tacere et que prescripta sunt 
voluerint observare. Ut autem que supra diximus tam vestro quam vestrorum suc- 
cessorum tempore perpetuam obtineant firmitatem et nec nostris nec nostrorum 
heredum temporibus alicuius valeant presumptione turbari, presens scriptum per 
manus Raynaldi notarii et fidelis nostri scribi fecimus et bulla aurea nostro typario 
impressa iussimus roborari, anno, mense et indictione subscriptis, nullo alio scripto 
huic nostro privilegio preiudicium faciente. 

Datum in civitate Gravine, per manus Riccardi regii familiaris, filii Mathei regii 
cancellarvi, quia ipse cancellarius absens erat, anno dominice incarnationis millesimo 
centesimo nonagesimo secundo, mense Iunii, decime indictionis, regni vero domini 
nostri Tancredi Dei gratia magnifici et gloriosissimi regis Sicilie, ducatus Apulie et 
principatus Capue anno tertio, feliciter amen, ducatus autem Rogerii ducis Apulie 
filii eius anno secundo, prospere amen. 

e). - Promissio hotninii. 

Domino Celestino Dei gratia sedis apostolice summo pontifici reverendo in Christo 
patri suo et domino Tancredus eadem gratia rex Sicilie, ducatus Apulie et princi- 
patus Capue. 



a. 1198 Innocenzo III e Costanza ili Sicilia 

Per hoc scriptum notum facimus, quoti cum vestre preminentia sanctitatis pio 
recipiendo a nobis hominio iuxta consuetudinem progenitorum nostrorum ad partes 
regni nostri quibusdam supervenientibus non posset accedere, prò recipiendo iura- 
mento fidelitatis a nobis Albani venerunt Albinus venerabilis Albanensis episeopus 
et Gregorius Sancte Marie in Aquiro venerabilis cardinalis ad nostrani celsitudinem 
destinati. Quibus presentibus iuxta formam capitularis, quod per eos sanctitati vestre 
traiiNmittimus aurea bulla nostra signatum, fìdelitatem iuravimus. Et tam nos quam 
heredes nostros obligantes presenti scripto, qua vobis tenemur fidelitate promittimus 
ut, quandocumque vos aut successores vesti-i nobis aut heredibus nostris in quacumque 
parte regni nostri que nostre subiaceat ditioni signilìcaveritis ... ' nisi aliquod impe- 
dimentum intervenerit vel evidens necessitas detineat; quo cessante nichilominus ad 
faeiendum hominium debitum sine fraude veniemus. Et sic a nobis vel heredibus 
nostris vobis vel successoribus vestris prestito hominio, presens scriptum curie vestre 
uelxt sine contradictione qualibet assignari. 

Da Montini. Geriti. Histor., loc. cit. 592-595 (n. 416-418), ove, come pel n. VI dato a p. 32, 
è ripetuta l'edizione fattane da Huillard-Bréholles in Notices et Extraits des Manuscripts 
de la Bibliothèque Imperiale XXI, deux. partie I Paris 1865\ 330-334 dal codice Parigino 8890, 
copia dei Rouleaux de Clitny. 



Vili. 

INNOCENZO IH E COSTANZA DI SICILIA. 

19 novembre 1198. 

Innocentius, etc, Constancie imperatrici regine Sicilie ac carissimo (ìlio F. s illu- 
stri regi Sicilie, etc. Nec novum nec injustum existit si regno Sicilie gratiam facimus 
specialem, quod inter universas et singulas regiones in quibus nomen colitur chri- 
stianum fere semper promptius et devotius in Ecclesie Romane devotione permansi! 
et ab ea 3 specialius meruit honorari. Reges siquidem et principes ejus in Apostolice 
Sedis fidelitate fortius roborati usque adeo ei fideliter et familiariter adheserunt ut 
ad ipsius exaltationem potenter intenderint et ab ea nullius divelli potuerint impetu 
tempestatis, se in ipsa et per ipsam exaltari credentes et in ea post Deum sue spei 
ponentes et gaudii fundamentum. Specialiter autem inclyte recordationis R. quon- 
dam pater, W. frater et \V. nepos tui, filia imperatrix, reges Sicilie, familiari eam 
venerati sunt devotionis obsequio et predecessoribus nostris usque adeo non minus 
in adversis quam prosperis adheserunt ut cum fratribus nostris vobis ob eorum 
memoriam et constantiam sinceritatis quam ad nos vos habere cognovimus, per 
effectum, quantum cum Deo et nostra possumus honestate, deferre velimus et, salva 
justitia et ecclesiarum canonica libertate, petitionibus vestris assensum facilem exhi- 
bere. Ne igitur ulla de cetero inter nos et successores nostros ac vos et heredes 
vestros super electionibus dissensio suscitetur, modum faciende in posterum electionis 

1 Weiland propone il supplemento: « acce-suri -imus ligium hominium presuturi ». 
5 H. - B. om. « F. ■. 
' H. - B. : «eo». 



36 Filippo di Svevia e Innocenzo III a. 1203 

presentibus curavimus litteris explicare ; in quibus sic in multis regie serenitati defe- 
rimus ut libertatem ecclesiasticam non ledamus. Sede vacante capitulum significabit 
vobis et vestris heredibus obitum decessoris. Deinde convenientes in unum, invocata 
Spiritus Sancti gratia, secundum Deum eligent canonice personam idoneam cui requi- 
sitimi a vobis prebere debeatis assensum, et electionem factam non different publi- 
care. Electionem vero factam et publicatam denuntiabunt vobis et vestrum requi- 
rent assensum. Sed antequam assensus regius requiratur, non inthronizetur electus 
nec decantetur laudis solennitas que inthronizationi videtur annexa, nec antequam 
auctoritate pontificali fuerit confirmatus, administrationi se ullatenus immiscebit. Sic 
enim honori vestro volumus condescendere ut libertatem canonicam observemus, 
nullo prorsus obstante rescripto quod a Sede Apostolica fuerit impetratum. Rogamus 
ergo serenitatem regiam et attentius exhortamur quatenus contra prescriptam ele- 
ctionis formam nec vos veniatis de cetero nec cogatis alios nec patiamini qualibet 
occasione venire, sed taliter in hoc nobis studeatis et ecclesiastice libertati deferre 
ut timorem ejus habere pre oculis videamini per quem reges regnant et principes 
dominantur et sponsam ejus Ecclesiam venerari. Nulli ergo, età, hanc paginam nostre 
dispositionis et constitutionis, etc. 
Datum Laterani. 

Da I.-L.-A. Huillard-Bréholles, Historia diplom. Friderici secundi 1 1 (Parisiis 1853), 
19 s., con nuova collazione del Reg. Vat. 4 nell'Archivio segreto Vaticano, f. 113. v 



IX. 
TRATTATO DI FILIPPO DI SVEVIA CON INNOCENZO III. 

Maggio 1203. 
a) - Promissa regìs. 

In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Ego Philippus Romanorum rex semper 
augustus. 

Antequam Martinus prior Camaldulensium et frater Otto monachus de Salem 
venirent ad me tractaturi de pace ecclesie et imperii, voveram Deo et sanctis eius 
me iturum ultra mare ad liberandam terram promissionis a gentium feritate, et iterum 
post eorum adventum audito verbo eorum super tractatu pacis de concessione domini 
apostolici in manu predicti prioris vice domini apostolici vovi et promisi Deo et san- 
ctis eius et eidem priori loco sepedicti domini apostolici, me oportuno tempore ecclesie 
et imperio et liberationi terre predicte bona fide absque omni fraude illuc iturum et 
opitulanto Deo terram illam prò posse meo liberaturum. Huius voti testes sunt Dittalh- 
mus Constantiensis episcopus, Eberchardus abbas de Salem, Petrus abbas de Burgo 
sancti Sepulcri, frater Otto de Salem, Henricus dapifer de Walpurc, Henricus de 
Smalenekke, Henricus marescalcus de Papinheim, Helfricus notarius. 

Insuper promisi me facturum omnia hic subscripta: 

Omnia bona tam Romane ecclesie quam aliarum ecclesiarum, que antecessores 
mei reges vel imperatores iniuste abstulerunt vel detinuerunt vel ego abstuli vel 
iniuste detineo, restituam et ab eis quiete ac pacifice semper possideri permittam. 



1203 Filippo di Svevia e Innocenzo III 37 



Omnes abusus, quos antecessores nostri in ecclesiis habuerunt, utputa mortuis 
prelatis bona ipsorum vel ecclesiarum eorum accipiebant, perpetuo relinquam. 

Electiones episcoporum et aliorum prelatorum canonice fieri permittemus, omnia 
--piritualia summo pontifici relinquentés. 

Monasteria irregularitcr viventia in quantum maiestati imperiali congruit caia 
adiutorio domini apostolici regularibus conventibus, scilicet Cisterciensi, Camaldu- 
lensi, Premonstratensi, subiciemus et operam dabo. ut tam monasticus quam cleri- 
calis ordo ea qua decet religione vivat et honestate. 

Advocatos sive patronos ecclesiarum ab exactionibus, angariis, perangariis in 
quantum poterò cessare compellam. 

Si omnipotens Dominus regnum Grecorum michi vel leviro meo subdiderit, eccle- 
siam Constantinopolitanam Romane ecclesie bona fide et sine fraude faciam foro 
subiectam. 

Romane ecclesie in omnibus et per omnia fidelis et devotus atque filius et defensor 
semper ero. 

Generalem legem statuam et observari faciam semper et ubique per totum 
imperium, ut quicumque excommunicatus fuerit a domino apostolico, in banno statim 
sit imperiali. 

Insuper prò pace et amicitia inter me et dominum apostolicum semper servanda 
et omni mala suspectione auferenda. ut ipse semper michi sit benignissimus pater 
et ego ei fìdelissimus et obtimus filius, nliam meam nepoti eius in coniugium dabo 
et alias vel alios de cognatione mea secundum voluntatem suam generi suo copu 
lari faciam. 

De omnibus excessibus meis ad mandatum et voluntatem domini apostolici Deo 
et ecclesie piene satisfaciam. 

Hec etiam in presentia domini episcopi Constancie et domini Martini prioris 
Camaldulensium et domini Ebirhardi abbatis de Salem et domini Retri abbatis de 
Burgo sancti Sepulcri et fratris Oddonis de Salem presentium latoris, Hainrici dapi- 
feri de Walpurc, Hainrici de Smalenegge, Hainrici marescalci de Bapinham, Helferici 
notarii me facturum et observaturum bona fide et sine omni fraude turavi. 

b) - Epistola regis. 

Reverendo in Christo patri domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie 
summo pontifici Ph. Dei gratia Romanorum rex et semper augustus salutem et 
filialis obedientie sincerum affectum. 

Omnium bonorum largitori et vestre sanctissime paternitati gratias referimus 
quam plures, quod placuit vestre pietati, venerabili priori Camaldulensium concedere, 
ut ipse ad nostram accederet presentiam super tractatu concordie et amicitie inter 
vos et nos et prò reformanda pace inter ecclesiam et imperium secundum propo- 
sitiones et conditiones a viro religioso et honesto fratre Oddone de Salem sanctitati 
vestre intimatas. Indubitanter itaque sciat vestra prudentia, nostrum esse domino 
inspirante firmissimum propositum, vobis obedientes et devotos semper existere et 
Romanam ecclesiam totis viribus nostris tueri et exaltare, hoc etiam liquere volentes, 
quod per nos non stabit, quin de tranquillitate totius ecclesie una cum veslro auxilio 



38 Promessa di Ottone IV a . 120!» 

affectuosissime cogitare et disponere intendamus. Universas itaque ' conditiones in 
cartula intra istam inclusas bona fide et absque omni fraude semper inconcusse 
ac inviolabiliter observabimus et executioni pienissime mandabimus. Ceterum pieno 
rogamus afìectu, ut eis que latores presentium, antedictus prior et frater O., vobis 
ex parte nostra dixerint, indubitatam adhibere curetis fiduciam. Quecumque enim 
ipsi cum vestra sanctitate de presenti negotio tractaverint, nos in totum ratum sumus 
habituri et inviolabiliter observaturi. 

Da Monum. Genti. Histor., Lcgum scctio IV. Constitutioncs et actet publica impera- 
torutn et regunt. Tomus II (Hannoverae 18%) ed. L. Weiland 8-10 (n. 8-9), nuovamente 
collazionata la copia del 1245 in A A. Ann. I-XVIII 582 (già Arni. II, e. VI, n. 1) nell'Ar- 
chivio segreto Vaticano. 



X. 

PROMESSA DI OTTONE IV. 

22 marzo 1209. 

(C). In nomine sancte et individue Trinitatis. Otto quartus divina favente cle- 
menza Romanorum rex et semper augustus. Recognoscentes ab eo nostra promo- 
tionis donum misericorditer processisse, a quo est omne datum optimum et omne 
donum perfectum, ipsum eiusque vicarium et sponsam eius, sanctam ecclesiam, 
disposuimus et decrevimus magnifice honorare, ut qui nobis in presenti temporale 
contulit regnum, in futuro quoque tribuat sempiternum. Proinde vobis, reveren- 
tissime pater et domine summe pontifex Innocenti, quos prò multis beneficiis nobis 
impensis sincerissimo veneramur affectu, vestrisque catholicis successoribus et eccle- 
sie Romane omnem obedientiam, honorificentiam et reverentiam semper humili 
corde ac devoto spiriti! impendemus, quam predecessores nostri reges et impera- 
tores catholici vestris antecessoribus impendisse noscuntur, nichil ex iis volentes 
diminuì, sed magis augeri, ut nostra devotio clarius enitescat. Illum igitur abolere 
volentes abusum, quem interdum quidam predecessorum nostrorum exercuisse 
dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus et sanctimus, ut electiones pre- 
latorum libere ac canonice fiant, quatinus ille prefitiatur ecclesie viduate quem 
totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius duxerit eligendum, dum modo 
nichil ei obstet de canonicis institutis. Appellationes autem in negociis et causis 
ecclesiasticis ad apostolicam sedem libere fiant eorumque prosecutionem sive pro- 
cessum nullus impedire presumat. Illum quoque dimittimus et refutamus abusum, 
quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut edam ecclesiarum vacantium 
nostri consueverunt antecessores committere prò motu propri? voluntatis. Omnia 
vero spiritualia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere disponenda, ut 
que sunt cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributione reddantur. Super 
eradicando autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et operam efficacem. 
Possessiones etiam, quas ecclesia Romana recuperava ab antecessoribus nostris seti 

' Copia Vatic; ■ iiamque», 



a. 1212 Federico II 39 

quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas sibi dimittimus et ipsam ad eas 
rettinendas bona fide promittimus adiuvare. Quas vero nondum recuperavit, ad recu- 
perandum prò viribus crimus adiutores; et quecumque ad manus nostras devenient, 
sine difiìcultate ei restituere satagemus. Ad has pertinet tota terra quo est à Radi- 
cofano usque ad Ceperanum, marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra comitisse, 
Mahtildis, comitatus Brittenorii, exarchatus Ravenne, Pentapolis cum aliis adiacen- 
tibus terris expressis in multis privilegi imperatorum et regum a tempore Lodwici, 
ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum, cum omni iurisdictione, districtu et 
honore suo. Veruntamen cum ad recipiendum coronam imperii vel prò necessita- 
tibus ecclesie ab apostolica sede vocati venerimus, de mandato summi pontitìcis reci- 
piemus procurationes sive fodrum ab illis. Adiutores etiam erimus ad rettinendum 
et defendendum ecclesie Roman? regnum Sicilig ac cetera iura que ad eam perti 
nere noscuntur, tamquam devotus filius et catholicus princeps. Ut autem hec omnia 
memorato sanctissimo patri nostro domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie 
summo pontifici eiusque successoribus per nos et nostros successores Romanorum 
imperatores et reges observentur firmaque et inconvulsa semper permaneani, presens 
exinde privilegium conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus communiri. 

Sicnum domini Ottonis quarti Romanorum recis invictissimi. (M.). 

Ego Conradus Spirensis episcopus vice domini Sitridi Maguntini archiepiscopi 
et tocius Germani? archicancellarii, regalis aule cancellarius, recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo CCVIIII, indiction. XII, 
regnante domino Ottone quarto Romanorum rege glorioso, anno regni eius undecime 

Datum apud Spiram XI. Kalendas Aprilis. 

Da Mommi. Germ. Histor., loc. cit. 36s. (n. 31). collazionato nuovamente l'originale 
in AA. Ann. I-XVIII 22 (già Ann. I, e. Ili, n. 4) nell'Archivio segreto Vaticano. 



XI. 
PATTI E PRIVILEGI DI FEDERICO II. 

1. - Patto con Innocenzo III. 

Febbraio 1212. 
a) - Privilegium Friderici IL regis. 

In nomine Dei eterni et salvatoris nostri Iesu Christi, amen. Reverentissimo 
patri et carissimo domino Innocentio Dei gratia sancte Romane ecclesie summo 
pontifici Fredericus Dei gratia rex Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue. 

Inter universa, que gerimus in desideriis nostris precipue, hoc principaliter affe- 
ctamus, ut vobis et sacrosancte Romane ecclesie gratum inpendamus obsequium et 
devotum exhibeamus honorem, ne unquam beneficiorum vestrorum, quod avertat 
Dominus, inveniamur 1 ingrati, cum post divini muneris gratiam non solum terram, 

1 Weiland: > inveniamus ». 



40 Federico II a. 1212 

sed vitam per vestrum patrocinium nos fateamur habere. Licet igitur antecessores 
nostri dare memorie reges Sicilie apostolice sedis fideles fuerint'et devoti, nos tamen 
tanto fideliores et devotiores ei desideramus existere, quanto plura et potiora beneficia 
nos ab ea cognovimus percepisse ac inposterum percepturos esse speramus. Vos enim 
nobis et heredibus nostris, qui in regnum successerint, concessistis regnum Sicilie, du- 
catum Apulie ac principatum Capue cum suis pertinentiis universis, Neapolim, Saler- 
num et Amalfiam cum pertinentiis suis, Marsiam et alia que ultra Marsiam debemus 
habere ac reliqua tenimenta, que tenemus a predecessoribus nostris hominibus sacro- 
sancte Romane ecclesie iure detenta, et contra omnes homines honorifice manute- 
aere iuvabitis. Pro quibus omnibus coram carissimo amico nostro domino Gregorio 
Sancti Theodori venerabili diacono cardinali, apostolice sedis legato, fidelitatem vobis 
vestrisque successoribus et ecclesie Romane iuravimus, sicut in duobus similibus 
capitularibus est expressum, quorum unum penes nos vestro sigillo et alterum penes 
vos nostro sigillo aureo munitum habetur, firmiter promittentes, quod quia presens 
presenti debet hominium exhibere, quandocunque vos aut successores vestri nos in 
aliquam partem regni, quam secure possimus adire, ad vestram presentiam vocavc- 
ritis, accedemus ligium hominium prestituri, nisi certum impedimentum aut evidens 
necessitas intervenerit, quibus cessantibus veniemus sine fraude ad ligium hominium 
faciendum. Censum vero sexcentorum squifatorum de Apulia et Calabria, quadrili- 
gentorum vero de Marsia vel equivalens in auro vel argento nos et heredes nostri 
vobis et successoribus vestris annis singulis persolvemus, nisi forte aliquod impedi- 
mentum intervenerit, quo cessante census ex integro persolvetur. Electiones autem 
secundum Deum per totum regnum canonice fiant de talibus quidem personis, quibus 
nos et heredes nostri requisitum a nobis prebere debeamus assensum. Hec autem 
omnia sicut nobis, sic etiam et heredibus nostris, qui in regnum successerint conces- 
sistis, quique sicut nos vobis et successoribus vestris ac ecclesie Romane fidelitatem 
facere queve prescripta sunt voluerint observare. Ut autem que supra diximus tam 
vestro quam successorum vestrorum tempore perpetuam obtineant firmitatem et nec 
nostris ' nec heredum nostrorum temporibus alicuius valeant presumptione turbari, 
presens privilegium per manus Bonihominis de Gaieta notarii et fidelis nostri scribi 
et bulla aurea tipario nostre maiestatis impressa precepimus communiri, anno, mense 
et indictione subscriptis. 

Dat. in civitate Messanensi, anno dominice incarnationis MCC undecimo, mense 
Februarii, quintedecime indictionis, regni vero domini nostri Frederici Dei gratia 
gloriosissimi regis Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue anno quartodecimo ; 
feliciter amen. 

Da Monum. Genti. Histoi:,, loc. cit. 543 (n. 412), con nuova collazione della copia in 
.1.1. Ann. I-XVIII 96 (già Ann. I, c.X, n.4) nell'Archivio segreto Vaticano. 

b) - Privilegium Friderki IL de electionibus. 

-;- In nomine Dei eterni et salvatoris nostri Iesu Christi, amen. Reverentissimo 
patri et carissimo domino Innocentio Dei gratia sancte Romane ecclesie summo 
pontifici Fredericus Dei gratia rex Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue. Ne 

i Weilakd: ■ ne vestris ». 



a. 1213 Federico II 



ulla de cetero inter vos vel successores vestros et nos vel heredes nostros super 
electionibus celebrandis dissensio suscitetur, que nonnunquam inter ecclesiali] et 
regnum rancoris et indignationis fomitem ministrabant, modum et ordinerà eleetionis 
in posterum faciende presentibus litteris curavimus explicare, in quibus sic canonice 
libertati deferimus, ut dignitatem regiam non ledamus. Sane sede vacante capitulum 
significabit nobis et heredibus nostris obitum decessoris, deinde convenientes in unum 
invocata Spiritus sancti grada secundum Deum eligent eanoniee personam idoneam, 
cui requisitum a nobis prebere debeamus assensum, et electionem factam non diflc- 
rent publicare. Electionem vero factam et publicatam denuntiabunt nobis et nostrum 
requirent assensum; set antequam assensus regius requiratur, non intronizetur electus 
nec decantetur laudis sollempnitas, que intronizationi videtur annexa, nei antequam 
auctoritate pontificali fuerit confìrmatus, amministrationi se ullatcnus inmiscebit. 
Volumus igitur et concedimus, ut secundum prescriptam formam electiones de cetero 
per totum regnum nostrum libere celebrentur, nullo prorsus obstante rescripto ;i 
sede apostolica impetrato. Ad huius autem nostre concessionis memoriam et robur 
perpetuo valiturum presens scriptum per manus Bonihominis de Gaieta notarii et 
fidelis nostri scribi et bulla aurea ripario nostre maiestatis impressa precepimus com- 
muniri anno, mense et indictione subscriptis. 

Data in civitate Messane, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo 
undecimo, mense Februar., quintedecime indictionis, regni vero domini nostri Frede- 
rici Dei gratia gloriosissimi regis Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue, anno 
quartodecimo; feliciter amen. 

Da Monum. Gemi. Histov., loc. cit. 544 (n. 413), collazionato nuovamente l'autografo 
in Arni. XIV, e. IX, ti. 4 nell'Archivio segreto Vaticano. 



2. - Promessa di Eger. 

12 luglio 1213. 
a) - Privilegia regia primiim et secundum. 

(C.) In nomine san[ctje et individue Trinitatis. Fredericus secundus divina (avente 
clementia Romanorum rex semper augustus et rex Sycilie. 

Regnum nostrum tunc stabiliri credimus et confidimus, cum Altissimum, de 
cuius manu ea que possidemus bona recepimus, honoramus. Tanto enim Domino, 
qui bona tribuit nobis, ad oflerendas hostias operis et devotionis astringimi!)-, quanto 
ipsum misericordem in nobis et mirabilem experimur. Congnoscentes igitur gratiam 
que data est nobis ab ipso, habentes quoque pre oculis inmensa et innumera bene- 
fitia vestra, (carissime domine et reverentissime pater, protector et benefactor noster 
domine Innocenti Dei gratia summe pontifex venerande, per cuius benefitium, operam 
et tutelam aliti sumus, protecti pariter ac promoti, postquam in sollicitudirtem vestram 
mater nostra felicis memori? Constantia imperatrix ex ipso quasi utero nos iactavit, 
vobis, beatissime pater, et omnibus catholicis successoribus vestris sancteque Romane 
ecclesie spetiali matri nostre omnem obedientiam, honorificentiam atque reverentiam 
semper humili corde ac devoto spiritu impendemus, quam predecessores nostri reges 
et imperatores catholici vestris antecessoribus impendisse noscuntur, nichil ex his 



12 Federico li a. 1213 

volentes diminuì, set magis augeri, ut nostra devotio magis enitescat. Illum igitur 
abusum volentes abolere, quem interdum quidam predecessorum nostrorum exer- 
( uisse dinoscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus et sanccimus, 
ut electiones prelatorum libere fiant et canonice, quatenus ille prefitiatur. ecclesie 
viduate quem totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius duxerit eligendum, 
dummodo nichil obstet ei de canonicis institutis. Appellationes autem in negotiis et 
causis ecclesiasticis ad sedem apostolicam libere fiant, earum prosecutionem sive 
processum nullus impedire presumat. Illum quoque dimittimus et refutamus abusum, 
quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam ecclesiarum vacantium 
nostri consueverunt antecessores committere prò motu proprie voluntatis. Omnia 
vero spiritualia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere disponenda, ut 
que sunt cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributione reddantur. Super 
eradicando autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et operam enìcacem. 
Possessiones etiam, quas ecclesia Romana recuperava, ab antecessoribus nostris seu 
quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas sibi dimittimus, ipsamque ad eas obti- 
nendas bona fide promittimus adiuvare. Quas autem nondum recuperavit, ' ad recu- 
perandoli prò viribus erimus coadiutores; et quecumque ad manus nostras deve- 
nient, sine diftìcultate ei restituere satagemus. Ad has pertinet tota terra que est a 
Radicophano usque Zeperanum, marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra comi- 
tisse Mahtildis, comitatus Brittenorii, exarcatus Rauenne, Pentapolis cum aliis adia- 
centibus tetris expressis in multis privilegiis imperatorum et regum a tempore 
Lud[o]wicì, ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum, cum omni iurisditione, 
districtu et honore suo. Veruntamen cum ad recipiendam c[or]onam imperii vel prò 
necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocati venerimus, de mandato summi pon- 
tificis recipiemus procurationes sive fodrum ab illis. Adiutores etiam erimus ad retti- 
nendum et deffendendum Romane ecclesie regnum Sycilie ac cetera iura que ad 
ipsam pertinere dinoscuntur, tamquam devotus filius et catholicus princeps. Ut autem 
hec omnia vobis memorato sanctissimo patri nostro domino Innocentio sacrosancte 
Romane ecclesie summo pontifici vestrisque successoribus per nos et nostros succes- 
sores Romanorum reges et imperatores observentur firmaque et inconvulsa semper 
permaneant, presens privilegium conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus 
communiri. 

Testes autem hii sunt: Sigefridus Moguntine sedis arciepiscopus apostolica 
sedis legatus, Eberhardus Salzburgensis arciepiscopus, Berardus Barensis arciepisco- 
pus, Chìinradus Ratisponensis episcopus, Otto Wirzinburgensis episcopus, Manegoldus 
Pattauiensis episcopus, Engelhardus Zizensis episcopus, Odacrius Boemorum rex, 
Lodwicus dux Bawarie, Liupoldus dux Austri? et Styrie, Hermannus lantgrauius 
Thuringie, comes Albertus de Eberstein, comes Adolfus de Sowenburc, comes Bur- 
chardus de Mannesueld, comes Gerhardus de Diets, comes Ludwicus de Wirtem- 
berch, Gebèhardus burcrauius Meigdeburgensis, Hainricus de Stahhelburch, Wal- 
terus de Langenberch, Hainricus de Chalandrino marescalcus imperii, Waltherus 
de Sypf pincerna imperii, Gwaltherus Gentilis comestabulus regni Sycilie, et alii 
quam plures. 

i \Vnt ano: « recuperaverit .. 



a. 1213 Federico II 43 

Signum domini Frederici secundi Romanorum regis invici issimi (M.) et regis 
Sycilie. 

Ego Chfinradus Dei et apostolico sedis gratia Metensis episcopus vice domini 
Sigefridi Moguntini arciepiscopi et apostolica sedis legati ac totius Germanie arci- 
cancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno domini nostri lesu Christi millesimo CCXII1, indictione 
prima, regnante domino Frederico secundo Romanorum rege glorioso et rege Sicilie, 
anno regni eius Romani primo, Sicilie vero XVI. 

Datum apud Egram per manus Bertoldi de Niffen regalis aule prothonotarii, 
quarto Idus lulii. 

Da Mommi. Germ. Histor., loc. cit. 58 s. (n. 4b-47), ove è detto che i due privilegi • uno 
textu iungi potuerunt, quippe quac paucis modo locis iisque haud magni momenti inter se 
discrepent » : fu collazionato l'autografo A A. Arni. C. 399 (già Tnstr. mise. C. fase. 37, n. I, 
D. 2) nell'Archivio segreto Vaticano. 



b) - Privilegimn regìunt tertium. 

12 luglio 1213. 

In nomine sancte et individue Trinitatis, amen. Fredericus secundus divina 
(avente clementia Romanorum rex et semper augustus et rex Sicilie. Regnum 
nostrum tunc stabiliri confidimus, cum Altissimum, de cuius manu ea que pos- 
sidemus bona recepimus, honoramus. Tanto enim Domino, qui bona tribuit nobis, 
ad offerendas hostias operis et devotionis astringimur, quanto ipsum misericordem 
in nobis et mirabilem experimur. Cognoscentes igitur gratiam que data est nobis 
ab ipso, habentes quoque pre oculis immensa et innumera beneficia vestirà, karis- 
sime domine et reverentissime pater, protector et benefactor noster domine Inno- 
centi Dei gratia summe pontifex venerande, per cuius beneficium, operam et tute- 
lam aliti sumus, protecti pariter et promoti, postquam in sollecitudinem vestram 
mater nostra felicis memorie Constantia imperatrix et Sicilie regina ex ipso quasi 
utero nos iactavit, vobis, beatissime pater, et omnibus successoribus vestris catho- 
licis sancteque Romane ecclesie speciali matri nostre omnem obedientiam, honorifì- 
centiam atque reverentiam semper humili corde ac devoto spiritu impendemus, quam 
predecessores nostri reges et imperatores catholici vestris antecessoribus impendisse 
noscuntur, nichil exinde volentes diminuì, set magis augeri, ut nostra magis devotio 
enitescat. Illum igitur volentes abolere abusum, quem interdum quidam predecessorum 
nostrorum exercuisse dinoscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus 
et sancimus, ut electiones prelatorum libere et canonice fiant, quatinus ille prefi- 
ciatur ecclesie viduate quem totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius duxeril 
eligendum, dummodo nichil desit ei de canonicis institutis. Appellationes autem in 
negotiis et causis ecclesiasticis ad sedem apostolicam libere fiant, earum prosecu- 
tionem sive processum nullus impedire presumat. Illuni quoque dimittimus et relu- 
tamus abusum, quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam eccle- 
siarum vacantium nostri consueverunt antecessores committere prò motu proprie 
voluntatis. Omnia vero spiritualia vobis et aliis ecclesiarum prelatìs relinquimus 
libere disponenda, ut que sunt cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributionc- 



1 1 Federico li a. 1213 

reddantur. Super eradicando autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et 
operam efficacem. Possessiones etiam, quas Romana ecclesia recuperavit, ab ante- 
cessoribus nostris seu quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas sibi dimit- 
timus et ipsam ad eas obtinendas bona fide promittimus adiuvare. Quas vero nondum 
recuperavit ad reeuperandum erimus prò viribus adiutores; et quecumque ad manus 
nostras devenient, sine diffieultate ae mora ei restituere satagemus. Ad has pertinet 
tota terra que est a Radicofano usque Ceperanum, marchia Anconitana, ducatus 
Spoletanus, terra comitisse Matildis, comitatus Brittenorii, exarchatus Rauenne, Pen- 
tapolis, Massa Trabaria cimi adiacentibus terris et omnibus aliis ad Romanam eccle- 
siam pertinentibus, ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum cum omni iuris- 
dietione, districhi et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendam coronam imperii 
vel prò necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocati venerimus, de mandato 
summi pontificis recipiemus procurationes sive fodrum ab ipsis. Omnia igitur supra- 
dicta et quecumque alia pertinent ad Romanam ecclesiam de voluntate et conscientia, 
eonsilio et consensu principum imperii libere illi dimittimus, renuntiamus et resti- 
tuimus, nccnon ad omnem scrupulum removendum, prout melius valet et efficacius 
intelligi, coneedimus, conferimus et donamus, ut sublata omnis contentionis et dissen- 
sionis materia, firma pax et piena concordia in perpetuum inter ecclesiam et impe- 
rium perseverent. Adiutores etiam erimus ad retinendum et defendendum ecclesie 
Romane regnum Sicilie cum omnibus ad ipsum spectantibus tam citra Farum quam 
ultra, necnon Corsicam et Sardiniam ae cetera iura que ad eam pertinere noscuntur, 
tamquam devotus filius et catholicus princeps. Ut autem hec omnia memorato san- 
ctissimo patri nostro domino Innocentio sacrosancte Romane ecclesie summo ponti- 
fici eiusque successoribus per nos et nostros successo res Romanorum reges et impe- 
ratores observentur firmaque et inconvulsa semper permaneant, presens privilegium 
conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus communiri. 

Testes autem hii sunt: Sifridus Maguntine sedis archiepiscopus apostolice sedis 
legatus, Eberhardus Salzburgensis archiepiscopus, Chounradus Ratisponensis episco- 
pus, Otto Wirzburgensis episcopus, Manegoldus Patauiensis episcopus, Engelhardus 
Zizensis episcopus, Otacharus Boemorum rex, Lodouicus dux Bawarie, Liupoldus 
dux Austrie et Styrie, Hermannus lantgrauius Thuringie, comes Albertus de Eber- 
stein, comes Adolfus de Sowemberc, comes Burchardus de Mannesueld, comes 
Gerardus de Dets, comes Lodouicus de Wirtemberhc, Gebehardus burcrauius Meig- 
deburgensis, Hainricus de Stahelberch, Walterus de Langenberch, Hainricus de Cha- 
landina marescalcus imperii, Walterus de Sipf pincerna imperii, et alii quam plures. 

Signum domini Frcderici secundi Romanorum regis invictissimi et regis Sicilie. 

Ego Chunradus Dei et apostolice sedis gratia Metensis et Spirensis episcopus 
imperialis aule cancellarius vice domini Sifridi Maguntini archiepiscopi et apostolice 
sedis legati ac totius Germanie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno domini nostri Iesu Christi millesimo CCXIII, indictione prima, 
regnante domino Frederico seeundo Romanorum rege glorioso et rege Sicilie, anno 
regni eius Romani primo, regni vero eius Sicilie XVI. 

Datum apud Egram per manus Bertoldi de Niffe regalis aule prothonotarii, 
quarto Idus lulii. 

Da Monum. Germ Histor., [oc, cit. 60s. (n. 48). 



a. 1219 Federico 11 45 



3. - Promessa di Hagenau. 

Settembre 1219. 
a) - Privilegium regium. 

(C.) In nomine Dei eterni et salvatori* nostri Iesu Christi, amen. Fridericus 
secundus divina favente elementia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie. 
Regnum nostrum tunc stabiliri confidimus, cum Altissimum, de cuius manu ea 
que possidemus bona recepimus, honoramus. Tanto enim Domino, qui bona tribuit 
nobis, ad offerendas hostias operis et devocionis astringimur, quanto ipsum miseri- 
cordem in nobis et mirabilem ' experimur. Cognoscentes igitur gratiam que data 
est nobis ab ipso, habentes quoque pre oculis inmensa et innumera beneficia vestra, 
karissime domine et reverentissime pater, protector et benefactor noster domine 
Honori Dei gratia summe pontifex venerande, per cuius benelicium, operam et tutelarli 
aliti sumus, protecti pariter et promoti, postquam in sollicitudinem vestram mater 
nostra felicis memorie Constancia imperatrix et regina Sicilie ex ipso quasi utero 
nos iactavit, vobis, beatissime pater, et omnibus successoribus vestris catholicis san- 
cteque Romane ecclesie, speciali matri nostre, omnem obedientiam, honorifìcentiam 
atque reyerentiam semper humili corde ac devoto spiritu inpendemus, quam prede- 
cessores nostri reges et imperatores catholici vestris antecessoribus inpendisse 
noscuntur, nichil exinde volentes diminui, set magis augeri, ut nostra magis devotio 
enitescat. Illum igitur volentes abolere abusum, quem interdum quidam predeces- 
sorum nostrorum exercuisse noscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, con- 
cedimus et sancimus, ut electiones prelatorum libere et canonice fiant, quatenus ille 
prericiatur ecclesie viduate quem totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius 
duxerit eligendum, dum modo nichil desit de canonicis institutis. Appellationes 
autem in negociis et causis ecclesiasticis ad sedem apostolicam libere fiant, earum 
prosecutionem sive processum nullus impedire presumat. Illum quoque dimittimus 
et refutamus abusum, quem in occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam 
ecclesiarum vacantium nostri consueverunt antecessores committere prò motu proprie 
voluntatis. Omnia vero spiritalia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere 
disponenda, ut que sunt cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributione red- 
dantur. Super eradicando autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et 
operam efficacem. Possessiones etiam, quas Romana ecclesia recuperavit, ab anteces- 
soribus nostris seu quibuslibet aliis ante detentas, liberas et quietas sibi dimittimus 
et ipsam ad eas obtinendas bona fide promittimus adiuvare. Quas vero nondum 
recuperavit ad recuperandum erimus prò viribus adiutores; et quecumque ad manus 
nostras devenient, sine dirficultate ac mora ei restituere satagemus. Ad has pertinet 
tota terra que est a Radicotono usque Ceperanum, marchia Anchonitana, ducatus 
Spoletanus, terra comitisse Mahtildis, comitatus Brutenorii, exarcatus Rauenne, Pen- 
tapolis, Massa Trabaria cum adiacentibus terris et omnibus aliis ad Romanam eccle- 
siam pertinentibus, ut eas habeat Romana ecclesia in perpetuum cum omni iuridi 
ctione, districtu et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendam coronam imperii 
vel prò necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocati venerimus, 2 de mandato 

> Weilaxd: « miserabilem ». 
s Weiland. < venirc-mus ». 



II. 



Federico II »• 1221 



summi pontìficis recipiemus procurationes sive fodrum ab ipsis. Omnia igitur supra- 
dicta et quecumque alia pertinent ad Romanam ecclesiam de voluntate et con- 
scientia, Consilio et consensi! principimi imperi] libere LUÌ dimittimus, renunciamus 
c< restituimus, nec non ad omnem scrupulum removendum, prout melius valet et effi- 
catìus intelligi, concedimus, conferimus et donamus, ut sublata omnis contentionis 
et dissonsionis materia, firma pax et piena concordia inter ecclesiam et imperium 
perseverent. Adiutores etiam erimus ad retinendum et defendendum ecclesie Romane 
regmim Sicilie cum omnibus ad ipsum spectantibus tam citra Farum quam ultra, 
nec non Corsicam et Sardiniam ac cetera iura que ad eam pertinere noscuntur, 
lamquam devotus fìlius et catholicus princeps. Ut autem hec omnia memorato san- 
cissimo patri nostro domino Honorio sacrosancte Romane ecclesie summo pontifici 
eiusque successoribus per nos et nostros successores Romanorum reges et impera- 
lores observentur iirmaque et inconvulsa semper permaneant, presens privilegium 
conscriptum maiestatis nostre aurea bulla iussimus communiri. 

Testes mi sunt: Henricus Argentinus episcopus, Henricus Basiliensis episcopus, 
abbas Sancti Galli, Vgo abbas Morbacensis, Golfradus abbas de Wicziburc, Tibaldus 
dux Lotheringie, comes Egeno de Vrahc, comes Lodowicus de Wirtinberc, comes 
Euerardus de Ellinstein, Henricus de Niffen, et alii quam plures. 

Signum domini Friderici Dei grada Romanorum regis semper augusti (M.) et 
regis Sicilie. 

Ego Conradus Dei et apostolice sedis gratia Metensis et Spirensis episcopus inpe- 
rialis aule cancellarius vice domini Sifridi Maguntini archiepiscopi et tocius Germa- 
nie archicancellarii recognovi. 

Acta sunt hec anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo nonodecimo 
mense Septembr. indictione octava, regnante domino Fr. secundo Romanorum rege 
glorioso et rege Sicilie, anno Romani regni ipsius in Germania septimo, et in Sicilia 
vicesimo secundo ; feliciter amen. 

Dat. apud Hagnowe per manus Henrici regalis aule prothonotarii, anno, mense 
et indictione prescriptis. 

Da Moniim. Cerni. Histor., loc. cit. 78 s. (n. 65), con nuova collazione dell'autografo 
in AA. Arni. I-XVHI 25 (già Arni. I, e. TV, n. 1) nell'Archivio segreto Vaticano. 



b) - Coiifìriiiatio ut lamenti Hagenoweiisis. 

(ramaio 1221. 

Fredericus divina favente clementia Romanorum imperator semper augustus et 
rex Sicilie. Per presens scriptum notum facimus tam presentibus quam iuturis, quod 
nobis existentibus anno preterito in mense Septembri octave indictionis apud Age- 
noue fieri fecimus quoddam scriptum ad mandatum karissimi in Christo patris 
domini H. sancte Romane ecclesie summi pontìficis et nuntiorum eius, quod con- 
ti nebat: 

In nomine sancte et individue Trinitatis, amen. Ego Fridericus secundus 

Dei gratia Romanorum rex semper augustus et rex Sicilie tibi domino meo san- 
ciissimo et patri karissimo Honorio pape tertio tuisque successoribus et ecclesie 
Romane, presentibus subscriptis principibus imperii et nobilibus, spondeo, polliceor, 



a. 1^1 



Federico II 47 



promitto et iuro: quod omnes possessione^, honores et iura Romane ecclesie pio 
posse meo bona fide protegam et servabo. Possessiones autem, quas ecclesia 
Romana recuperava, liberas et quietas sibi dimittam et ipsam ad eas retinendas 
bona fide iuvabo; quas autem nondum recuperavit, adiutor ero ad recuperandum, 
et recuperatarum secundum posse meum ero sine fraude defensor. Et quecumque 
ad manus nostras devenient, sine difficultate restituere procurabo. Ad has pertinct 
tota terra que est a Radicofano usque Ceperanum, exarcatus Ravenne, Pentapolis, 
marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra comitisse Mahthildis, comitatus Brit- 
tenorii cum adiacentibus terris expressis in multis privilegio impcratorum a tem- 
pore Lodoyci. Has omnes prò posse meo restituam et quiete dimittam cum omni 
iurisdictione, districtu et honore suo. Verumtamen cum ad recipiendam coronam 
imperii vel pio necessitatibus ecclesie ab apostolica sede vocatus accessero, de 
mandato summi pontificis accipiam procurationem ab eis. Adiutor etiam ero ad 
retinendum et defendendum ecclesie Romane regnum Sicilie. Tibi etiam domino meo 
Honorio pape et successoribus tuis omnem obedientiam et honorificentiam exhibebo, 
quam devoti et catholici imperatores consueverunt sedi apostolice exhibere. Et si 
propter negocium meum Romanam ecclesiam oportuerit incurrere guerram, subve- 
niam ei, sicut necessitas postulaverit, in expensis. Omnia vero supradicta tam iura- 
mento quam scripto firmabo, cum imperii fuero coronam adeptus. 

Principes autem imperii et nobiles, coram quibus iuravi, hii sunt : Henricus Argen- 
tinus episcopus, Henricus Basiliensis episcopus, abbas sancti Galli, Ugo abbas Mor- 
bacensis, Golfradus abbas de Wicziburc, Tibaldus dux Lotheringie, comes Egeno de 
Vrahc, comes Lodowicus de Wirtiberc, comes Everardus de Helfinstein, Henricus 
de Niffen, et quam plures ahi. 

Actum apud Hagnowe, anno dominice incarnationis millesimo ducentesimo nono 
decimo, mense Septembris, indictione octava. 

Nos autem pre oculis habentes dilectionis et grafie puritatem, quam predictus 
pater noster summus pontifex in nostra promotione laudabiliter dignoscitur habuisse, 
et quod de bono in melius ad exaltationem nostram intendit, scriptum ipsum, sicut 
continetur superius, confìrmamus et volumus ab omnibus observari, et ad maiorem 
securitatem presens scriptum fieri fecimus bulla aurea typario nostre maiestatis 
impressa fìrmatum. 

Datum Capue post curiam sollempniter celebratam, anno dominice incarnationis 
millesimo ducentesimo vicesimo primo, mense Ianuarii, indictione nona et anno imperii 
nostri primo; feliciler amen. 

Da Mommi. Genti Histor., toc. cit. 113s. (n.90), ma il giuramento di Hagenau da ibid. 
79s. (n. 66), collazionatone l'autografo in AA. I-XVIII 26 (già Arni. I, e. IV, n. 2) nell'Ar- 
chivio segreto Vaticano. 



48 Giovanni Stizza Terra re d'Inghilterra a. 1212 



XII. 

PROMESSE DI GIOVANNI SENZA TERRA RE D'INGHILTERRA. 



1. - Pace coi prelati del regno. 

27 febbraio 1212. 

a) - Lettera ti' Innocenzo III, che fissa le condizioni. 

Joanni illustri regi Angliae, spiritum consilii sanioris. 

Auditis verbis nuntiorum tuorum, qui ad nostrani praesentiam pervenerunt, etsi 
non illa nobis ex parte tua suftìcienter obtulerint quae sunt ad satisfactionem suffi- 
cientia competentem super multis et magnis injuriis et jacturis quas longo jam 
tempore intulisti Ecclesiae Anglicanae contra divini nominis gloriam et apostolicae 
sedis honorem, in periculum animae ac dispendium iamae tuae, adhuc tamen expe- 
riri volentes utrum te revocare possimus ab errore ad veritatem, ecce tibi bene- 
dictionem et maledictionem proponimus, ejusexemplo qui per Moysem iamulum suum 
benedictiones et maledictiones proposuit nliis Israel, ut eligas quam malueris, vel 
benedictionem, si satisfeceris, ad salutem, vel maledictionem, si contempseris, ad 
ruinam. Licet enim quasdam nobis litteras destinaveris, quibus asseruisti habiturum 
te ratum quidquid abbas de Belloloco et frater A. Marcel ' et alii quatuor nuntii tui 
super negotio Cantuariensis Ecclesiae agerent coram nobis, quia tamen ex iis non- 
nisi tres ad nostram pervenere praesentiam, ii sine aliis nihil facere poterant secundum 
earumdem continentiam litterarum. Praeterea non agitur tantum de negotio Cantua- 
riensis Ecclesiae, sed totius Ecclesiae Anglicanae, quam impie persequendo niteris 
ancillare: propter quod anathematis meruisti vinculo innodari. li vero tres nuntii 
nobis ad ultimum obtulerunt quod secundum illam formam satisfacere promittebas 
quam per dilectos hlios Pandulphum subdiaconum et fratrem Durandum familiares 
nostros tibi curavimus destinare. Verum cum per te steterit quo minus secundum 
eamdem formam pax fuerit reformata, et postea peiora prioribus attentaveris, nos 
ad eam, quae prò maiori parte gratiam continebat, minime iam tenemur, cum ipsa 
gratia reddideris te indignum. Ut autem vincamus in bono malum et omnem tibi 
excusationis materiam auferamus, adhuc eam parati sumus servare, si usque ad 
Kalendas Junii proxime venturas per juramenta quatuor baronum tuorum juran- 
tium, te praesente ac mandante, in animam tuam, et per patentes tuas litteras repro- 
miseris quod eam lìdeliter et efficaciter adimplebis secundum expositiones et expla- 
nationes quas ad omnis dubitationis scrupulum removendum duximus adhibendas, et 
infra eumdem terminum hoc totum significaveris per tuas patentes litteras venera- 
bili fratri nostro Stephano Cantuariensi archiepiscopo et qui cum eo sunt episcopis 
suis. Alioquin eius exemplo qui populum suum de servitine Pharaonis in manu valida 

1 /.'. ,. i ii. . \i .i celi •. 



a. 1212 



Giovanni Sema Jena re ^Inghilterra 49 



liberavit, Anglicanam Ecclesiam in forti brachio de servitute tua studebimus liberare; 
praedicentes nunc tibi veraciter et constanter quod si pacem recipere, cum vales, 
non vis, cum volueris non valebis, eritque inutilis poenitentia post ruinam; sicut per 
eorum exempla potes cognoscere qui diebus istis umilia praesumpserunt. Formam 
vero quam praefatis nuntiis nostris injunximus praesentibus tibi litteris mittimus 
interclusam. 

Expositiones autem et explanationes sunt istae. In primis itaque solemniter et 
absolute jurabis stare mandatis nostris coram legato vel delegato nostro super 
omnibus prò quibus a nobis exeommunicatus existis, et veram pacem ac plenam 
securitatem praestabis venerabilibus fratribus Stephano Cantuariensi archiepiscopo, 
Willelmo Londoniensi, Eustachio Eliensi, Aegidio Herefordensi, Jocelino Bathoniensi, 
et Huberto Lincolniensi episcopis, ac dilectis filiis priori et monachis Cantuarien- 
sibus, Roberto quoque filio Walteri, et Eustachio de Vesci, nec non caeteris clericis 
et laicis hoc negotium contingentibus, praestando simul coram eodem legato vel 
delegato nostro publice juramentum quod ipsos cum suis nec laedes nec laedi facies 
aut permittes in personis et rebus, eisque omnem indignationem dimittes, et in gra- 
tiam tuam eosdem recipies, ac bona fide tenebis, quodque praefatos archiepiscopum et 
episcopos non impedies nec permittes aut facies impediri quo minus ipsi libere suum 
exsequantur officium, et piena suae jurisdictionis auctoritate, prout debent, utantur; 
et super iis tam nobis quam ipsi archiepiscopo et singulis episcopis tuas patentes 
litteras exhibebis, faciens ab episcopis et comitibus ac baronibus tuis, quot et quos 
praefati archiepiscopus et episcopi postulaverint, juramenta et patentes eorum 
litteras exhiberi quod ipsi bona fide studebunt ut haec pax et securitas firmiter 
observetur. Et si forte (quod Deus avertat), per te ipsum vel alios contraveneris, 
ipsi prò Ecclesia contra violatores securitatis et pacis mandatis apostolicis inhae- 
rebunt, tuque perpetuo custodiam vacantium Ecclesiarum amittes. Quod si forte 
nequiveris eos ad hanc ultimam juramenti partem inducere, videlicet quod si per 
teipsum vel alios contraveneris, ipsi prò Ecclesia contra violatores securitatis et 
pacis mandatis apostolicis inhaerebunt, tu propter hoc nobis ac Romanae Ecclesiae 
per tuas patentes litteras obligabis omne jus patronatus quod habes in Ecclesiis 
Anglicanis. Omnes autem litteras quae prò securitate praedictorum sunt exhibendae 
praefatis archiepiscopo et episcopis ante suum ingressum in Angliam destinabis. 
Si vero tibi placuerit, saepefati archiepiscopus et episcopi praestabunt, salvo honore 
Dei et Ecclesiae, juratoriam et litteratoriam cautionem quod ipsi nec per se nec 
per alios contra personam vel coronam tuam aliquid attentabunt, te illis praedi- 
ctam securitatem et pacem illibatam servante. De ablatis autem plenam restitu- 
tionem et de damnis recompensationem sufficientem omnibus 1 impendes, tam cle- 
ricis 2 quam laicis 3 universis ad hoc negotium pertinentibus, non solum rerum, 
verum 4 etiam libertatum, eisque libertates redditas conservabis, archiepiscopo qui- 
dem et episcopo Lincolniensi a tempore suae confirmationis, aliis autem a tempore 
discordiae inchoatae. 

1 Reg. Val. om. 

- Reg. Val. : > clericis omnibus ■. 
3 Reg. Val.: « quam etiam laicis ». 
» Reg. Vai.: « sed ». 



50 Giovanni Senza Terra re d'Inghilterra a. 1212 



Nec obstabit aliqua pactio vel promissio seu concessici quominus et damna recom- 
pensentur et restituantur ablata tam vivorum quam etiam defunctorum. ' Nec de ablatis 
aliquid retinebis praetextu servitii quod tibi dcbuerit impendi; sed postea tibi debita 
prò servitio compensatio tribuetur; statimque facies omnesquos detines clericos abso- 
lute dimitti ac restitui propriae ìibertati, et etiam laicos qui occasione hujus 2 negotii 
detinentur. Incontinenti quoque post adventum illius qui te debebit absolvere facies de 
parte restitutionis ablatorum octo milia librarum legalium sterlingorum prò persolven- 
dis debitis et faciendis expensis, nuntiis praedictorum archiepiscopi et episcoporum 
ac monachorum Cantuariensium assignari sine impedimento quolibet per tuam potesta- 
tem ad eos libere deferenda, ut expediti revertantur in Angliam honorifice revocati, 
videlicet Stephano Cantuariensi archiepiscopo duo milia et quingentas libras, Willelmo 
Londoniensi episcopo septingentas et quinquaginta libras, Eustachio Eliensi mille et 
quingentas libras, Aegidio Herefordensi septingentas et quinquaginta libras, Joee- 
lino Bathoniensi septingentas et quinquaginta libras, Huberto Lincolniensi septin- 
gentas et quinquaginta libras, priori et monachis Cantuariensibus mille libras. 3 Sed 
protinus 4 absque mora postquam pacem istam duxeris acceptandam resignari facies 
archiepiscopo et episcopis, et clericis ac Ecclesiis universis in manibus nuntiotum 
vel procuratorum ipsorum omnia immobilia cum administratione libera eorumdem, 
et in pace dimitti. Interdictum etiam vulgariter utlagatio nuncupatum, quod proponi 
fecisti contra personas ecclesiasticas, publice revocabis, protestando per tuas patentes 
litteras archiepiscopo tribuendas id ad te de personis ecclesiasticis nullatenus per- 
tinere, quodque illud de caetero contra personas ecclesiasticas non facies promul- 
gare Revocabis praeterea utlagationem laicorum ad hoc negotium pertinentium, et 
remittes hominia quae post interdictum ab ecclesiarum hominibus recepisti praeter 
regni consuetudinem et ecclesiasticam libertatem. Si vero super damnis vel ablatis 
aut eorum quantitate vel aestimatione quaestio fuerit de facto suborta, per legatum 
aut delegatum nostrum receptis probationibus publice terminetur. Et his omnibus 
rite peractis, relaxabitur sententia interdicti. Super caeteris autem capitulis si quae 
fuerint dubitationes subortae, de quibus merito valeat dubitari, nisi per legatum 
vel delegatum nostrum de partium fuerint voluntate sopitae, ad nostrum referantur 
arbitrium, ut quod super iis decreverimus observetur. Remittimus igitur ad tuam 
regalem praesentiam praefatum subdiaconum et familiarem nostrum Pandulphum, 
nobis et fratribus nostris merito suae probitatis acceptum, fideliter consulentes ut his 
quae tibi ex parte nostra suggesserit omni dubitatone postposita benevolum imper- 
tiaris assensum. 

Datum Laterani, III Kal. Martii, pontificatus nostri anno quinto decimo. 

Da Mk.ni-, Patrol. lai, CCXVI, 772-776, collazionato il Reg. Vat.8, f. 132'-133 r nell'Ai* 
chlvlo secreto Vaticano. 



1 Rt ^. Val. : 1 morruoruni ». 
- J\'i x- Val,: • huiusmodi ». 

li " livi 1 1 1 ioe Londra, Batti, Ely, Heri ford e Lincoln. 
, Id, «et». 



a. 1813 Giovanni Senza Terra re d'Inghilterra 51 



b) - Lettera con cai il re neretta le condieioni. 

13 nitigi;io 1213. 

Joannes Dei gratia rex Angliae, dominus Hiberniae, dux Normaniac ' et Aqui- 
taniae, comes Andegavensis, omnibus praesentes litteras inspecturis salutem. Per 
has patentes litteras sigillo nostro munitas volumus esse notum quod nobis praesen- 
tibus et mandantibus ii quatuor nostri barones, scilicet Willelmus ! comes Sarisberiae 
frater noster, Reginaldus comes Bononiensis, Willelmus comes Warennae, Willelmus 
comes de Ferraria, juraverunt in animam nostrani quod nos subscriptam pacis 
formam bona fide curabimus per omnia observare. In primis itaque solemniter et 
absolute jurabimus stare mandatis domini papae coram eius legato vel delegato 
super omnibus prò quibus exeommunicati sumus ab ipso, et veram pacem ac plenam 
securitatem praestabimus venerabilibus viris Stephano Cantuariensi archiepiscopo, 
Willelmo Londoniensi, Eustachio Eliensi, Aegidio Herefordensi, Jocelino Bathoniensi et 
Huberto Lincolniensi episcopis, priori quoque ac monachis Cantuariensibus, et Roberto 
(ìlio Walteri, ac Eustachio de Vesci, nec non et 3 caeteris clericis ac laicis hoc negotium 
contingentibus, praestando simul coram eodem legato vel delegato 4 publice jura- 
mentum quod ipsos cum suis nec laedemus nec laedi faciemus vel permittemus in 
personis vel rebus, eisque dimittemus omnem indignationem, et in gratiam nostram 
recipiemus eosdem ac tenebimus bona fide, quodque praefatos archiepiscopum et 
episcopos non impediemus nec faciemus aut permittemus aliquatenus impediri quo 
minus ipsi libere suum exsequantur oftìcium et piena suae jurisdictionis auctoritate, 
prout debent, utantur; et super iis tam domino papae quam ipsi archiepiscopo et 
singulis episcopis nostras patentes litteras exhibebimus, facientes ab episcopis et 
comitibus ac baronibus nostris, quot et quos praefati archiepiscopus et episcopi postu- 
laverint, juramenta et eorum patentes litteras exhiberi quod ipsi bona fide stude- 
bunt ut haec pax et securitas firmiter observetur. Et si forte (quod Deus avertat), 
per nos ipsos vel alios contravenerimus, ipsi : ' prò Ecclesia contra violatores securi- 
tatis et pacis mandatis apostolicis inhaerebunt, nosque perpetuo vacantium eccle- 
siarum custodiam amittamus. 

Quod si forte nequiverimus eos ad hanc ultimam juramenti partem inducere, 
vidclicet quod si per nos ipsos vel alios contravenerimus, ipsi prò Ecclesia contra 
violatores securitatis et pacis mandatis apostolicis inhaerebunt, nos propter hoc 
domino papae ac Ecclesiae Romanae per nostras patentes litteras obligabimus 1 '' omne 
jus patronatus quod habemus in Ecclesiis Anglicanis. Et omnes litteras quae prò 
securitate praedictorum sunt exhibendae praefatis archiepiscopo et episcopis ante 
suum ingressum in Angliam transmittemus. Si vero nobis placuerit, saepefati archie- 
piscopus et episcopi praestabunt, salvo honore Dei et Ecclesiae, juratoriam et litte- 



1 Mickf, contro la su;i fonte: . N'urthmanniae ». 

8 Cosi, rettamente, Reg. Vut. invece del ■ Walterus • di Migne. 

1 Reg. Val. "m. 

1 /?<X. Voi. : «subdelegato». 

" Migse : * ipse ». 

<■ Migne ci Baluzb, da cui prende: « obligavimus ». 



Giovanili Senea tetra re d'Inghilterra a. 1218 



ratoriam cautionem quod ipsi nec per se nec per alios contra personam vel coronam 
nostrani aliquid attentabunt, nobis praedictam eis securitatem et pacem servantibus 
illibatam. De ablatis autem plenam restitutionem et de damnis recompensationem 
sufficientem omnibus impendemus, tam clericis omnibus quam etiam laicis universis 
ad hoc negotium pertinentibus, non solum rerum, sed etiam libertatum, et restitulas 
conservabimus libertates, archiepiscopo quidem et episcopo Lincolniensi a tempore 
suae contirmationis, aliis autem a tempore discordiae inchoatae. Nec obstabit aliqua 
pactio vel promissio seu concessio quo minus et damna recompensentur et resti- 
tuantur ablata tam vivorum quam etiam defunctorum. ' Nec de iis aliquid retine- 
bimus praetextu servitii quod debuerit nobis impendi, sed postea debita nobis prò 
servitio recompensatio tribuetur. Statimque omnes quos detinemus clericos faciemus 
absolute dimitti ac restituì propriae libertati, et etiam laicos qui occasione hujus 
negotii detinentur. Incontinenti quoque post adventum illius qui nos debebit absol- 
vere faciemus de parte restitutionis ablatorum octo millia librarum legalium ster- 
lingorum prò persolvendis debitis et faciendis expensis nuntiis praedictorum archie- 
piscopi et episcoporum ac monachorum Cantuariensium assignari, sine impedimento 
quolibet per potestatem nostram ad eos libere deferenda, ut expediti revertantur in 
Angliam honorifice revocati, videlicet Stephano Cantuariensi archiepiscopo duo millia 
et quingentas libras, Willelmo Londoniensi septingentas et quinquaginta libras, Eusta- 
chio Eliensi mille et quingentas libras, Aegidio Herefordensi septingentas et quin- 
quaginta libras, Jocelino Bathoniensi septingentas et quinquaginta libras, Huberto 
Lincolniensi septingentas et quinquaginta libras, priori et monachis Cantuariensibus 
mille libras. Sed protinus absque mora postquam pacem istam duxerimus acce- 
ptandam resignari faciemus archiepiscopo et episcopis et clericis ac ecclesiis uni- 
versis in manibus nuntiorum vel procuratorum ipsorum omnia immobilia cum admi- 
nistratione libera eorumdem et in pace dimitti. Interdictum vero vulgariter utlagatio 
nuncupatum, quod proponi fecimus contra personas ecclesiasticas, publice revoca- 
bimus, protestando per nostras patentes litteras archiepiscopo tribuendas id ad nos 
de personis ecclesiasticis nullatenus pertinere, quodque illud de caetero contra per- 
sonas ecclesiasticas nullatenus faciemus proponi. Revocantes praeterea utlagationem 
laicorum ad hoc negotium pertinentium, et remittentes hominia quae post inter- 
dictum recepimus 2 ab ecclesiarum hominibus praeter regni consuetudinem et eccle- 
siasticam libertatem. Si vero super damnis vel ablatis aut eorum quantitate vel aesti- 
matione quaestio fuerit de facto suborta, per legatum vel delegatum domini papae 
receptis probationibus publice terminetur. Et his omnibus rite peractis, relaxabitur 
sententia interdicti. Super caeteris autem capitulis si quae fuerint dubitationes 
subortae, de quibus merito valeat dubitari, nisi per legatum vel delegatum domini 
papae de partium fuerint voluntate sopitae, ad ipsius referantur arbitrium, ut super 
iis quod ipse decreverit observetur. Teste me ipso, apud Doveram 13 die Maii, anno 
regni nostri quarto decimo. 

Da MlGNE, loc. cit. 876-878, collazionato il Reg. Vat. 8, f. 154 (Archivio segreto 
Vaticano). 



• mortuorum 

i iims ., 



a. 1^13 Giovanni Senea Terra re d'Inghilterra 53 



e). - Lettera di Innocenzo III ai prelati. 

31 ottobre 1213. 

Dublinensi archiepiscopo et Norwicensi et Wintoniensi episcopis, et nobilibus 
viris Guillelmo Saresberiensi, G. filio Petri Essexiae, R. Boloniae, R. Cestriae, W. Vua- 
ranniae, W. marescallo Pambrociae, R. li Bigot Norfolciae, W. Arundelli, Guillelmo 
de Ferr. et Saero ' Wintoniae comitibus, et R. filio Rogeri ; W. Brigerte, R. de Ros, 
G. filio Ranfredi, 2 R. de Mortuomari, P. filio Heberti, et W. de Albiniaco. 

In forma concordiae qua 3 cum multa deliberatione providimus prò reformanda 
pace inter charissimum in Christo filium nostrum Joannem Anglorum regem illu- 
strem et Ecclesiam Anglicanam hoc inter caetera continetur expressum, quod idem 
rex veram pacem et plenam securitatem praestabit venerabilibus viris Stephano 
Cantuariensi archiepiscopo, Willelmo Londoniensi, Eustachio Eliensi, Aegidio Here- 
fordensi, Jocelino Bathoniensi et Huberto Lincolniensi episcopis, priori quoque ac 
monachis Cantuariensibus et Roberto filio Walteri ac Eustachio de Vesci, nec non 
caeteris clericis ac laicis hoc negotium contingentibus, praestando simul coram legato 
vel delegato nostro publice juramentum quod ipsos cum suis nec laedet nec laedi 
faciet vel permittet in personis vel rebus, eisque omnem indignationem dimittet, et 
in gratiam suam eosdem recipiet ac bona fide tenebit, quodque praefatum archiepi- 
scopum et episcopos non impediet nec faciet aut permittet aliquatenus impediri quo- 
minus ipsi libere suum exsequantur officium et piena suae jurisdictionis auctoritate, 
prout debent utantur, et super iis tam nobis quam ipsi archiepiscopo et singulis epi- 
scopis suas patentes litteras exhibebit, faciens ab episcopis et comitibus ac baronibus 
suis, quot et quos praefati archiepiscopus et episcopi postulaverint, juramenta et 
eorum patentes litteras exhiberi quod ipsi bona fide studebunt ut haec pax et secu- 
ritas firmiter observetur, et si forte (quod Deus avertat), idem rex per seipsum vel 
alios contravenerit, ipsi prò Ecclesia contra violatores securitatis et pacis mandatis 
apostolicis inhaerebunt, ac dictus rex perpetuo custodiam vacantium Ecclesiarum 
amittat. Sane intelleximus vos prò praescripta securitate ac pace jurasse vestrasque 
patentes litteras tradidisse. Unde per apostolica vobis scripta mandamus quatenus 
ad consummandam et conservandam formam ejusdem securitatis et pacis diligens 
studium impendatis et operam efficacem. Ne quis autem ex hujus vinculo cautionis 
occasionem assumat contra praefatum regem aliquam turbationis matcriam susci- 
tando cum per eam sic illis ad necessariam securitatem et pacem velimus esse 
provisum quod isti ad gravamen indebitum vel incommodum non redundet, prae- 
sentium vobis auctoritate praecipimus quatenus, si quid forsan emerserit quod 
contra praescriptam securitatem et pacem facere proponatur, non ante cujusquam 
instinctu adversus eumdem regem aliquatenus moveamini quam consulto Romano 
pontifice ipsius recipiatis cum responso mandatum qui omnia consuevit aequo 
libramine moderari, cum hoc ipsum in praedicta forma contineatur expressum, 



1 Mignk : « Sacro ». 
8 Mig.ve: « Ranfredi . 
5 Reg. Val. : ■ quam i 






Giovanni Senza Terra re d'Inghilterra a. 1213 



quod vos prò Ecclesia contra violatores securitatis et pacis debetis mandatis apo- 
stolicis inhaerere. 

Datum Laterani, II Kal. Novemb., pontificatus nostri anno sexto decimo. 

I )a Migne, loc. cit. 925s. collazionato il Reg. Val. 8, f. 162M63 1 (Archivio segreto Vaticano). 



2. - Innocenzo IH conferma la pace fra il re ed i prelati circa le elezioni. 

30 marzo 1215. 

Innoccntius episcopus servus servorum Dei, venerabilibus fratribus et dilectis 
rìliis universis Ecclesiarum praelatis, per Angliam constitutis, salutem et apostolicam 
benedictionem. 

Dignis laudibus attollimus magnificentiam Creatoris, quod, postquam idem, qui 
est mirabilis et terribilis in consiliis super filios hominum, aliquandiu toleravit ut 
peiilando discurreret per areolam horti sui spiritus tempestatis, quasi ludens taliter 
in orbe terrarum ' ut sic ostenderet infirmitatem et insuffieientiam nostram nobis, - 
statim, cum voluit, Aquiloni dixit Da, et Austro Noli prohibere, imperansque ventis 
et mari statuit procellam in auram, ut nautae portum quietis inveniant peroptatum. 

Cum enim inter regnum et sacerdotium Anglicanum non sine magno periculo 
atque damno super electionibus praelatorum gravis fuerit controversia diutius agi- 
tata, ilio tandem cui nihil est impossibile, quique ubi vult spirat mirabiliter operante, 
charissimus in Christo filius noster J. rex Anglorum illustris, liberaliter ex mera 
et spontanea voluntate, de consensu communi suorum baronum, prò salute animae 
suae ac praedecessorum et successorum suorum, vobis concessit et suis litteris con- 
firmavit, ut de caetero in universis et singulis ecclesiis ac monasteriis, cathedralibus 
et conventualibus totius regni Angliae, in perpetuum libere fiant electiones quorum- 
cumque praelatorum, majorum etiam et minorum. 

Nos igitur hoc gratum et ratum habentes, concessionem huiusmodi, vobis et per 
vos ecclesiis et successoribus vestris, prout in ejusdem regis litteris perspeximus 3 
contineri, auctoritate apostolica confirmamus, et praesentis scripti patrocinio com- 
munimus. 

Ad majorem autem firmitatem ' et perpetuam memoriam hujus rei, praefatas 

regis litteras super hoc confectas praesentibus inseri fecimus, quarum tenor talis est : 

« Joannes Dei gratia rex Angliae, dominus Hiberniae, dux Normanniae et Aqui- 

taniae, et comes Andegaviae, archiepiscopis, episcopis, comitibus, baronibus, et mili- 

tibus, ballivis et omnibus has litteras visuris, salutem. : ' 

« Quoniam inter nos et venerabiles patres nostros, Stephanum Cantuariensem 
archiepiscopum, totius Angliae primatem et Sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem, 
Willelmum Londoniensem, Eustachium Elyensem, Egidium Herefordiensem, Joce- 

' Mi'. v> om. • in orbi- terrarum». 

• Miche: • nostrani; nobia .. 

mus .. 

• Migri om. 

.-1.1. « CI - + 1 ' li ni . ! 



a. 1813 Giovanni Senea Tara re d'Inghilterra 55 



linum Bathoniensem et Glastoniensem, et Hugonem Lincolniensem episcopos super 
damnis et ablatis eorum, tempore interdicti, per Dei gratiam de mera et libera volun- 
tate utriusque partis, piene convenit, volumus ' non solum eis quantum secundum 
Deum possumus, satisfacere, verum etiam toti Ecclesiae Anglicanae salubriter et 
utiliter in perpetuimi providere. 

« Inde est quod, qualiscunque consuetudo temporibus nostris et praedecessorum 
nostrorum hactenus in Ecclesia Anglicana fuerit observata, et quidquid juris nobis 
hactenus vendicaverimus ' in electionibus quorumcunque praelatorum; nos, ad ipso- 
rum petitionem, prò salute animae nostrae et praedecessorum ac successorum nostro- 
rum regum Angliae, liberaliter, mera :| et spontanea voluntate, de communi consensu 
baronum nostrorum, concessimus et constituimus, et hac praesenti charta nostra 
contìrmavimus, ut de caetero in universis et singulis ecclesiis et monasteriis, cathedra- 
libus et conventualibus totius regni nostri ' Angliae, liberae sint in perpetuum electio- 
nes quorumcunque praelatorum, majorum et minorum, salva nobis et haeredibus 
nostris custodia ecclesiarum, et monasteriorum vacantium, quae ad nos pertinent. 

« Promittimus etiam quod nec impediemus nec impediri permittemus per nostros, 
nec procurabimus quin in singulis et universis ecclesiis et monasteriis memoratis, 
postquam vacaverint praelaturae, quandocunque voluerint, libere sibi praeficiant 
electores pastorem, petita tamen prius a r ' nobis et haeredibus nostris licentia eligendi, 
quam non denegabimus nec differemus. 

« Et si forte, quod absit, denegaremus vel differremus, nihilominus procedent 
electores ad electionem canonicam faciendam, et similiter post celebratam electionem 
noster requiratur assensus, quem non denegabimus, nisi aliquid rationabile propo- 
suerimus, et legitime probaverimus, propter quod non debeamus consentire. 

« Quare volumus et fìrmiter jubemus, ne quis, vacantibus ecclesiis vel monaste- 
rii>, contra hanc nostram concessionem et constitutionem in aliquo veniat, vel venire 
praesumat. Si quis vero contra hoc aliquo unquam tempore venerit, 6 maledictionem 
omnipotentis Dei et nostram incurrat. 

Hiis testibus, 

P. Wintoniensi episcopo. W. comite de Ferrariis. 

W. Marescallo comite Pembroc. W. Briwerr'. 

W. comite Warennae. \V. filio Geroldi. 

R. comite Cestriae. W. de Cantilupo. 

S. comite Wintoniae. H. de Nevill'. 

G. de Mandevilla comite Roberto de Vere. 

Gloucestriae et Essexiae. W. de Hunteingefeld. 

Datum per manus Magistri Ricardi de Mariscis cancellarli nostri, quinto decimo 
die Januarii, apud Novum Templum London', anno regni nostri sexto decimo ». 7 



Mh. ni add. « nos ». 

Mi'. ni- om. 

Mi'. ni- om. 

MlGNE ora. 

MlGNE om. 

Miche: « veniret •. 

Mic.ve om. « Hiis - sexto decimo i 



56 



Sancio II di Portogallo «• 1238 



Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae confirmationis incin- 
gere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, 
indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus, se 
noverit incursurum. 

Datum Laterani, tertio Kalend. Aprilis, pontificati^ nostri anno octavo decimo. 

Da Migne, Patrol. lat., CCXVII, 246-248, collazionata l'edizione, da lui malamente ripro- 
dotta, in Th. Rymer, Foedera etc. accurantibus A. Clarke et Fred. Holbrooke I, Londini 
1816, 127s., 126s., che pubblicano da originali conservati a Londra. 



XIII. 
CONVENZIONE CON SANCIO II RE DI PORTOGALLO. 1 

a) - Condizioni fissate da Gregorio IX. 

14 aprile 1238. 

.. illustri regi Portugalie, spiritum consilii sanioris. Si quam horribile sit in manus 
Dei viventis incidere, debita meditatione pensares, ab offensione Sacrosancte Ecclesie, 
sponse sue, quam ipse proprio sanguine comparavit, et servitorum ejus cautius 
abstineres. Ad nostram siquidem audientiam noveris pervenisse, quod tu, pretextu 
cujusdam prave constitutionis quam proavus tuus asseritur edidisse, videlicet ut 
mulier capiatur, cum qua persona ecclesiastica reperitur, officiales et quidam alii 
vassalli tui sepe domus hujùsmodi personarum diocesis Bracharensis infringunt, et, 
sive inveniantur cum eis mulieres, sive non, easdem personas infamant, et bona diri- 
piunt earumdem ; propter quod nonnulle ex ipsis, coacte vexationem suam redimere, 
officialibus et aliis certam persolvunt pecunie quantitatem. Preterea, si contingat 
aliquando quod venerabilis frater noster... archiepiscopus Bracharensis et ejus vicarii 
procedant contra personas ecclesiasticas, puniendo ipsas, iuxta quod earum excessus 

1 Ai 13 di maggio del 1210 Innocenzo III aveva confermato una convenzione, conclusa 
giusta un suo rescritto, fra il re di Portogallo Sancio I e il vescovo di Porto, nella quale 
contenevasi : « vos prius ipsum episcopum et suos in plenitudine gratiae vestrae bona fide 
recipiatis ... et episcopatum suum cum debita integritate eidem et patrimonium suum cum 
inde ablatis restituatis; de causis religiosorum et quorumcunque clericorum episcopatus sui 
vos non intromittetis per vos vel per homines vestros, nisi requisitus ab eo, et ab omni 
ipsorum gravamine deinceps desistetis; et si causam vel querimoniam adversus aliquem 
de praedictis habueritis, non per vos, sed per eum, justitiam consequemini ; si autem adversus 
i-piscopum vel adversus suos per archiepiscopum vel per summum pontificem tantum, si 
ad eum appellatum fuerit, vobis, nisi cum eo aliter conveneritis, satisfaciet; et vobis non 
recipientibus in protectione vestra contra eum aliquem de suis subditis, nec in aliquo amodo 
eum gravantibus, neque impedientibus, omnia quae ad eum et ad officium ejus et ad jus 
ecclesiae suae pertinent habeat, libere exerceat et quiete... addidimus etiam praeterea, ut 
fabricam ipsius ecclesiae cum omnibus pertinentiis suis ecclesiae libere relinquatis. Ipsa 
enim ecclesia debet de ipsa fabrica disponere prout viderit expedire ». Migne, Patrol. lat., 
CCXVI, 272 s. 



a , 1238 Smtcìo II iti Portogallo 57 



exposcunt, tu ipsos quod penam hujusmodi revocent, tam per occupationem honorum 
suorum, quam alias, prò tua voluntate compellis, et per tuos facis integrari puni- 
tos ; ex quo crimina remanent incorrecta. Archiepiscopum quoque ipsum ac personas 
ecclesiasticas ut in tuo procedant exercitu, prò tue eitas arbitrio voluntatis, eosque 
ad hoc per te ac tuos cogis invitos, ipsis nisi iverint penam pccuniariam infiggendo, 
personas nichilominus ecclesiasticas ad retinendura homines et equos tuos in eccle- 
siarum domibus et ministrandum eis necessaria, subire angarias et perangarias et 
ad alia compellis onera inhonesta, et tam tua quam baronum et oftìcialium tuorum 
banna et statuta servare; inter que tu tale fecisti, in odium Dei et ecclesie ac mini- 
strorum ejus, statutum, videlicet ut, si quis possessiones uliquas ecclesie vel mona- 
sterio donaverit inter vivos aut in ultima reliquerit voluntate, non liceat ecclesie 
ipsas recipere, nec eis aut cuiquam persone ecclesiastice possessiones aliquas com- 
parare, quantumcunque ab omni onere tributi vel servitutis immunes; ex quo devotio 
fìdelium et voluntas decedentium nequiter impeditur. Ad hec, si qua persona eccle- 
siastica, super possessionibus vel rebus aliis conventa a laico in seculari judicio, fori 
exceptione proposita, ibi experiri recuset, in rei petite possessionem ponitur statim 
actor, sicque conventus vel rem ipsam amittit, vel sub non suo judice litigare aut 
compositionem cogitur inire dampnosam, et, quod gravius est, tam in criminali 
quam civili causa passim prefate persone compelluntur subire judicia laicorum. 
lnsuper, quotiens tu per ecclesias aut monasteria facis transitum, ab illis que nulla 
obtinent a te regalia, procurationes, vel procurationum pretextu,' pecuniam exigis 
et extorques, alias eadem pluribus exactiombus aggravando. Et cum excommunicatos 
cautius evitare deberes, tu eosdem ad communionem tuam scienter admittis, bona 
cathedralis et aliarum ecclesiarum ac monasteriorum, sumpta occasione qualibet 
contra ipsa, frequentius occupando. Tu etiam non attendens quod laicis, quantum- 
cumque religiosis, super ecclesiis, personis et rebus ecclesiasticis nulla sit attributa 
potestas, quos obsequendi manet necessitas, non auctoritas imperandi, de ipsis contra 
canonica instituta disponis, et, quod dolentes referimus, bona occupans ecclesiarum 
vacantium Bracharensis diocesis, que, quamdiu rectores non 2 haberent, per ipsum 
archiepiscopum aut eius vicarios hactenus viris ecclesiasticis facto consueverunt 
inventario commendari, easdem facis per laicos custodiri; ac, in quibusdam earum 
jus patronatus tibi contra justitiam vendicare contendens, quandoque ad eas personas 
indignas, extraneas et ignotas, nolentes in ipsis residentiam facere nec ad presbite- 
ratus ordinem promoveri, eidem archiepiscopo representas ; que, te cogente, sepius 
admittuntur; et aliquando in aliquas ipsarum personas intrudis, archiepiscopo 
minime requisito. Ecclesias etiam ac monasteria et colonos ipsarum per ofnciales tuos 
et baronum tuorum adeo exactionibus aggravas, et aggravari permittis, quod coloni 
suas colonias deserere compelluntur; alias ipsum archiepiscopum, clerum et suos 
injuriis et molestiis et gravaminibus opprimendo. Propter que ecclesie ac monasteria 
ad tantam exinanitionis miseriam sunt deducta, quod non possint ministros proprios 
sustentare. Unde idem archiepiscopus te sepius monuit diligenter ut ecclesiis et 
monasteriis ac personis ecclesiasticis de dampnis et injuriis per te ac tuos irrogatis 



i Auvray: «procurationes, et ab aliis, procurationum pretextu • 
- Auvray om. 






Sancio li di Portogallo a. ìass 



eisdem, satisfaceres competenter, personam tuam, et officiales ac subditos tuos super 
premissis vcl similibus ab ecclesiarum molestiis cohibendo. Sed, te monitiones 
eiusdem archiepiscopi surdis auribus transeunte, idem post monitiones et expecta- 
tiones diutinas, gravamen ecclesiarum ulterius equanimiter sustinere non valens, 
in tua, baronum et aliorum tuorum hominum, episcoporum quoque et multorum 
relisjiosorum presentia, excommunicavit tam barones quam omnes alios, qui vel de 
mandato tuo, vel propria auctoritate, seu temeritate potius, occasione quacumque, 
premissis vel aliis similibus modis, contra libertatem ecclesiasticam ecclesias, mona- 
steria vel personas ecclesiasticas Bracharensis diocesis presumerent aggravare. Nos 
igitur, et saluti tue consulere, et ecclesiarum ac personarum ecclesiasticarum indem- 
pnitatibus, sicut tenemur, precavere volentes, serenitatem tuam auctoritate presentium 
districtius inhibemus ne per te, vel officiales aut vassallos tuos, personas ecclesia- 
ticas infamare, vel domos infringere seu bona ipsarum diripere, predicto vel alio 
consimili modo, presumas. Si vero archiepiscopus vel ejus vicarii contra viros eccle- 
siasticos processerint, de facta ex eis justitia vel etiam facienda te nullatenus intro- 
mittas, nec alias ipsius archiepiscopi vel officialium suorum jurisdictionem impedias 
vel impediri permittas, cum non sit fas te talibus immisceri. Archiepiscopatum 
quoque Bracharensem, vel maioris aut aliarum ecclesiarum seu monasteriorum 
bona in toto non occupes vel in parte, studens excommunicatos artius evitare ; 
nec per te nec per tuos compellas personas ecclesiasticas in seculari foro de causis 
criminalibus vel civilibus respondere; viros etiam ecclesiasticos ab hiis que tenent 
et possident, non removeas, dummodo parati sint super illis coram suo judice de se 
conquerentibus exhibere justitie complementum. Preterea in ecclesias aliquos non 
intrudas nec ab ejsdem amoveas institutos. Caveas ' ne archiepiscopum et personas 
ecclesiasticas in expeditione tua profìcisci, seu banna et statuta tua, baronum et 
officialium tuorum servare, maxime de possessionibus liberis ab ecclesiis vel per- 
sonis ecclesiasticis minime acquirendis, 2 sive angarias vel perangarias aut alia onera 
inhonesta subire compellas, ab ejusdem archiepiscopi, personarum, monasteriorum 
et ecclesiarum gravaminibus, injuriis et molestiis expressis superius penitus desi- 
stendo. Alioquin cum non sit cuique in anime sue periculum deferendum, noveris 
nos eidem archiepiscopo nostris dedisse litteris districtius in preceptis ut, nisi tu 
infra tres menses post receptionem litterarum nostrarum, vel publicationem earum 
in loco ubi fueris, predicta curaveris adimplere, et ecclesiis ac monasteriis de dam- 
pnis et injuriis per te, ac tuos irrogatis eisdem, satisieceris competenter, promittens 
firmiter per patentes litteras tuas quod articulos expressos superius, cum sint de 
jure communi, observabis, et facies observari, eidem archiepiscopo et suis plenam 
securitatem impendens, te ac tuos, barones, officiales, balivos et subditos tuos ab eccle- 
siarum gravaminibus cohibendo; idem archiepiscopus omnia capitula suprascripta, 
sublato cujusque contradictionis et appellationis obstaculo, exequatur; contradictores, 
si qui fuerint, vel rebelles per censuram ecclesiasticam, appellatione postposita, 3 
compescendo; te insuper sententia excommunicationis percellens, loca ad que te 
devenire contigerit, quamdiu ibi fueris, supponat ecclesiastico interdicto, et faciat 

1 Ai vka v : « , cavcns ». 

k>v "in. • max imi ■ acquirendis . 
• i .la BrandÀo. 



a. 1l'4."> Alfonso contr di Boa toglie 59 



sententias ipsas usque ad satisfactionem condignam auctoritate nostra inviolabiliter 
observari. Non obstante indulgentia quo tibi dicitur ab Apostolica Sede concessa, 
ne quis in te vel regnum tuum excommunicationis vel interdicti sententiam audeat 
promulgare. Si vero tu in hujusmodi pertinacia diutius duxeris persistendum, Romana 
Ecclesia super hijs aliter, auctore Domino, providebit. 
Dat. Laterali!, XVIII kalendas maii, anno duodecimo. 

Da L. Acvray, Les registres de Grégoirc IX (Biblioth. des Écoles (rane. d'Athènes et 
de Rome) II, Paris 1907, 997-999, n. 4319, il quale per alcuni brani rimanda al testo del 
n. 2743 (154-158) al vescovo di Salamanca e altri ; fu collazionato, adottandone le varianti, 
che compaiono nella lettera all'arcivescovo di Braga (Auvray 999, n. 4320 \ pubblicata con 
gravi errori da A. Brand.\o, Quarta Parte da Monarchia Lusitana, Lisboa 1632, 274 s., 
il Reg. Vat. 19, f. 13 r -14 r nell Archivio segreto Vaticano. 

b). - Accettazione delle cottdisioni da parte di re Sane/o li. 

25 novembre 1238 

Dom Sancho por graca de Deos Rey de Portugal, a vòs Dom Syluestre pella 
mesma Arcebispo de Braga, saude. Sabei que eu prometo hrmemente por està minha 
carta aberta, que quero seja testemunha da verdade, de fazer goardar, et por em 
execucào os artigos da liberdade Ecclesiastica contheudos no rescripto Apostolico, 
que principia nesta maneira - Gregorio Bispo seruo dos seruos de Deos ao illustris- 
simo Rey de Portugal, deseja espirito de mais sào conselho. Se pezareis com madura 
considerarlo quào horrivel cousa seja encorrer na indinacào diuina, et cahir nas 
màos de Deos viuo; certo he que vos abstiuereis de offender sua esposa a Igreja 
sagrada acquirida com seu propio sangue, et tratareis os ministros della com mais 
recato, etc. Dada em Guimaràes sette dias antes das Calendas de Dezembro da 
Era mil et duzentos et setenta et seis. 

Da BrandÀo, loc. cit. 143, che traduce dal testo latino in « Archiuo de Braga », di cui 
non si è potuto avere copia. 



XIV. 

GIURAMENTO DI ALFONSO CONTE DI BOULOGNE. ' 

6 settembre 1245. 

Universis Christi fidelibus tam praesentibus quam futuris. Magister Ioan. D. Papae 
Capellanus, et Ecclesiae Carnotensis Decanus, Magister Lucas Decanus, et Magister 
Petrus Cancellarius Parisiensis, Petrus Garsia Thesaurarius Bracharensis, Sugerius 
Sugerij Cantor Ciuitatens. Frater Petrus Pictauiens. Custos domus Fratrum Mino- 

1 Non solo la presenza di Giovanni cappellano del Papa, che fu poi fatto Vescovo di Mondonedo (cf. C. Euiikl. 
Hierarchia cathol. meda aevi-, ab an. 1198 mi an. 1431, Monasterii 1913, 343 e Les Registres d'Ittnocent [V par 
E. Berger [Biblioth. des Écoles frane;. d'Athènes et de Rome] II, Paris 1887, 8, n. 4148), ma specialmente l'indica- 
zione « Datum Laterani • ecc. sebbene, ove non si riferisca ad altro Pontefice, si celi un errore nella trascrizione della 
data, che non può convenire al pontificalo di Innocenzo IV, fanno comprendere trattarsi di cosa concordata e poi appro- 



b Alfonso inule di Boulogttc a. 1246 



rum Parisiens. Frater Henricus Theutonicus, Frater Martinus de Valentinis, et 
Frater Petrus Alfonsus Hispanus de Ordine Praedicatorum, Frater Dominicus 
Brachar. de Ordine Minorum, Rodericus Gomesij de Britteiros, Gomes Egee milites, 
Petrus Honorici, et Stephanus Ioannes nobilis viri Alfonsi Comitis Boloniae Came- 
rarij salutem in Domino. Noueritis quod nobilis vir Alfonsus Comes Boloniae, et 
filius inclitae recordationis Alfonsi Regis Portugalliae in praesentia constitutus, 
venerabili Patre Ioanne Bracharensi Archiepiscopo recipiente nomine suo, et Ioannis 
Martini Capellani venerabili* Patris Tiburcij Episcopi Colimbrien. recipiente nomine 
eiusdem Episcopi, misso ad hoc ex parte eiusdem Episcopi cum sigillo ipsius inte- 
resse, propter corporis inualitudinem non valentis, sub hac forma ad sancta Dei Euan- 
gelia corporaliter praestitit iuramentum. 

Ego Alfonsus Comes Boloniae natus clarae memoriae Alfonsi Regis Portu- 
galliae, promitto, et iuro super haec Dei Euangelia, quod quocunque titulo Regnum 
Portugalliae adeptus fuero, communitatibus, seu concilijs, militibus, et populis uni- 
uersis, ac Religiosis et clero eiusdem Regni obseruabo, et faciam obseruari bonas 
consuetudines seu foros scriptos et non scriptos, quos habuerunt cum Auo et Proauo 
meo, et tollam malas consuetudines, seu potius abusus introductos qualibet occasione, 
seu per quaslibet personas tempore patris, vel fratris mei, et specialiter de paena 
paecuniaria prò homicidio non extorquenda a vicinia interfecti, maxime ubi author 
homicidij notus est. 

Item quod iudices faciam poni ubi ad me spectauerit per totum Regnum iustos 
et rectos, quantum mihi Dominus dederit intelligere per electionem populi cui prae- 
ordinandus est iudex, vel alio modo secundum Dominum, non per paecuniam, vel 
oppraessionem, seu etiam petitionem cuiuslibet petentis in cuius terra iudex futurus 
est, et hic cum sit electus, fuerit vel assumptus iura facere, iudicium, et iustitiam 
secundum Dominum sine personarum acceptione inter eos qui suae iurisdictionis 
extiterint, per me si in inquisitione annua de huiusmodi facienda in aliquo reus 
inventus fuerit, animaduersione debita puniendus. 

Item quod faciam iustitiam de quolibet homicida, et specialiter de ijs, qui per 
se, vel per alium clericos, seu quoslibet Religiosos capiunt, spoliant, vulnerant, vel 
occidunt, taliter quod paena talium sit omnibus in exemplum. 

Item quod Ecclesias, Monasteria, et caetera pia loca, clericos et Religiosos, et 
possessiones, ac eorum iura defendam, et manu tenebo, et conseruabo in statu debito, 
et quantum mihi possibile fuerit ijsdem hactenus per quoscunque rapta vel ablata 
restituam, seu restituì faciam a quomodolibet detentore, et spoliatore, vel etiam exa- 
ctore, satisfieri nihilominus de damnis et iniurijs quibuscunque modis irrogatis ijsdem 
à quibuscunque personis, siue patroni sint vel haeredes, siue alij, secundum quod 
Archiep. Brachar. et Episcopus Colimbr. et alij Praelati, et Religiosi, et alij boni 
homines non iure suspecti, vel malefactores, considerato statu Regni, et pace danda 
ei viderint expedire. 

vai .1 da Roma, [n data febbraio 1245 Innocenzo IV a ve va confermata una • amicabilis composi tio • • sicut sine 

■ praul , parte spoiue recepta, et hactenus pacifice obseruata •, intervenuta dopo che fra il 

>»c il Capitolo di Porto ed il re di Portogallo Sancio II) era sorta • materia questionis super quibusdam arti- 

■ coli libertatil seruandis. decimis et rebus aliis . (/?<ff. Val. 21, f. 148' nell'Archivio «egreto V«tl= 
ceno: cfr. BsMEI loc. cu. I. Parìa 1884, 161, n. 100'Jj. Il tc^to della convenzione non fu rintracciato. 



a . 1245 Alfonsn conte dì Boulogne 61 



Item quod quintanas seu casas factas de nouo tempore Sancij fratris mei à qui- 
buslibet personis in praeiudicium aliorum, et maxime Ecclesiarum, et Monasteriorum, 
et caeterorum Religiosorum, non obstante lapsu temporis, faciam penitus demoliri. 
Item quod defensabo specialiter Ecclesias, et Monasteria ab illis, qui propter 
maleficia sua, vel parentum suorum iure amiserunt ius patronatus in ipsas, ex quo 
mihi de talibus innotuerit per Episcopum locorum illorum. 

Item quod vitem exeomunicatos denunciatos mihi per exeomunicatores, et si 
forte tales in exeomunicatione permanere efficaciter voluerint, priuatos benefieijs 
quae à me tenuerint crescente contumacia maiori paena inde vitabo ad arbitrium 
Praelatorum, sicut Catholicus Princeps facere debet. 

Item quod cum Consilio Praelatorum paenam statuendam contra eos, qui exeo- 
municantes se pignorant, vel alijs iniurijs afficiunt, ipsos aut suos sine personarum 
acceptione executioni mandabo, cum contra nouos morbos noua oporteant antidota 
praeparari. 

Item quod collectas non recipiam in paecunia numerata, nec maiores quam 
Auus meus recipiebat, nec nisi semel in anno, et cum transiero per loca unde dandae 
fuerint, et ut breviter transeam, quod articulos libertatis, et alios in litera prouisionis 
bonae memoriae Domini Gregorij papae Noni per Archiepiscopum Brachar. et alios 
obtenta obseruabo, et faciam per totum Regnum à meis subditis obseruari. 

Item quod emendabo et faciam emendari per posse, secundum quod praelati 
considerato statu Regni, et pace danda eidem expedire viderint, mala hactenus com- 
missa in Regno Portugalliae, et non permittam de caetero talia impune committi, 
quae scilicet continentur in literis Domini Innocenti]' Papae Quarti, super hoc ad me, 
Praelatos, communitates, ' et alios destinatis. 

Item quod curam, et administrationem eiusdem Regni, et alia ad quae assum- 
ptus sum, quantum Dominus dederit, et mihi possibile fuerit fideliter geram, et iusti- 
tiam faciam studiose, malorum audaciam coercendo, et ius suum singulis impen- 
dendo magnorum, vel minorum, pauperum vel diuitum, non accipiendo personas. 

Item quod ero semper Ecclesiae Romanae Matri meae obediens et deuotus, sicut 
Princeps Catholicus debet esse, et honori et exaltationi eius intendam, quantum 
licuerit, et decuerit, secundum posse meum bona fide. 

Item quod omnibus negotijs contingentibus statum bonum Regni, cum Consilio 
Praelatorum, vel aliquorum eorum qui conuenienter vocari potuerint secundum tempus 
et locum bona fide. 

Per hoc autem Sacramentum non intelligunt dicti Archiepiscopus, et Episcopi 
Comitem esse obligatum, et in dando et tollendo terras Regni, et in paecunijs suis 
dandis teneatur sequi consilium Praelatorum, si melius sibi apparuerit, et hoc con- 
cedunt eidem. 

Haec autem omnia supradicta ego praefatus Comes seruabo saluo iure meo et 
Regni Portugalliae, ita tamen quod omnia supradicta semper rata et firma perma- 
neant, et in omnibus et per omnia obseruentur. 

Nos igitur in testamentum praedictorum ad petitionem praefati Comitis, et 
dictorum Archiepiscopi Bracharensis, et Episcopi Colimbriensis sigilla nostra in 

' Così correggo il t cummunitis . di BranoÀo: cfr. Behger loc. cit. I, 212, n. 1389. 



Carlo 1 d'Angiò e Clemente IV a. 1265 

praesenti scripto duximus apponenda. Nos vero fratres Petrus Alfonsus Hispanus, 
Frater Dominicus Bracharensis, et ego Gomesius Egee miles, qui sigilla propria non 
habemus, appositionem sigillorum approbamus. Aetum Parisijs in domo dicti Can- 
cellarij Parisiensis Vili. Idus Septembris anno Domini 1245. 

Datum Laterani V. Kal. Aprii. Pontifieatus nostri anno primo. 

Da BrandÀo, loc. cit. 283"-284, che toglie da « Archiuo da Sé de Braga » : da A. C. De Sousa 
Provas da bistorta genealogica da Casa Real Portugueza I, Lisboa 1739, 51-53, il quale 
desume dal BrandÀo, fu presa qualche correzione. Non s'è potuto avere copia del docu- 
mento originale, e perciò si sono lasciati tali e quali alcuni luoghi scorretti. 



XV. 

CONDIZIONI APPOSTE ALL'INVESTITURA DEL REGNO DELLE DUE 
SICILIE CONCESSA A CARLO I D'ANGIÒ CONFERMATE DA CLE= 

MENTE IV. 

4 novembre 1265. 

Clemens episcopus servus servorum Dei ' carissimo in Christo filio nostro Karolo 
regi Sicilie illustri, - nato dare memorie Lodovici regis Francorum. Ad perpetuam rei 
memoriam. 

Constituti ab eo, per quem reges regnant et principes imperant et qui solus habet 
in regno hominum potestatem, super gentes et regna, necesse habemus interdum 
de regnis ipsis, et specialiter que Romane ecclesie iuris et proprietatis existunt, cum 
fratribus nostris ad pacem et iustitiam populorum perpetua stabilitale disponere ac 
in eorum soliis ad regimen gentium subiectarum quos dignos credimus sublimare. 
Et quia instructi ab eo, qui spiritus angelos suos facit, super huiusmodi dispositione 
regnorum nonnumquam aliquibus ex fratribus ipsis aliqua committimus peragenda, 
licet ea, que ab ipsis fratribus super illis cum maturitate debita rite ac provide 
ordinantur, eo ipso, quod constat ipsa de nostra fieri iussione, robur obtineant fìrmi- 
tatis, ne tamen vacillent in posterum vel cavillationi subiaceant, eo sunt fortius apo- 
stolico munimine roboranda, quo circa maiora, in quibus maius periculum formidatur, 
maior est cautele discretio adhibenda. Sane porrecta nobis tue filialis devotionis petitio 
continebat, quod cum, regno Sicilie et tota terra citra Farum usque ad confinia ter- 
rarum Romane ecclesie, que de predicto Sicilie regno esse dinoscitur, ad disposi- 
tionem et ordinationem sedis apostolice, ad quam specialiter pertinet, piene ac libere 
devolutis, sedes ipsa obtentu devotionis qua persona tua erga dictam Romanam preful- 
get ecclesiam, et prò fidei puritate, qua christianissimum genus tuum semper noscitur 
claruisse, perpenso Consilio disposuerit ad laudem Dei, honorem et pacem ipsius 
ecclesie ac tranquillitatem et profectum fìdelium regni eiusdem de regno ipso per- 
sonam et domum tuam regiam honorare, habitis diligentibus et diutinis inter te et 
sedem eandem tractatibus de predictis regno et terra in feudum tibi tuisque here- 



1 Rodhsbi-'ki. om, • Cle 
E . \ .ti. om. 



a. 1865 Carlo 1 d'Angiò e Clemente IV 63 



dibus concedendis, nos, ad lìnalem consumationem eorundem tractatuum et negotii 
regni predicti nostrum animum fìrmiter dirigentes, clilectis filiis nostris Anibaldo 
Basilice Duodecim Apostolorum presbvtero, Riccardo Sancti Angeli, Iohanni Sancti 
Nicolai in Carcere Tulliano, et Iacobo Sancte Marie in Cosmidin diaconis cardi- 
nalibus nostris dedimus litteris in mandatis, ut iuxta condiciones et 'formarci tibi per 
venerabilem fra t rem nostrum B(artholomeum) archiepiscopum Cusentinum et dilectum 
filium magistrum Petrum notarium nostrum novissime presentatas, quas condiciones 
et formam et nostrani super dicto negotio difììnitionem aliaque ipsi oportuna negotio 
sub bulla nostra eisdem cardinalibus miseramus, ad plenariam consumationem eius- 
dem negotii et ad collationem et investituram tibi de predicto regno auctoritate 
nostra faciendam efficaciter procedere procurarent, concessa eisdem per dictas litteras 
a nobis de ipsorum fratrum Consilio et assensu procedendi ad consumationem, col- 
lationem et investituram huiusmodi piena et libera potestate. Qui, considerantes difììni- 
tionem predictam a nobis super dicti regni negotio editam nostra et fratrum nostro- 
rum subscriptionibus et bulla necnon et eorundem fratrum sigillis ad perpetuati! 
memoriam roboratam et etiam predictas condiciones et formam per dictos archie- 
piscopum et notarium tibi ex parte nostra novissime presentatas, ac etiam diligentius 
attendentes quod ea, que ante consumationem predicti negotii tibi facienda et implenda 
incumbebant ex forma predicta, per te facta fuerunt' et etiam adimpleta, ad plenariam 
consumationem eiusdem negotii, collationem et investituram faciendam tibi de regno 
et terra predictis iuxta prefatas condiciones et formam ex mandato nostro et pote- 
state sibi super hoc tradita processerunt ; tibique totum regnum Sicilie ac totam ter- 
nari que est citra Farum usque ad confinia terrarum predicte Romane ecclesie, 
excepta cavitate Beneventana cum toto territorio et omnibus districtibus et perti- 
nentiis suis per Romanum pontifìcem distinctis vel in posterum distinguendis, quam 
sibi eadem ecclesia Romana usque ad tempus illud retinuisse ac reservasse dinosci- 
tur et tunc etiam expresse retinuit et ad suum demanium reservavit, in feudum 
perpetuo tibi tuisque heredibus ex te legitime descendentibus, predictum consu- 
mando negotium, sub predictis condicionibus tibi plenius expressis et expositis con- 
ferentes et etiam concedentes, investierunt te per vexillum ecclesie presentialiter de 
eisdem, a te vice nostra et predicte Romane ecclesie fidelitatis iuramento recepto - 
iuxta formam in eisdem condicionibus comprehensam, receptione ligii homagii, 
quod teneris nobis et diete ecclesie facere, nobis specialiter reservata, prout in paten- 
tibus dictorum cardinalium litteris exinde confectis et ipsorum sigillis pendentibus 
communitis plenius continetur. Ut autem collatio seu concessio et investitura pre- \ 
diete sub predictis forma et condicionibus expressis et appositis robur obtineant 
perpetue firmitatis, humiliter supplicasti eas sub ipsis forma et condicionibus apo- 
stolice confirmationis munimine roborari. Nos igitur, volentes tibi et heredibus tuis 
fai posterum super hiis salubriter providere, tuis supplicationibus inclinati, collatio- 
nem, concessionem et investituram predietorum regni et terre sub condicionibus et 
forma predictis a prenominatis cardinalibus tibi et dictis heredibus tuis factas ac 
regnum ipsum et totam terram predictam tibi et eisdem heredibus ex certa scientia et 
de fratrum nostrorum Consilio et assensu auctoritate apostolica confirmamus, et pre- 

1 Roi>fnbfr<; : «fuerant». 



Ol Carlo I d'Angiò e Clemente IV a. 1265 



sentis scripti patrocinio communimus. Ceterum, quia in quibusdam articulis seu capi- 
tulis condicionum ipsarum expressius continetur, quod in certis casibus tu et heredes 
tui excommunicationis sententiam incurratis et dictum regnum ac tue et ipsorum 
heredum terre sint ecclesiastico supposite interdicto: nos exnunc huiusmodi senten- 
tias, videlicet excommunicationis in te ac eosdem heredes et interdicti in prefatum 
regnum ac terras predictas, si tua vel ipsorum culpa huiusmodi casus emerserit, de 
dictorum fratrum nostrorum Consilio auctoritate apostolica promulgamus, tenorem 
predictarum litterarum cardinaliuni eorundem de verbo ad verbum presentibus inseri 
facientes. Qui talis est: 

« Excellentissimo et magnifico principi domino Karolo illustri regi Sicilie, nato 
dare memorie Ludovici regis Francorum, miseratione divina frater Anibaldus Basi- 
lice Duodecim Apostolorum presbyter, Riccardus Sancti Angeli, Iohannes Sancti 
Nicolai in Carcere Tulliano et Iacobus Sancte Marie in Cosmidin diaconi cardinales 
ad perpetuam rei memoriam. 

Quoniam ad subsistentiam multorum et regimen preesse oportuit unum singu- 
lare principium, prò eo quod pluralitas in presistentia scissuram induceret et solidam 
gubernaculi disrumperet firmitatem, preminent dispositione divina singulis regnis et 
mundi provinciis singula regnantium solia et singule principantium potestates, quia 
dum reges populis imperant, et populi regibus reverenter intendunt, dum hii humi- 
liter subsunt et illi benigne presunt, dum congruis illi preeunt iussibus et devotis 
isti animis obsequuntur, viget ex hoc in eisdem populis concordium animorum unitas, 
misericordia et veritas sibi obviant ac iustitia et pax se invicem complectuntur. 
Ideo namque a summo ilio celesti rege, per quem singuli reges regnant et principes 
principantur, temporalis gladii ad malorum vindictam laudemque honorum terrenis 
est regibus attributa potestas, ut ipsi assumpto dominandi officio iudicent in equi- 
tate populos et dirigant in terris subiectas sibi gentium nationes, quatinus sit voluntas 
eorum in executione iustitie ac meditatio in lege rectitudinis et observantia sancte 
pacis. Sane regno Sicilie et tota terra citra Farum usque ad confinia terrarum 
Romane ecclesie, que de predicto regno Sicilie esse dinoscitur, ad dispositionem et 
ordinationem sedis apostolice ad quam specialiter pertinent, piene et libere devo- 
lutis, sede ipsa circa statum eiusdem regni sollicite cogitante illiusque regimen alicui 
catholico et devoto principi cupiente committere, qui ad laudem Dei, honorem et 
pacem ecclesie et tranquillitatem et profectum l fidelium ipsius regni eius solio presi- 
derei: tandem, quia persona vestra multa erga Romanam ecclesiam devotione refulget 
vestrumque Christianissimum genus precipua 2 semper fidei claruit puntate, sedes 
ipsa Consilio perpenso 3 disposuit vos de regno ipso domumque vestram regiam 
honorare. Habitis igitur diligentibus diutinisque tractatibus inter eandem sedem 
et vos 1 de predictis regno et terra in feudum vobis vestrisque heredibus conce- 
dendis, demum sanctissimus pater et dominus noster, dominus Clemens sacrosancte 
Romane et universalis ecclesie summus pontifex, ad salutarem consumationem 



1 RoDRXBKRG «, « L'I profivlum I 

ibi K'. : « precipue ». 
1 Rodenbi-.kc: i perpetuo». 
* Rodkxbi k(i ora. «Il VOS». 



a. 12C.5 Carlo I d'Augia e Clemente 1 1 ' 65 



eorundem tractatuum et negotii regni Sicilie suum animum firmiter dirigens, suas 
transmisit nobis litteras in hac forma: 

" Clemens episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Anibaldo Basilice Duo- 
decim Apostolorum presbytero, Riccardo Sancti Angeli, Iohanni Sancti Nicolai in 
Carcere Tulliano, et Iacobo Sancte Marie in Cosmidin diaconis cardinalibus salutem 
et apostolicam benedictionem. 

Piene vos scire credimus conditiones et formam dilecto (ilio nobili viro Carolo ' 
Andegavie et Provincie corniti per venerabilem fratrem nostrum B. archiepiscopum 
Cusentinum et dilectum filium magistrum Petrum notarium nostrum super negotio 
regni Sicilie ex parte nostra novissime presentatas, cum et nos illas necnon et 
nostram super negotio ipso difnnitionem et alia eidem oportuna negotio nuper vobis 
sub bulla nostra duxerimus destinanda. Volumus igitur et de fratrum nostrorum 
Consilio et assensu vobis per apostolica scripta mandamus, quatinus ad plenariam 
consumationem ipsius negotii et ad collationem et investituram de predicto regno 
ipsi corniti faciendam auctoritate nostra iuxta easdem conditiones et formam effica- 
citer procedatis. Nos enim procedendi ad consumationem, collationem et investituram 
huiusmodi plenam et liberam de ipsorum fratrum Consilio et assensu vobis conce- 
dimus auctoritate presentium potestatem, - nobis tamen receptione homagii, quod per 
ipsum comitem sine alicuius interpositione ministri 3 volumus nobis oportuno tem- 
pore presentialiter exhiberi, specialiter reservata, - non obstante quod dictus comes 
ex forma diffinitionis huiusmodi tenebatur infra festum beatorum apostolorum Petri 
et Pauli ad nostram personaliter i venire presentiam, collationem et investituram 
easdem et totani"' ipsius consumationem negotii de nostris manibus recepturus. 

Dat. Perusii, XI Kalendas Iulii, pontificatus nostri anno I „. 

Nos itaque, considerantes difrinitionem ab ipso summo pontifice editam super 
dicti regni negotio et eiusdem domini pape et fratrum suorum subscriptionibus eiusque 
bulla et eorundem fratrum sigillis ad perpetuam memoriam roboratam ac formam 
et conditiones per venerabilem patrem B. archiepiscopum Cusentinum et discretum 
virum magistrum Petrum notarium ipsius summi pontificis super ipso negotio vobis 
ex parte ipsius summi pontificis novissime presentatas, ac diligentius attendentes 
quod " ea, que ante consumationem predicti negotii vobis facienda et implenda incum- 
bebant ex forma predicta, per vos facta sunt et etiam adimpleta, ad plenariam con- 
sumationem eiusdem negotii et ad collationem et investituram faciendam vobis de 
regno et terra predictis iuxta predictas conditiones et formam ex mandato ipsius 
summi pontificis et potestate tradita nobis per supradictas litteras duximus proce- 
dendum. 

Ad honorem igitur Dei omnipotentis patris et filii et spiritus sancti, et beate et 
gloriose semperque virginis Marie, beatorum quoque apostolorum Petri et Pauli nec 
non predicti domini Clementispape IIII et sacrosancte Romane ecclesie totum regnum 



* Rodenbbrg : « filio nostro Carolo». 

2 Rodenberg : < vobis concedimus auctoritatem > 
! Rodfnberg : « sine interpretatione ministri ». 

* RODENBFR(. Olii. 

•• Rodenberc : • etiam ». 

" RODSNBERG "m. 



i' Carlo I <l Augia e Clemente IV a. litìó 

Sicilie et totam terram que est citra Farum usque ad confinia terrarum Romane 
ecclesie, excepta civitate Beneventana cum toto territorio et omnibus districtibus et 
pertinentiis suis, quam Romana sibi hactenus retinuit et reservavit et nunc prout 
plenius infra exprimitur retinet et reservat ecclesia, ' in feudum perpetuo 2 vobis 
vestrisque heredibus ex vobis legitime, sicut infra dicitur, descendentibus sub infra - 
scriptis conditionibus auctoritate et potestate nobis in hac parte concessa, dictum 
eiusdem regni negotium consumando, concedimus atque conferimus, vosque de ipsis 
regno et terra per vexillum ecclesie presentialiter investimus - non obstante quod 
ex forma diete diffìnitionis tenebamini infra instans festum beatorum apostolorum 
l'etri et Pauli ad ipsius summi pontificis personaliter ire a presentiam, collationem et 
investituram casdem et totam ipsius negotii eonsumationem de suismanibus recepturi. 
Recipimus etiam vice ipsius summi pontificis et ecclesie Romane iuramentum fide- 
litatis a vobis secundum formam in eisdem contentam conditionibus et inferius anno- 
tatam nec non et aliorum, super quibus secundum tenorem conditionum ipsarum 
Romano pontifici et predicte ecclesie prestare tenemini iuramenta, receptione homagii 
predicto summo pontifici specialiter 4 reservata. Omnes quoque concessiones comi- 
tatuum, ' baroniarum, feudorum et aliorum quorumeumque bonorum et iurium factas 
in predicto regno Sicilie per quondam Fridericum olim Romanorum imperatorem 
et Conradum et Manfredum natos eius ipsorumque officiales, familiares, et fauto- 
res post depositionis sententiam in ipsum Fridericum per felicis recordationis domi- 
num Innocentium papam UH promulgatam in Lugdunensi concilio revocamus. Con- 
ditiones autem sunt he: 

Si in vestro vel 6 heredum vestrorum obitu legitimum, prout subsequitur, heredem 
vos aut ipsos, quod absit, non habere contigerit, regnum ipsum ad Romanam eccle- 
siam eiusque dispositionem libere revertatur. Descendentes autem ex vobis et 
vestris heredibus, Sicilie regibus, mares et femine in eodem regno succedent, sic 
tamen quod de liberis duobus maribus in eodem gradu per eandem lineam concur- 
rentibus primogenitus, et de duabus feminis primogenita, et de mare et femina in 
eodem gradu similiter concurrentibus masculus omnibus aliis preferatur. Si vero vos, 
quod absit, sine liberis ex vobis legitime descendentibus mori contigerit, possit vobis 
in regno et terra predictis succedere dumtaxat nobilis vir Alphonsus comes Picta- 
vensis, germanus vester. Et si dictus Alphonsus vobis non supervixerit, " possit vobis 
succedere unus ex filiis domini Ludovici illustris regis Francorum, videlicet maior 
natu post illum, qui succedet 8 in regno Francorum. Et hec gratia vel successio tam 
ex parte vestra quam ex parte illorum erit tantummodo personalis, ita scilicet quod 
ad nullum filiorum vel heredum ipsius Alphonsi, si Alphonsum ipsum premori vobis 
contigerit, huiusmodi successio se extendet, sed huiusmodi maior natu succedet ■' in 

1 Rodenberg : . qu;im Romana ecclesia hactemi! sibi reservat» con in noia: .reservavit?». 

Rodi nbi ne om. 

R rbbro : ■ venire] . 

' R ubi ve. . geni caliti i >. 

' RoDENBRRG : • . "imminJlal imi ■. 

Rodenberg . 

: E*. Vat. « sapervi veret». 

» Roni 

Rodi beri • succi lai .. 



a. 1205 Carlo l d'Angiò e Clemente 1\ 67 

regno Sicilie et terra predictis ; similiter et nullus tìliorum vel heredum ipsius 
maioris natu, si idem maior natu vobis non supervixerit, huiusmodi successionem 
habebit, sed regnum Sicilie et terra predicta ad Romunam ecclesiam eiusque disposi- 
tionem libere devolventur. Si vero Alphonsum et maiorcm natu predictos premori 
vobis contigerit, nullus alius vobis sine ' liberis ex vobis legitime descendentibus in 
ci>dem regno et terra succedet, sed liberum erit eidem Romane ecclesie de ipsis 
regno Sicilie et terra disponere iu\ta sue beneplacitum voluntatis. Si autem predictos 
Alphonsum et maiorem natu post successionem huiusmodi a ut eorum heredes sine 
liberis ex ipsis legitime descendentibus mori contigerit, regnum Sicilie et terra pre- 
dicta similiter ad eandem Romanam ecclesiam eiusque dispositionem libere rever- 
tentur. Sed si aliquem de aliis successoribus vestris, regem vel reginam Sicilie, sine 
legitima prole sui corporis mori contigerit, in futurum succedent eidem servatis 
gradibus, si superstites fuerint, he persone: videlicet regis vel regine sine prole 
legitima sui corporis decedentis frater vel soror ac collaterale* superiores, mares 
et femine, ut puta- patrui et avunculi, amite et matertere, et sursum usque ad quartum 
gradum dumtaxat, illis collateralibus, quos vos habetis ad presens et habebitis dum 
vixeritis 3 et qui post vestrum obitum forsitan ex eisdem orirentur, ' exceptis; collate- 
rales edam inferiores succedent • similiter, mares et femine, utpote' 1 nepos vel 7 neptis 
ex tratte vel sorore, et inferius usque ad eundem tantummodo quartum gradum. Quod 
autem de feminabus recte linee et collateralium superius est expressum, intelligendum 
est tam de nuptis quam etiam de innuptis, dummodo nupte sint fidelibus et Romane 
ecclesie devotis. Et sicut inter has s personas gradus servali volumus, ut scilicet prior 
gradus posteriori gradui preferatur, a sic et in eodem gradu pluribus concurrentibus 
priorem natu posteriori et marem femine in huiusmodi successionibus volumus ante- 
ferri. Personarum autem huiusmodi nulla superstite, regnum ipsum, sicut predicitur, 
ad Romanam ecclesiam et eius dispositionem libere revertatur. Quod si forte, defi- 
cientibus masculis, contigerit feminam innuptam in regno succedere, illa maritabitur 
persone, que ad ipsius regni regimen et defensionem existat idonea. Romani tamen 
pontificis prius l0 super hoc Consilio requisito ; nec nubet " nisi viro catholico et Romane 
ecclesie devoto. Et si contra hoc fieret, ''- licebit eidem Romano pontifici contra ipsam 
ad privationem regni et terre predictorum sine figura iudicii et absque omni iuris 
solempnitate, in quacumque etate filia " ipsa consistet, procedere, si hoc ei videbitur 
expedire. In regnum vero et terram predictam nullus succedet, qui non fuerit de 
legitimo matrimonio procreatus. 

1 Rodenbbrg: < sive •. 

- RoDENBERG : UtpOtc». 

Rodenbbrg: • quo-; vos habebitis ad presens .lum rixenas» 

* Rooenbekg : t orientur ». 
Rodbnbekg: ■ succedunt ». 

Cosi anche Es. Vat. 

• Rodrnbkrg: • . t ». 

" Rodenbkkg : « eas ». 

■ Rodenbbrg: > preferetnr». 
1,1 Rodenberg ora. 
" Rodbnberg : « nub.tt -. 
'- Rodfsberg : « fecerit ». 

1 Rodenbbrg • femina •. 



68 Carlo I d'Angiò e Clemente IV a. 1265 

Adhec tam vos quam vestri ' in regno heredes regnum et terram predicta 
nullatenus dividetis, 2 sed semper illa unus tantum sub ipsis conditionibus immediate 
ac in capite ab ecclesia Romana tenebit. 

Vos autem, nobis recipientibus vice predicti Romani summi pontificis et ecclesie 
Romane, prestatis :t ad presens iuramentum fidelitatis, reservata receptione ligii 4 
homagii eidem summo pontifici iuxta ipsius mandatum ; et tam vos eius successori- 
bus 5 canonice intrantibus expressis eorum nominibus et ipsi ecclesie quam vestri in 
predicto regno heredes sub propriis nominibus prelibato summo pontifici et huius- 
modi eius successoribus dicteque ecclesie f ' ligium homagium facietis, et dictum iura- 
mentum fidelitatis faciendo mentionem de presenti instrumento seu litteris presta- 
bitis in hunc modum: 

" Ego Carolus Dei gratia rex Sicilie, plenum et ligium vassallagium 1 faciens 
ecclesie Romane prò regno Sicilie et tota terra que est citra Farum usque ad con- 
finia terrarum ipsius ecclesie, excepta civitate Beneventana cum toto territorio et 
omnibus districtibus et pertinentiis suis secundum antiquos fines territorii, pertinen- 
tiarum et districtus civitatis eiusdem per Romanum pontificem distinctos vel in 
posterum distinguendos, ab hac hora inantea fidelis ero et obediens beato Petro et 
domino meo domino Clementi pape UH suisque successoribus canonice intrantibus 
et sancte apostolice Romane ecclesie. Non ero in Consilio aut consensu vel factp, ut 
vitam perdant aut membrum aut capiantur mala captione. Consilium, quod mihi 
credituri sunt per se aut per nuncios suos sive per litteras, ad eorum dampnum me 
sciente nemini pandam, et si scivero fieri vel procurari sive tractari aliquid, quod sit 
ad ipsorum dampnum, illud prò posse impediam; et si impedire non possem, 8 illud eis 
significare curabo. Papatum Romanum et regalia sancti Petri, tam in regno Sicilie et 
terra predictis quam alibi existentia, adiutor eis ero ad retinendum et defendendum 
ac recuperandum et recuperata manutenendum contra omnem hominem. Universas et 
singulas conditiones contentas in presenti instrumento seu litteris super ipsorum regni 
et terre concessione confectis et omnia et singula, que continentur in eodem instru- 
mento seu litteris, plenarie adimplebo et inviolabjliter observabo, nec ullo umquam 
tempore veniam contra illa. Sic me Deus adiuvet et hec sancta Dei evangelia ". 

lluiusmodi autem homagium 9 vos et dicti heredes facere et iuramentum fideli- 
tatis prestare secundum formam prescriptam, si Romanus pontifex in Italia fuerit, 
infra sex menses, si vero eum extra Italiani esse contigerit, infra annum, postquam 
regni dominium adepti fueritis, teneamini; et singulis ipsis successoribus et eidem 
ecclesie Romane renovabitis tam ipsum homagium quam huiusmodi iuramentum. 
In optione autem et beneplacito erit Romane ecclesie vos et '" heredes vestros vocare 





« \ ìli ». 




• ih idatis .. 




■ prestabitis ■. 




,.m. 


-' RODHNBRRG 


« tam vis sibi ci eius successoribus 




om. « prelibato - ecclesii 




• homagium •. 




ini .. 




. 1 • 


" RODRSBBKc. : 





a. 1265 Carlo I d'Angiò e Clemente IV 69 

ad prestandum personaliter iuramentum tidelitatis et ligium homagium Romano pon- 
tifici et eidem ecclesie, dummodo ad hoc ' vobis locum tutum statuant et assignent, 
vel aliquem cardinalem ipsius ecclesie seu alium, qui vice Romani pontificis iura- 
mentum iuxta eandem formam et homagium recipiat, destinare. 

Vos quoque ' predicto summo pontifici et ecclesie Romane in manibus nostris 
iuratis, 3 ad presens vos ad hoc ' specialiter obligantes, et tam vos singulis eius suc- 
cessoribus et ipsi ecclesie 4 quam vestri in dicto regno heredes prefato summo pontifici 
et singulis eius successoribus ac predicte ecclesie, quando prestabitis huiusmodi iura- 
mentum tidelitatis, iurabitis, vos ad hoc' specialiter obligantes, quod numquam per vos 
vel alios seu quocumque modo procurabitis, ut eligamini vel nominemini in regem vel 
imperatorem Romanorum vel regem Theutonie seu dominimi Lombardie seu Tuscie 
vel maioris partis earundem Lombardie vel Tuscie. Et si electionem vel nomina- 
tionem ad imperium vel ad regnum Romanum seu ad regnum Theutonie aut ad 
dominium Lombardie vel Tuscie seu maioris partis earundem de vobis celebrari 
contigerit, nullum huiusmodi electioni vel nominationi assensum prestabitis nec 
intromittetis vos ullo modo de regimine ipsius imperii vel regni Romani seu regni 
Theutonie aut Lombardie seu Tuscie vel maioris partis ipsarum, ad quodcumque horum 
nominati fueritis vel electi. Quod si vos vel aliqui vestrorum in regno heredum 
studentibus et procurantibus 5 vobis aut eis, ad imperium ipsum sive ad dictum 
regnum Romanum sive regnum Theotonie aut dominium Lombardie seu Tuscie 
vel maioris partis earum electi vel nominati fueritis vel fuerint, si hoc verum et 
manifestum fuerit, aut si post talem electionem vel nominationem de imperii vel 
regni Romani seu regni Theutonie aut Lombardie seu Tuscie seu maioris ipsarum 
partis regimine vos manifeste intromiseritis vel intromiserint : eo ipso a iure predi- 
ctorum regni Sicilie et terre cadatis et B cadant ex toto ipsaque prorsus amittatis et 
amittant; et eadem regnum et terra ad Romanam ecclesiam libere devolvantur. 
Si autem vos aut aliquis ex predictis heredibus electioni vel nominationi facte non pro- 
curantibus vobis vel eis, aut procurantibus consenseritis vel consenserint et 1 ut huic 
electioni vel nominationi facte seu iuri omnino renuncietis et renuncient, et quod de 
imperio seu aliquo alio premissorum, ad quod electi seu nominati fueritis vel fuerint, 
vos nullatenus intromittatis et intromittant, moniti, infra quatuor mensium spatium 
post monitionem huiusmodi tali electioni vel nominationi seu iuri non renunciaveritis 
vel renunciaverint, vel de ipso imperio vel de aliquo premissorum, ad quod electi 
seu nominati fueritis vel fuerint, vos intromiseritis vel intromiserint quoquomodo: 
ex hoc sitis et sint eisdem regno Sicilie et terra et omni prorsus eorundem iure pri- 
vati ; et, ut dictum est, eadem regnum et terra ad Romanam ecclesiam libere devol- 
vantur. Si vero ad vos vel vestros in eodem regno heredes non poterit commode talis 
monitio pervenire, 8 super quo utique impedimento, videlicet quod moneri commode 

1 Roubnberg : «hec». 

' Rodenberg: « vosque •. 

> Rodenberg: «et ecclesie in vcsiris nominibus manibus iunctis». 

« Rodenberg om. « et ipsi ecclesie ». 

s Rodenberg: -in rei»no sedentium heredum eodem, procurantibus». 

' Rodenberg: >vel». 

: Rodenberg om. « electioni-et •. 

• Rodenberg: «provenire». 



70 Carlo I d'Angle e Clemente II' a. 1265 



nequeatis vel nequeant, credetur et stabìtur assertioni Romani pontificis sive dicto: 
sufficiet prò ea super hoc ipsius Romani pontificis monitio publica et solempnis, ita 
quod si infra sex menses post illam non renunciaveritis seu renunciaverint aut de 
imperio seu de aliquo alio predictorum, ad que vos vel dicti heredes electi seu nomi- 
nati fueritis vel fuerint, vos quolibet modo intromiseritis vel intromiserint, ex hoc 
cadatis et ' cadant ab omni iure ipsorum regni et terre ; et regnum et terra ipsa ad 
Romanam ecclesiam libere devolvantur. Ceterum si contigerit aliquem ex vestris 
heredibus, qui deberent "in predictis regno Sicilie et terra succedere, in regem vel 
imperatorem Romanorum seu in regem Theutonie vel dominum Lombardie seu Tuscie 
sive maioris partis earum nominari seu eligi vel assumi, nullatenus possessionem 
eorundem regni Sicilie et terre nanciscatur vel habeat, nec se de illorum cura seu 
dominio et regimine per se vel per alios aliquatenus intromittat, nisi prius imperio vel 
regno Romano seu regno Theutonie aut dominio Lombardie vel Tuscie seu maioris 
earum partis, ad quodcumque eorum electus seu nominatus fuerit vel assumptus, et 
omni iuri sibi in, illis competenti omnino renunciet, et illorum regimen, nec de iure 
nec de facto illud gerens vel retinens, omnino dimittat, ipsum nullo umquam tempore 
resumpturus; alioquin cadat ab omni successione et iure, que in regno Sicilie et 
terra predictis sibi competerent, ipso facto, ita quod eadem regnum Sicilie et terra 
ad Romanam ecclesiam eiusque dispositionem piene ac 2 libere devolvantur. Quod si, 
non extantibus masculis, femina in eisdem regno et terra successerit, illa regi vel 
imperatori Romanorum seu in regem vel imperatorem Romanorum electo aut regi 
vel electo in regem Theutonie aut domino Lombardie seu Tuscie aut maioris partis 
earum seu electo ad earum dominium numquam matrimonialiter copuletur; et si 
contrarium fecerit, eo ipso cadat a Sicilie regno et terra predictis maneatque prorsus 
ipsorum iure privata, ipsis regno et terra Sicilie ad eandem ecclesiam devolutis. 
Si autem vos vel aliquis vestrorum in regno heredum contra hec veneritis vel 
venerint, eo ipso excommunicati et insuper labe et reatu periurii respersi et notati 
existatis vel existant. In huiusmodi quoque iuramento vos nunc expresse additis, 3 et 
tam per vos quam per vestros in dicto regno heredes addetur expresse, quod nullo 
umquam tempore regnum seu imperium Romanum aut regnum Theutonie vel domi- 
nium Lombardie vel Tuscie vel maioris partis ipsarum aut easdem Lombardiam vel 
Tusciam vel maiorem partem ipsarum per vos vel per alium aut alios occupabitis, 
capietis vel acquiretis aut vobis alias quolibet modo vendicabitis, ' et si secus feceritis, 
secundum prescriptam formam penas similes incurratis. Quod autem dicitur de 
maiori parte domimi' Lombardie sive Tuscie, intelligitur scienter; si vero ignoranter, 
eam ad mandatum ecclesie dimittere teneamini, et si eam ecclesia mandante dimit- 
tatis, non incidatis in penam in isto articulo et in consimilibus constitutam. Si vero 
moniti non dimittatis, remaneat pena, prout est in hoc articulo et in aliis similibus 
constituta. Quod si forte in posterum regem Sicilie contingat in imperatorem eligi, 
postquam fuerit regni Sicilie possessionem adeptus, non transeat ad imperium; alio- 

I K. .di nbbbg : • ei ». 

18ERG om. • pieni ai », 

RODBNBERO: • vos addi tis ». 
' Rodenberg : • \ nuli. u\ mi is . 

{{ODI nberg om. 



a. 1265 Carlo l d'Angiò e (Irniente IV 71 

quin in penas incidat in hoc articulo vel aliis similibus comprehensas. Quod si, regni 
possessione predicti nondum habita ' seu obtenta, in imperatorem electus transire 
voluerit ad imperium, in manu prius Romani pontifìcis vel illius, quem ad hoc idem 
pontifex duxerit destinandum, tilium suum successurum in regno, cuiuscumque fuerit 
etatis, emancipet et regno renunciet, nichil iuris in eo retinens clam vel palam nec 
cuiuslibet etiam potestatis, nec ipsum filium ad servitium seu subsidium aliquod 
faciendum iuramento vel voto, stipulatione vel pacto sibi vel successoribus suis 
astringat ; sicque factus filius sui iuris ab eodem Romano pontifice vel alio destinato 
ab ipso protinus investiatur de regno, ad cuius regis - successionem, si torte decederet 
sine liberis, nullo umquam tempore pater veniat imperator existens. Sed si imperio 
et omnibus, que pertinent ad imperium, idem pater renunciare voluerit et regno 
tantum esse contentus, post renunciationem huiusmodi ad illius successionem lìbere 
admittatur; et tunc ab ipso Romano pontifice vel alio destinato ab eodem investi- 
turam recipiat regni eiusdem. 

Quod si dictus filius sic 3 ad regnum assumptus maior annis XVIII fuerit, libere 
administret; sed quamdiu minor extiterit, tam ipse quam regnum ipsius in custodia 
Romane ecclesie remaneat, donec rex ipse impleverit supradictam etatem, fructibus 
et obventionibus regni, ex quibus sumptus necessarii faciendi prò eiusdem regni 
custodia deducantur, regi conservandis eidem et lucro alterius ratione ipsius custodie 
non cessuris. 

Que vero de filio dicuntur, ut ei videlicet regnum possit sub observatione 
premissa a patre ad imperium transeunte dimitti, de filia etiam duximus conce- 
dendum. Et si rex non habens filios in imperatorem electus ad imperium transire 
voluerit, et de personis, quas supra diximus liberis non extantibus in regno posse 
succedere, aliqui superstites fuerint : que de filio et filia preordina vimus, obser- 
ventur in illis, excepto emaneipationis articulo, que in solis illis procedere poterit, 
qui capaces emaneipationis existent * ratione patrie potestatis. 

Declaramus etiam, quod si regi : ' Sicilie sine filio decedenti superstes sit filia 
vel mulier alia, que iuxta predictam formam debeat ad huiusmodi successionem 
admitti, que imperatori, dum ipse rex viveret, fuerat desponsata vel nupta, non 
succedat in regno; et si regno sibi delato imperatori nupserit, cadat protinus ab 
eo, nisi vir eius imperio prorsus renuntians, regno solummodo sit contentus. In 
primo autem casu, repulsis filia et alia predicta, ad personas ipsas servatis gradibus 
regnum perveniat, quas prenotavimus in regno posse succedere, si regi premortuo 
liberi non supersint. ' ; In secundo autem casu regnum ipsum ad Romanam eccle- 
siam devolvatur. 

Regnum quoque Sicilie et terra predicta imperio nullo modo subdentur seu sibi 
ullo umquam tempore in eadem persona quolibet modo unientur ; et precise super 
hoc articulo tam per penas spirituales quam alias cautiones cavebitur iuxta ecclesie 



1 Es. Vat. : < agnita » ! 

: Rodenberg : « in regno, ad cuius regni ». 

1 Rodenberg om. 

* Rodenberg: cexistant». 

* Rodenberg: •etiam, si illi regi •. 

« Rodenberg: « rege premortuo filii non supersint 



72 



Carlo I (/Augii) e Clemente IV a. 1285 



voluntatem, quandocumque Romanus pontifex hoc duxerit requirendum, cum prorsus 
intentionis sit Romane ecclesie, ut regnum et terra predicta nullo umquam tem- 
pore imperio uniantur, ut scilicet unus Romanus imperator et Sicilie rex existat. 
Quod autem circa unionem ipsorum regni et terre cum imperio dicimus, hoc ipsum 
circa unionem dictorum regni et terre cum regno Romano aut regno Theutonie seu 
cum Lombardia seu Tuscia seu cum maiori parte ipsarum Lombardie vel Tuscie 
intelligimus et volumus esse dictum. 

Pro toto vero generali censu ipsorum regni et terre ' octo milia unciarum auri ad 
pondus ipsius regni in festo beati 2 Petri, ubicumque Romanus pontifex fuerit, ipsi 
Romano pontifici et Romane ecclesie annis singulis persolventur. Si vero vos vel 
vestri in dicto regno heredes quocumque termino non solveritis integre ipsum censum, 
et expectati per duos menses terminum ipsum immediate sequentes de ilio ad plenum 
non satisfeceritis, eo ipso eritis exeommunicationis vinculo innodati. Quod si in secundo 
termino infra subsequentes duos menses 3 eundem censum sine diminutione qualibet 
non persolveritis, totum regnum Sicilie ac tota terra predicta ecclesiastico i erunt 
supposita interdicto. Si vero nec in tertio termino nec infra duos menses proximos per 
plenam satisfactionem illius eiusdem census vobis duxeritis consulendum, ita quod 
transactis eodem termino tertio et duobus mensibus proxime sequentibus non sit de 
octo milibus unciis 5 huiusmodi primi termini ipsi ecclesie integre satisfactum, ab ipsis 
regno et terra ipsorumque iure cadetis 6 ex toto, et regnum ipsum et terra ad Romanam 
ecclesiam integre et libere revertentur. 7 Si autem de censu octo milium unciarum 
huiusmodi primi termini infra dictos tertium terminum et sequentes duos menses ple- 
narie satisfeceritis, nichilominus semper prò singulis octo milibus unciarum singu- 
lorum terminorum, si simili modo in eorum solutione cessaveritis vel ipsas non sol- 
veritis, penas similes incurretis, salvis aliis penis et processibus, que vel qui de iure 
inferri vel haberi poterunt per Romanum pontificem in hoc casu. 

In quolibet etiam triennio dabitis vos et vestri in dicto regno heredes Romano 
pontifici unum palafredum album, pulchrum et bonum in recognitionem veri dominii 
eorundem regni et terre. 

Adhec postquam vos predictum regnum vel tantum de ipso acquisiveritis et 8 
habueritis, quod, etiamsi alique ipsius regni civitates vel munitiones aut aliqua alia loca 
adhuc vobis rebellia fuerint, reputemini et possitis ipsius regni rex et 8 dominus repu- 
tari, solvetis Romane ecclesie quinquaginta milia marcarum sterlingorum per infra 
scriptos terminos: scilicet quod infra sex menses, postquam dictum regnum acqui- 
siveritis, prout dictum est, solvetis eidem ecclesie decem milia marcarum sterlin- 
gorum, et infra singulos sex menses successive sequentes solvetis singula decem 
milia, donec tota predicta quinquaginta milium summa fuerit integre persoluta. 
Quod si vos in huiusmodi terminis illa non solveritis, liberum erit Romano pontifici 



1 Koiienbehì, um. : ipsorum- terre • . 

- Rodi nbhri. : • sancti ». 

1 Rodbnbbrg: • unii" [et] infra scquenles duos menses 

• RODBMHKRG Oli. 

■■> rg om. 
■■ Rodbnbbkg: • cadatis ■. 
T Rodenberg : ■ revertantur ». 

» Rodknbhkg : • vel •. 



a. 12(>5 Cariò I d'Augia e Clemente IV 73 

contra vos prò singulis terminis ad penas spirituales procedere, prout sibi videbitur 
expedire. Quia vero, sicut in tractatu negotii actum extitit, tempore, quo esset tra- 
ctatus sive negotium consumandum, dominus papa petitionem vestram super remil- 
tendis vobis eisdem quinquaginta milibus marcarum factam audiret ex parte saltem 
aliqua, de qua vos teneri sibi ad gratias deberetis, nolumus quod per prefixionem huius- 
modi terminorum aliquod vobis in hoc preiudicium generetur, quin illa pars de qua 
vobis taciet gratiam, de predicta summa quinquaginta milium deducatur. l 

Quandocumque autem Romanus pontifex, qui prò tempore fuerit, asseruerit vel 
dixerit Romanam ecclesiam indigere, ita quod super indigentia huiusmodi ipsius 
Romani pontificis simplici verbo stetur, vos vel vestri in dicto regno heredes requi- 
siti ab co in Urbem, in Campaniam, in Maritimam, in patrimonium beati Petri 
in Tuscia, ducatum Spoletanum, marchiam Anconitanam et in premissam civitatem 
Beneventanam ac eius territorium et pertinentias, que remanebunt ecclesie, et in 
omnes terras alias ipsius ecclesie per Italiani trecentos milites equis et armis bene et 
decenter munitos et paratos, ita quod unusquisque ipsorum habeat quatuor equita- 
turas vel tres ad minus, in ecclesie predicte obsequium et subsidium transmittetis, 
per tres menses integros in vestris vel dictorum in regno heredum sumptibus et 
stipendiis, semel tantum in anno, in servitio eiusdem ecclesie moraturos, mensibus 
ipsis a die, quo iidem milites terram vestri domimi vel fines vestri districtus egressi 
fuerint, per vulgares dietas et solitas computandis. Quod si maluerit ecclesia eadem 
ingruenti necessitate, super qua stetur 2 verbo Romani pontificis, ut dictum est, navali 
iuvari exercitu, predicti milites debita taxatione et recompensatione prehabita in 
navale stolium commutentur. 

Verum predicta civitas Beneventana, quam hactenus Romana ecclesia sibi reti- 
nuit et in suum demanium et dominium cum omnibus iuribus suis et pertinentiis 
reservavit, et totum tenimentum civitatis eiusdem cum finibus eius antiquis, quos 
Romanus pontifex quandocumque semel, cum 3 sibi placuerit, bona fide distinguet, 
eidem ecclesie et in eius proprietate libere remanebit, nullo iure vobis vel cuicumque 
alii de regno predicto ibidem retento seu quolibet modo reservato. Distinctioni quoque 
per Romanum pontificem semel faciende, ut dictum est, stabitis absque contra- 
dictione seu refragatione quacumque, prout ipsa distinctio per apostolicas litteras 
apparebit. 

Pro predicta quoque ci vitate Beneventana hac vice reficienda per Beneventanos 
exponetis per septennium prò lignaminibus omnia nemora ipsorum regni et tene 
et omnem materiam ad edificia oportunam, puta lapides, arenam que puteolana 
vocatur, cementum et similia, sine preiudicio iuris singularum personarum ad unam 
dietam prope Beneventum. Prestabitis etiam ipsis Beneventanis securitatem per totum 
regnum et terram predictam, nisi in terra vestra de novo delinquant; propter quod 
ad vos de iure iustitia pertinebit. Privilegia insuper diete civitati a regibus et prin- 



1 Rodenberg: « super remittendis vobis eisdem decem milibus marcarum factam crederet ex parte saltem aliqua. 
de qua vos teneri sibi ad padani deberetis, nolimus, quod per prefixionem huiusmodi aliquod in hoc vobis faciet 
vobis per gratiam de predicta summa decem milium marcarum deducatur » con in nota una proposta non felice di 
correzione al « locus corruptus > del testo da lai seguito. 

■' Es. Val.: . statuì" ». 

3 Es. Vat.: « tantum •, 



,'J 



Carlo l d'Aìtgiò e Clemente IV »• 1^65 



cipibus concessa illibata servabitis. Omnia statuta per quondam Fridericum olim 
Romanorum imperatorem seu quoscumque alios reges Sicilie facta contra libertatem 
civitatis eiusdem revocabitis; et in omnibus et per omnia que libertatis fuerint ceteris 
regnicolis parifìcabitis illam ; nec aliqua statuta seu aliquas leges condetis inposterum, 
per que diete civitati directe vel indirecte possit preiudicium generari; ac prò apo- 
stolice sedis et beati Bartholomei patroni civitatis eiusdem reverentia fidancias ab 
omnibus remitti facietis et remittetis eisdem. Fidanciarum autem remissio est con- 
cessio libertatis, ut cives Beneventani possint libere proprias vineas et terras exco- 
lere ipsarumque fruges et fructus colligere et easdem vineas ac terras vendere et 
de ipsis prò sua voluntate disponere sine aliqua exactione vel munere vel etiam 
datione. 

Vos autem et vestri in regno Sicilie heredes in dieta civitate ac eius territorio 
et pertinentiis suis, que Romane remanebunt ecclesie, vel in Urbe seu Campania vel 
Maritima seu in ducatu Spoletano aut marchia Anconitana aut in patrimonio beati 
Petri in Tuscia sive in aliis quibuscumque tetris aut demaniis sive feudis ipsius 
ecclesie ubilibet constitutis ex successione vel legato aut venditione sive donatione 
aut alio quocumque iure vel titulo seu contractu nichil umquam vobis acquiretis vel 
vendicabitis seu poteritis acquirere vel quolibet modo vendicare, et nichil umquam 
recipietis, habebitis vel retinebitis, seu poteritis recipere, vel habere seu etiam reti- 
nere; 1 ac nullam potestariam seu capitaniam vel rectoriam.nullumque alium honorem 
nullamque dignitatem seu potestatem, senatoriam vel quameunque aliam, aut admi- 
nistrationem vel commendam, nec quodeumque aliud officium recipietis seu recipere 
poteritis, habebitis vel retinebitis, seu habere vel retinere poteritis in eisdem. Hoc 
autem intelligimus de illis heredibus vestris, qui vobis in eodem Sicilie regno succe- 
dent. Nolumus enim, quod delictum aliorum heredum, qui succedent vobis in comi- 
tatibus et aliis terris vestris, in penam heredis, qui est vobis successurus in regno, 
aliquatenus extendatur. Ne vero huiusmodi alii heredes vestri contra ea, que conti- 
nentur in isto articulo, forsan aliquo tempore venire presumant, acquirendo vel vendi- 
cando aut recipiendo vel habendo seu retinendo sibi aliquid in terris in articulo ipso 
expressis, vel recipiendo, habendo seu retinendo in eisdem terris potestariam seu 
capitaniam vel aliquid aliud de his que in articulo continentur eodem: sic super 
hoc duximus providendum, ut videlicet nulli etiam huiusmodi aliorum heredum 
vestrorum ullo umquam tempore liceat sibi quicquam in eisdem terris acquirere vel 
vendicare, recipere, habere vel etiam retinere aut recipere vel habere seu retinere - 
potestariam seu capitaniam vel rectoriam aut aliquid aliud ex his, que, prout dictum 
est, in eodem articulo plenius exprimuntur. Quicumque autem ipsorum secus presum- 
pserit, eo ipso exeommunicatus existat, nec ipse nec eius posteri in perpetuum pos- 
sint in eodem regno succedere, si eis in casu aliquo huiusmodi successio deferretur; ' J 
sed ab illa repellantur ' omnino, et nichilominus ille, qui tunc eiusdem regni guber- 
naculis presidebit, ;> Romano pontifici contra eum patenter assistere teneatur. 



i Rohenbeki; : ■ recipere, habere vel retinere < 
- Rodenhkki. om. • aut-retinere ». 

Roderbbrc: • devolvere tur •. 
' Rodenuekg . ■ repellatUT >, 

■' Rodenberi. . « irubernacula possidet ». 



a . 1285 Carlo / d'Angiò e Clemente l\ 75 

Si vero vos vel vestri in regno heredes predictam Beneventanam civitatem, ter- 
ritorium vel pertinentias cius, que remanebunt ecclesie, vel aliquam partem earum, 
aut Campaniam aut Maritimam seu Urbem aut ducatum Spoletanum vel marchiani 
Anconitanam sive patrimonium beati Petri in Tuscia aut alias quascumque terras 
Romane ecclesie ubilibet constitutas occupaveritis vel occupati feceritis aut super 
hiis offenderitis vel molesta veritis ecclesiam seu feceritis molestari, 1 et postquam 
super hoc a Romano pontifice moniti vel requisiti fueritis, vel si commode moneri 
aut requiri nequiveritis, iuxta ipsius Romani pontificis assertionem vel dictum, post- 
quam de hoc ipse publice ac 2 solempniter vos monuerit, intra tres menses non resti- 
tueritis integre omnia occupata: eo ipso ab eorundem regni Sicilie et terre iure 
cadatis totaliter, ipsaque regnum et terram prorsus amittatis, et hec ad Romanam 
ecclesiam libere devolvantur. Quod si etiam restitueritis occupata, nichilominus ad 
plenum de universis iniuriis et dampnis illatis ad mandatum eiusdem Romani pontificis 
satisfacere teneamini. Alii quoque heredes vestri, videlicet qui vobis non 3 succedent 
in regno, occupare vel facere occupari easdem terras Romane ecclesie vel molestare 
et molestari facere super illis eandem ecclesiam non attemptent. UH vero, qui secus 
attemptaverint, premissas penas, ut videlicet eo ipso sint excommunicati et tam ipsi 
quam eorum posteritas in perpetuum ad successionem predicti regni, si in aliquo 
forte casu eadcm successio devolveretur 4 ad illos, nullatenus admittantur, incurrant ; 
et rex Sicilie, qui tunc erit, teneatur assistere Romano pontifici contra ipsos, prout 
superius est expressum. 

Sane omnibus ecclesiis, tam cathedralibus quam aliis, regularibtts et secularibus, 
necnon et omnibus prelatis et clericis ac universis personis ecclesiasticis, secula- 
ribus et religiosis, r ' et quibuslibet religionis locis plenarie dimittentur et restituentur 
integre omnia bona eorum immobilia, a quibuscumque ablata vel occupata sint et 
per quoscumque detineantur. Mobilia vero, que extant et poterunt inveniri, simili 
modo restituentur eisdem. Hec autem restitutio fiet absque contradictione vel diffi- 
cultate qualibet, sicut nanciscemini predictorum regni Sicilie et terre possessionem, 
hoc modo, scilicet quod statim in illa parte ipsorum regni et terre, que vobis obediet, 
restitutio ipsa fiet ipsaque postmodum successive consumabitur, sicut eadem regnum 
et terra habebuntur. Ne autem super his rebus restituendis ingerì possit aliqua diffi- 
cultas, deputabuntur a Romano pontifice aliqui viri discreti, ad quorum mandatum 
et arbitrium iurium et rerum immobilium et mobilium que extant restitutio piena 
fiat, ita quod ea, de quorum dominio vel proprietate seu possessione notorium 
fuerit, ad eorum mandatum et arbitrium mox reddentur. In dubiis vero per ipsos 
de plano et absque strepitu iudicii veritas diligentiusinquiretur. Sufficiet autem 6 vocari 
camerarium vel procuratorem seu ballivum, in cuius iurisdictione vel ballivia seu 
territorio bona, de quibus agetur, 7 consistant, ad videndum iurare testes, qui in 
huiusmodi inquisitione deponent. 

1 Rodeinberc. : e occupaveritis vel occupari feceritis am molestari •. 

■ Rodexberg : ■ aut >. 
J Es. Vat. ora. ! 

* Rodexrerc, : ■ devolventi- •. 

■ Rodexberg : « regularirius .. 

6 Rodenberg: < sufficit enim .. 

7 Es. Yat.: caseretur». 



7b Carlo I d'Angiò e Clemente IV a. 1265 



Omnes insuper ecclesie, tam cathedrales quam alie, regulares et seculares, 
necnon et omnes prelati et clerici et universe persone ecclesiastice, seculares et 
religiose, et quecumquc religionis loca cum omnibus bonis suis in electionibus, postula- 
tionibus, nominationibus, provisionibus et omnibus aliis piena libertate gaudebunt ; nec 
ante electionem sive in electione vel post regius assensus vel consilium aliquatenus 
requiretur. Quam utique libertatem vos et vestri in predicto regno heredes semper 
manutenebitis et conservabitis et manuteneri et conservari facietis ' ab omnibus subditis 
vestris; dicteque ecclesie ac persone utentur libere omnibus bonis et iuribus suis, 
salvo vobis et vestris in regno heredibus iure patronatus in ecclesiis in tantum, quantum 
in hac parte patronis ecclesiarum canonica instituta concedunt, ubi antiqui reges 
Sicilie huiusmodi ius patronatus in ipsis ecclesiis habuerunt. Omnes etiam cause ad 
forum ecclesiasticum pertinentes libere et absque ullo impedimento agitabuntur, 
tractabuntur et ventilabuntur coram ordinariis et aliis ecclesiasticis iudicibus et termi- 
nabuntur per eos. Et si ad sedem apostolicam super huiusmodi causis appellari conti- 
gerit, tam appellantes quam appellati ad eandem venire sedem prò appellationum 
prosecutionibus 2 libere et absque aliqua inhibitione permittantur. Sacramenta vero 
(ìdelitatis prestabuntur secundum antiquam et rationabilem consuetudinem, prout 
canonica instituta 3 permittunt, ab illis ecclesia rumprelatis, quorum predecessores anti- 
quis illa Sicilie regibus prestiterunt. Ab illis autem prelatis et ecclesiis, qui tempo- 
ralia sive regalia bona tenent, si qui tamen sunt, qui huiusmodi bona teneant a domino 
regni et aliis dominis temporalibus, et qui huiusmodi ratione honorum ab antiquo 
consueverunt regibus et ipsis dominis temporalibus servitia exhibere, huiusmodi 
honesta et antiqua servitia eis secundum rationabilem et antiquam consuetudinem, et 
sicut antiqua 4 patiuntur canonica instituta, 3 impendantur, salva semper circa ecclesias 
cathedrales et alias regulares et seculares ac personas et loca ecclesiastica tam in 
faciendis provisionibus et electionibus confirmandis quam in omnibus quibuscumque 
aliis Romani pontificis et ecclesie romane iurisdictione : ' ac auctoritate plenaria et 
libera potestate. 

Revocabitis quoque omnes constitutiones seu leges per dictum Fridericum vel 
per reges Sicilie seu per Conradum ipsius Friderici fìlium aut Manfredum quondam 
principem Tarentinum, qui de facto detinet 6 ipsum regnum occupatum, editas contra 
ecclesiasticam libertatem, nec statuta vel constitutiones aliquas edetis aut etiam 
promulgabitis, per que iuri aut ecclesiastice libertati derogetur. 7 

Promittitis" etiam, quod nullus clericus vel persona ecclesiastica eorundem regni 
et terre in civili vel criminali causa convenietur coram iudice seculari, nisi super 
feudis iudicio petitorio ' conveniatur civiliter, sed omnes ecclesie et i0 persone eccle- 
siastice omnimode erunt libere et in nullo regi vel principi subiacebunt. 



1 Rodbnberg: "i manuteneri facietii 
- Rodbnberg: «executionibns». 

3 RODENBERG : . stallila. . 

' Bs. Val. om. 

* Rodenhkrg : > iurisdictionibus •. 

• RoDBKBI BC ■ "ini' l •. 
: RoDBNBBRG : ■ derOgCtl 

" Rodbnberg: « Premiti 

- pi i itorìs .. 

-.m. ei i lesie < i •. 



a- 1265 Carlu I d'Angiò e Clemente TV 77 

Xullas insuper tallias vel collectas imponetis ecclesiis, monasteriis, clericis et 
riris ecclesiasticis vel rebus eorum; et in ecclesiis vacantibus vos vel vestri in 
regno heredes nulla habebitis regalia; nullosque fructus, redditus et proventus, nullas 
edam obventiones ac nulla prorsus alia percipietis ex iisdem, custodia earundem 
ecclesiarum interim libera ' remanente penes personas ecclesiasticas iuxta canonicas 
sanctiones. 

Comites vero, barones, milites et universi homines totius regni et terre pre- 
diete vivent in eadem libertate et habebunt illas immunitates illaque privilegia ipsisque 
gaudebunt, quas et que tempore dare memorie Guilk-lmi secundi Sicilie regis et 
aliis antiquis. temporibus habuerunt. 

Omnes exules regni Sicilie et terre predicte, cuiuscumque conditionis existant, 
ad mandatum ecclesie reducentur - in regnum et terram predicta, ipsisque de bonis 
et iuribus eis debitis restitutio piena fiet. In huiusmodi autem restitutione secundum 
predictam formarti in capitulo de bonis ecclesiarum ;l restituendis contentam tam 
in notoriis quam in dubiis procedetur; omnesque captivos et obsides, qui tenentur 
in regno et terra predictis, Romanos, regnicolas et alios de terra ecclesie, Tuscos et 
Lombardos et illos de marchia Tarvisina bona fide restituetis libertati prò posse. 

Heredibus vero quondam Riccardi comitis Sorani, germani felicis recordationis 
domini Innocentii pape tertii, ius, quod in comitatu Sorano, et aliis ecclesie Romane 
tidelibus illud, quod in aliis civitatibus et bonis, si qua eis in regno et terra predictis 
a regibus et principibus sunt concessa, obtinent, penitus erit salvum; 4 nec per pre- 
sentem ipsorum regni et terre concessionem comitatuum Sore : ' concessorum eorun- 
dem cuique, quo ad proprietatem seu possessionem, preiudicium generetur, regio 
in his omnibus iure salvo. 

Nullam etiam confederationem vel pactionem seu societatem cum aliquo impe- 
ratore vel rege vel principe seu barone, Sarraceno, Christiano vel Greco, aut cum 
aliqua provincia seu civitate aut communitate vel loco aliquo scienter contra Roma- 
nam ecclesiam vel in dampnum ecclesie facietis; et si etiam feceritis ignoranter, 
teneamini ad mandatum ecclesie revocare. 

Habebitis 6 autem mille ad minus Ultramontanorum militum comitivam; quorum 
quilibet equitaturas quatuor secum habeat. ' Habebitis etiam trecentos balistarios et 
tot alios bellatores, quot ad prosecutionem negotii sufficere videbuntur. 8 

Et usque ad annum a presenti die computandum sic muniti cum tota vestra 
huiusmodi comitiva esse teneamini et sitis extra fines comitatus Provincie versus 
Italiani vel in Italia, et ex tunc infra tres menses immediate sequentes esse teneamini 
et sitis in terris conterminis 9 regno Sicilie, nisi forsitan in Italia hostium obstaculo 
impediamini vel occursu ; quorum impugnationi et debellationi quamdiu taliter muniti 

1 Rodknberg: «libere». 

2 Rosenberg : « reducantnr ». 

■ Rodenberg: • ecclesiasticis». 

« Rodenbekg: .illud in aliis comitatibus-pridcipibus concessa obtinent, erit salvum». 

1 RODF.NBERG : « sic ». 

« Rodenberg: • Haheatis .. 

< Rodenberg : « habebit ». 

» Rodenberg: » negotii tidei sufficere videntur ». 

» Rodenberg: »contiguis». 



78 CarlQ 1 d-'Angiò <• Clemente IV a. 1265 

perscveranter institeritis, intelligamini negotium prosequi, nec vobis tempus predi- 
ctorum trium mensium currat. Quod si vos sic muniti usque ad huiusmodi annum 
non fueritis extra fines predicti comitatus, vel si infra eosdem tres menses tali non 
prepediti obstaculo non fueritis in terris eisdem Sicilie regno conterminis cum comi- 
tiva huiusmodi constituti, vel in quocumque easu, vobis prosecutioni negotii opor- 
tunam non impcndentibus ' operam, in eisdem terris conterminis dicto regno infra 
ipsos tres menses non fueritis sic muniti: liberum erit Romano pontifici ac in pote- 
state remanebit ipsius dicere, pronunciare vel proferre in scriptis vel sine scriptis 
de Consilio vel sine Consilio fratrum suorum, vobis aut alio etiam quocumque, cuius 
forsitan interesset, non vocatis et absque omni iuris solempnitate, collationem, con- 
cessionem, investituram, vobis et lieredibus vestris de regno et terra predictis factas, 
vacuas omnino esse nullumque robur vel valorem habere ac eas revocare, cassare, 
irritare ac ipsas cassas et irritas nunciare. Liberum quoque erit eidem Romano pon- 
tifici hoc idem facere, si, quod absit, vel longa prepediti valitudine vel morte pre- 
venti dictum negotium iuxta eandem formam non assumpseritis vel assumptum non 
fueritis prosecuti, nisi forte talis persona et tam idonea iuxta formam eandem vices 
vestras vel vestrorum heredum in hac parte suppleverit, que merito ad hoc suffi- 
ciens possit 2 et debeat a Romana ecclesia reputari. Quod si forte vos alio 3 impedi- 
mento fueritis irretiti et hoc significaveritis Romano pontifici, tunc liberum erit eidem 
Romano pontifici et 4 in potestate remanebit ipsius vel ' dicere, pronunciare et appro- 
bare et proferre iuxta formam in capitulo ipso contentam collationem, concessionem 
et investituram huiusmodi, vobis et heredibus vestris factas de regno et terra pre- 
dictis, vacuas omnino esse nullumque valorem et robur habere ac eas revocare, 
cassare et irritare et ipsas cassas et irritas nunciare, vel talem personam et tam 
idoneam assumere vel admittere ad dictum negotium, que merito ad hoc ab ipso 
suftìciens reputetur. 

Denique " omnes premissas conditiones, que in persona vestra apponuntur, circa 
vestros etiam in dicto regno heredes et successores intelligimus et volumus esse 
dictas, sai vis omnibus, que circa alios heredes vestros ordinata consistunt, prout 
superius est expressum. 

Vos etiam dabitis privilegium vestrum domino pape ac Romane ecclesie bulla 
aurea bullatum, in quo proprio iuramento fatebimini et recognoscetis expresse 
regnum Sicilie et totam terram que est citra Farum usque ad confinia terrarum 
Romane ecclesie, cxcepta civitate Beneventana cum territorio et pertinentiis eius, 
que ecclesie remanebit eidem, ex sola gratia et mera liberalitate sedis apostolice 
vobis vestrisque heredibus de novo fore concessa, vosque recepisse ac tenere regnum 
et terram huiusmodi a dieta Romana ecclesia sub pactis et conditionibus supradictis. 

Ut autem predicti negotii consumatio et hec nostra collatio, concessio et inve- 
stitura ac revocano ac alia premissa illibata perpetuo maneant et inconeussam semper 

1 E-. Vat.: • impedientibus » ! 

RODBMBERG ■ UfBl eri el possil .. 

RoDENBI «.. : € aliquo ». 
' RoDINBBKC "in. « uni. -et .. 

Rodi ibi k.. om. 
Rodi kbbrc ■ Deii 



a. 1372 Gregorio XI e Federico HI d'Aragona 7 C < 

obtineant fìrmitatem, presens instrumentum seu presentes litteras sigillorum nostro- 
rum munimine roboratas vobis duximus concedendas. 

Actum Rome apud Lateranum in basilica Salvatoris l que appellatur Constan- 
tiniana, ante sacratissimum altare ipsius basilice, Il II Kalendas Iulii, * anno Do- 
mini MCCLXV, pontificatus vero predicti Clementis pape INI anno primo ». 

Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre confirmationis infrin- 
gere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, 
indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se 
noverit incursurum. 

Dat. Perusii per man uni magistri Michaelis de Tholosa sancte Romane ecclesie 
vicecancellarii, IlNonas Novembris, indictione nona.incarnationis Dominice MCCLXV, 
pontificatus vero domini Clementis pape UH anno primo. 

Da Montini. Gemi. Histor. Epistolae saeculi XIII e regestis Pontificum Romanorum 
selectae, ed. C. Rodenberg. Tomus III (.Berolini 1894), 639-653 (n. 646) il quale, salvo il 
tratto fino alla parola « officio » in 1. 25 di p. o4, tradito anche in Reg. Val. 32 neh' Archivio 
segreto Vaticano (nuovamente ora collazionato i, tolse dall'edizione di E. Martene-U. 
Durand, Thesaurus novits anecdotorum II, Lutetiae Parisiorum 1717, col. 220-237 (n. 174) 
e corresse il testo sulla base delle «conditiones super negotio regni Sicilie», colle quali 
Urbano IV era stato disposto a conferire a Carlo il regno di Sicilia, ripubblicate da Roden- 
berg, loc. cit. 510-520 (n. 539), collazionato ora, e seguito in tutto ciò che possa avere qualche 
valore, il testo contenuto nella dichiarazione originale in data di Roma 17 febbraio 1295, 
con cui Carlo li d'Angiò riconosce che il padre aveva ricevuto in feudo dalla Chiesa 
Romana la Sicilia e le terre napoletane, in AA. Arni. I-XVIII 480 (già Ann. II, e. V, 
>i. 5) nell Archivio segreto Vaticano. L'esemplare vaticano pone compiuta l'investitura 
«HII Kalendas Iunii», ciò che è incompatibile colla data (XI Kalendas Iulii) della com- 
missione e podestà conferite dal Papa ai Cardinali. 



/ re di Napoli e Sicilia ripeterono in seguito questa formula nell'atto dell'omaggio 
feudale. Essa presenta qualche variazione negli accordi intervenuti, nel 1372, per opera 
di Gregorio XI fra Giovanna I di Napoli e Federico IH d'Aragona, che dolcette pro- 
mettere, fra altro, l'osservanza di quanto segue: 

Item quod praefatus Fredericus promittet solemniter et jurabit, quod omnibus ecclesiis 
tam cathedralibus quam collegiatis regularibus et secularibus, nec non aliis ecclesiis, et 
omnibus praelatis et clericis, ac universis personis ecclesiasticis secularibus et regularibus, 
et quibuscunque reliyiosis locis et personis in regno Trinacriae seu insulis praedictis infra 
tres annos, et ante, quantocius 3 poterit, bona fide assignabit realiter et cum effectu suo posse 
omnia castra, fortalitia, jura et bona ad ipsas ecclesias, seu ecclesiasticas personas spectantia 
quoquo modo, seu per eas, seu earum nomine • quomodolibet possessa, seu in quorum posses- 
sione fuerunt tempore, quo Siculi contra inclytae memoriae praefatum Regem Carolum rebel- 

1 Rodenberg: < saniti Salvatoris .. 

- Es. Vat.: « Iunii >. 

3 Raynaldcs: «annos, quanto citius .. 

" Rayxaldus: € prò eis seu eorum nomine». 



Gregorio XI e Federico III d'Aragona a. 1372 

larunt; ita quod de nullo cursu temporis opponatur eisdem, cum notorie dictis temporibus 
hostilitates duraverint; nisi ' per praelatos ecclesiarum ipsarum, vel alios authoritatem haben- 
tes, aliqua ex praedictis castris, fortalitiis, possessionibus, juribus, et bonis quibuscunque 
personis concessa, permutata, si ve alienata legitimc extiterint: quo casu praedicta concessio, 
datio, permutatio, seu alienatio inviolabiliter observentur, et in suo robore perseverent: 
quodque libertatem ecclesiasticam conservabit suo posse, universis personis ecclesiasticis ac 
rebus et bonis earum, et ecclesias praedictas ecclesiasticasque personas, omnia religiosa, et 
pia loca, resque et bona eorum in sua libertate restituet, et gaudere permittet et curabit 
restituì tacere, et gaudere permitti ' juribus et jurisdictionibus, privilegiis, libertatibus a jure 
concessis, beneficiis, bonis, juribus, redditibus, et proventibus earundem: nec aliquas exa- 
ctiones quovis quaesito colore petet vel exiget ab eisdem per se vel alium, directe vel indirecte; 
nec peti, vel cxigi permittet. Ne autem super iis restituendis ingerì possit aliqua difficultas, 
deputabuntur a Romano Pontefice aliqui viri discreti, ad quorum mandatum et arbitrium 
jurium et rerum immobilium (si qua extent) restitutio piena fiat, ita quod ea de quorum 
dominio vel proprietate seu possessione notorium s fuerit, ad eorum mandatum, et arbitrium 
mox reddantur. In dubiis vero per ipsos summarie, simpliciter, et de plano, ac sine strepitu 
et figura judicii veritas inquiretur, 4 et justitia ministrabitur. 

Omnes insuper ecclesiae tam cathedrales quam aliae regulares et seculares, nec non 
omnes praelati et clerici, ac universae personae ecclesiasticae seculares et religiosae in ele- 
ctionibus, postulationibus, nominationibus, provisionibus, et omnibus aliis piena libertate 
gaudebunt: nec ante electionem nec in electione, vel post dicti Frederici seu eius succes- 
sorum in regno sive insulis praedictis, consensus vel consilium aliquatenus requiretur : 5 quam 
utique libertatem ipse Fredericus, ipsiusque in dictis insulis seu regno successores semper 
manutenebunt et conservabunt, et manuteneri facient ab omnibus subditis suis: dictaeque 
ecclesiae et personae, et omnia religiosa et pia loca utentur libere omnibus bonis et juribus 
suis; salvo sibi et successoribus suis in regno praedicto Trinacriae seu insulis jurepatro- 
natus, prout et secundum quod patronis ecclesiarum canonica instituta concedunt, et in illis 
tantum ecclesiis, in quibus Reges antiqui Siciliae huiusmodi juspatronatus habuerunt; salva 
semper circa ecclesias cathedrales, et alias regulares et seculares quascumque, ac personas 
et loca ecclesiastica tam in faciendis provisionibus et electionibus confirmandis, quam in 
reservationibus de ipsis ecclesiis faciendis, quam in omnibus et quibuscumque aliis Romani 
Pontificis et ecclesiae Romanae jurisdictione, ordinatione, et authoritate plenaria, et libera 
potestate. 

Omnes vero causae ad forum ecclesiasticum pertinentes libere et absque ullo impedi- 
mento agitabuntur, ventilabuntur, et tractabuntur coram ordinariis, et delegatis apostolicis, et 
aliis ecclesiasticis judicibus, et terminabuntur per eos: et si ad sedem Apostolicam super 
hujusmodi causis appellari contigerit, tam appellantes quam appellati ad eamdem venire 
sedem prò appellationum prosecutionibus libere, et absque inhibitione aliqua et impedi- 
mento quolibet permittentur. Sacramenta vero fidelitatis praestabuntur Frederico praefato, 
et eius in regno Trinacriae successoribus secundum antiquam et rationabilem consuetudinem 
Iprout canonica instituta permittunt) ab illis ecclesiarum praelatis, quorum praedecessores 
antiquis Regibus Siciliae praestiterunt. Si qui autem sint praelati et clerici, qui temporalia 
sive regalia bona teneant a dicto Rege et aliis dominis temporalibus, et qui ratione hujus- 
modi honorum ab antiquo consueverunt Regibus et ipsis dominis temporalibus servitia 

lALDira • nisi quod •. 

Rayhaldui » i, i.ni-i titni lacere et gaudere permittet ». 

1 Ratralods ■ notum ». 
' Ra YN ALDUS : » inquinimi », 

R n .-. u Dua • n quiratui •. 



a. 1274 Rodolfo I di Habsburg ' Gregorio X 81 

exhibere hujusmodi lionesta et antiqua servitia ipsis ' Regi et dominis secundum rationa- 
bilem et antiquam consuetudinem, et sicut statuta patiuntur canonica impendent. Promittet 
etiam quod nullus clericus vel persona ecclesiastica eorumdem regni, seu insularum in 
civili, vel criminali causa conveniatur '•' coram judice seculari: sed omnes personae ecclesia- 
sticae omnimode erunt liberae, et in nullo dicto Frederico seu ejus successoribus subjace- 
bunt. N'ullas insuper talias vel collectas, seu alia onera ecclesiis, monasteriis, clericis, et 
viris ecclesiasticis vel rebus eorum directe vel indirecte imponent, imponi facient, vel per- 
miuent; et in ecclesiis ac benefìciis vacantibus ipse Fredericus vel ipsius in regno Trina- 
criae vel insulis successores nulla habebunt regalia, nullam custodiam, 3 nullosque fructus, 
redditus, et proventus; nullas obventiones et nulla prorsus alia percipient ab eisdem; sed 
custodia earumdem ecclesiarum et beneliciorum interim libera penes personas ecclesiasticas 
juxta et secundum statuta canonica remanebit. Revocabunt etiam omnes constitutiones seu 
leges per eumdem Fredericum seu praedecessores suos, praefatarum insularum detentores, 
si quae editae existant contra ecclesiasticam libertatem: quas nos etiam ex nunc irritas 
nunciamus, nec constitutiones vel statuta edent aut promulgabunt, quae juri vel ecclesiasticae 
libertati in aliquo derogent. 

Da O. Raynaldus, Ann. Eccl. ad a. 1372, x s., ed. J. D. Mansi VII, Lucae 1752, 212 s., 
collazionato il Reg. Aligli. 185, f. 4b3 r -4t>4 r e ristrumento originale di Giovanna I di Napoli 
in data 31 marzo 1373 (cfr. Raynaldus, loc. cit. xxiv, p. 221) in AA. Ann. IXVIII 510 (già 
Arni. II, e. V, n. 34) nell Archivio segreto Vaticano. 



XVI. 
RODOLFO I DI HABSBURG E GREGORIO X. 

1. - Confirmatio privilegiorum et iuramentorum per procuratorem data. 

6 ghigno 1274. 

In nomine Domini amen. 

Ego Otto Sancti Guidonis Spirensis prepositus regie aule cancellarius, gloriosis- 
simi principis domini mei Rodulfi Dei gratia regis Romanorum semper augusti pro- 
curator et nuntius, habens ab ipso mandatum in forma subscripta presenti scripto 
confiteor, me privilegia necnon et iuramenta dare memorie Ottonis II II. et quondam 
Fr(ederi)ci secundi imperatorum, tunc regum Romanorum, non cancellata, non abo- 
lita nec in aliqua sui parte vitiata, sed in prima sui facie aureis bullis regum ipsorum 
regie maiestatis impressis typario consignata, diligenter inspexisse, de verbo ad ver- 
bum legisse ac in Theotonico ydiomate propter infrascriptos nobiles exposuisse in 
consistorio vestro, sanctissime pater et domine domine Gregori papa decime, astan- 
tibus vobis reverendis patribus Iohanne Portuensi, Petro Tusculano, Vicedomino 
Prenestino, fratribus B. Albanensi, Petro Ostiensi episcopis, Symone tituli Sancti Mar- 
tini in Montibus, A. tituli Sancte Praxedis, Guillelmo tituli Sancti Marci, Symone 
tituli Sancte Cecilie presbiteris, Ottobono Sancti Adriani, Iacobo Sancte Marie in 



R AVN ALDUS : ■ ipsi ». 

Raynaldus om. 
Raynaldus : « justitiam ■ 



Rodolfo I di Habsburg e Gregorio A a. 1274 



Cosmidin, Gottifrido Sancti Georgii ad Velum aureum, Uberto Sancti Eustachii et 
Matheo Sancte Marie in Porticu diaconis cardinalibus, et presentibus inibi venera- 
bilibus patribus Henrico Treverensi, Guarnero Maguntino, Engueberto Coloniensi, 
Conrado Magdeburgensi, Giselberto Bremensi archiepiscopis, Conrado Argentinensi, 
Leone Ratisponensi, Brunone Brixinensi, Ottone Mindensi, Fr(ederi)co Merseburgensi, 
Widegone Misnensi, Iohanne Kimensi, Ildebrando Eistetensi episcopis et nobilibus 
viris Frederico burclavio de Nurenberk ac Gottefrido comite Seunensi. 

Tenores autem predictorum privilegiorum et iuramentorum de verbo ad verbum 
tales sunt: 

Forma iuramenti Ottonis quarti imperatoris tunc regis Romanorum prestiti 
felicis recordationis Innocentio pape III : « Ego Otto - coronam adeptus » (in Monum. 
Germ. Histor. Legum Sectio IV. Constit. etc. T. II, 27 s. [n. 23]). 

Tenor privilegii dicti Ottonis quarti imperatoris tunc regis Romanorum con- 
cessi eidem Innocentio et ecclesie Romane: « In nomine sancte - Kalendas Aprilis » 
(v. sopra p. 38 s.). 

Tenor privilegii Frederici secundi imperatoris tunc regis Romanorum concessi 
eidem Innocentio pape III. et ecclesie Romane: «In nomine sancte - Idus Iulii » 
(v. sopra p. 43 s.). 

Simile privilegium concessum ab eodem Fr(ederi)co tunc rege Romanorum felicis 
recordationis Honorio pape III: « In nomine Dei - indictione prescriptis » (v.sopra p.45s.). 

Forma iuramenti eiusdem Frederici tunc regis Romanorum prestiti prefato Inno- 
centio pape tercio : « In nomine sancte - indictionis prime » (in Montini. Germ. Histor., 
loc. cit. 62 [n. 50]). 

Forma iuramenti eiusdem Frederici tunc regis Romanorum prestiti prefato ' 
Honorio pape tercio: « In nomine sancte - indictione octava » (in Monum. Gemi. 
Histor., loc. cit. 79 s. [n. 66]). 

De predictorum itaque archiepiscoporum, episcoporum ac nobilium Consilio et 
expresso consensu ego memoratus cancellarius omnia et singula in eisdem con- 
tenta privilegiis eiusdem regis R. nomine ratifico, rata et firma habeo et ab aliis 
haberi volo et eadem innovo atque de novo concedo, promittens eodem nomine 
beato Petro, celestis regni clavigero, ac vobis patri sanctissimo eius successori 
ceterisque vestris successoribus et ecclesie Romane ac iurans in animam ipsius 
regis R., quod ipse per se vel per alium seu alios non occupabit nec invadet in 
totum vel partem aliquam terras ipsius ecclesie Romane aut terras vassallorum 
eius, quas iure feudi vel sub census aut alterius prestationis titulo sive alio quo- 
cumque modo tenent ab ipsa ecclesia, nec eas vel earum aliquam procurabit 
occupari per alium seu alios vel invadi. Quin etiam nec ipsas nec tenentes eas- 
dem, se vel terras ipsas sibi ultro volentes subicere, nec officium aliquod aut 
dignitatem vel quamcumque potestatem ih terris eisdem et specialiter in civitate 
Romana recipiet sub quocumque colore sine vestra seu successorum vestrorum 
licentia speciali. Et si qui eas occupare vel invadere temptarent, non solum dene- 
gabit illis auxilium, consilium et favorem publicum et occultum, verum etiam 
ad requisitioncm vestram vestrorumve successorum adiutor erit contra illos in 

1 Si BWA1 v 



a. 1274 Rodolfo I di Habsburg e Gregorio A 83 

defendendis et conservandis eisdem. Item quod idem Rex Rudolphus per se vel per 
alium non offender vassallos ecclesie et specialiter magnificum principem dominum 
Carolimi regem Sicilie illustrem seu heredes ipsius, nec volentibus ipsum offendere 
prestabit consilium, auxilium aut tavorem publice vel occulte, nec regnum Sicilie, 
quod idem rex C. ab eadem Romana tenet ecclesia, vel aliquam eius partem occu- 
pabit aut invadet per se vel per alium aut occupali vel invadi procurabit, nec 
invadere aut occupare temptantibus prestabit auxilium, consilium aut favorem publi- 
cum vel occultum. Alios etiam devotos ipsius ecclesie, qui eidem ecclesie astiterunt 
contra dictum Fredericum, heredes vel successores ipsius, propterea non gravabit, 
sed nichilominus favorabiliter prosequetur. Vassallos autem suos contra predicto- 
rum aliquod facientes prò posse bona fide compescet. Servabit preterea et faciet 
omnia et singula, que in canonibus positis sexagesima tertia distinctione, quorum 
quidem canonum alter " Ego Lodowicus „ , alter vero " Tibi domino pape ,, incipit, 
contine[n]tur. Quodque idem rex R. premissa omnia tam in privilegiis ipsis contenta 
quam alia inviolabiliter observabit ac de premissis omnibus et singulis observandis 
prestabit tactis corporaliter sacrosanctis euangeliis iuramentum, et privilegia per 
omnia, verbis tamen competenter mutatis prout facti qualitas exigit, similia supra- 
scriptis continentia et nichilominus piene alia omnia, que preter privilegiorum pre- 
missorum tenores superius exprimuntur, ac insuper ratificationem, confirmationem, 
innovationem ac novam concessionem omnium renuntiationum, dimissionum, pro- 
missionum, pollicitationum, sponsionum, concessionum, cessionum, confirmationum 
et confessionum, quas tam dictus Fredericus secundus quam alii reges et impera- 
tores Romanorum precedentes eundem beato Petro apostolorum principi, summis 
pontificibus qui prò rempore fuerunt vel ecclesie Romane prestitisse noscuntur, pre- 
fato apostolorum principi ac vobis sanctissimo patri eius successori ceterisque 
catholicis vestris successoribus et ecclesie Romane concedet, quandocumque per 
sedem apostolicam super hoc litteris fuerit vel nuntio requisitus. Et iuramenta etiam 
prestabit et litteras super huiusmodi prestatione concedet, prout dicti reges Roma- 
norum prestiterunt et concesserunt. Postquam autem Romam ad recipiendum unctio- 
nem, coronationem seu imperiale diadema pervenerit ipsaque perceperit, premissa 
omnia et singula innovabit seu de novo faciet, ac sine aliqua difficultate iuramenta 
prestabit, que imperatores romani hactenus prestiterunt. Item quod dictus rex 
Rudolfus bona fide sine fraude et malo ingenio procurabit, quod omnes principes Ale- 
manie laici promittent et iurabunt, se bona fide curaturos et facturos, quod ipse rex 
Rudolfus premissa omnia et singula inviolabiliter observabit, et si quod absit ipse rex 
Rudolfus predicta non servaret, iidem principes in hoc ipsi aliquatenus non assistent. 
Tenor quoque predicti mandati, quod ab eodem Rudolfo recepì, per omnia talis est : 
« Sanctissimo in Christo - anno primo » (in Montini. Gcnn.Histor., loc. cit.42 fn.48]). 
Acta sunt hec Lugduni in predicto consistorio, anno Domini MCCLXXIIII, 
mense Iunii, die Martis VI. mensis eiusdem, pontificatus vestii anno tercio. Porro 
ad certitudinem presentium et memoriam futurorum de premissis omnibus presentes 
litteras fieri feci et mei sigilli munimine roborari. 

Da Montini. Gemi. Histor. Leguni Sectio IV. Constit. Tomus III (Hannoverae et 
Lipsiae 1904-1906), ed. I. Schwalm, 42-44 (n. 49), collazionato nuovamente il transunto del 1278 
in Arni. I-XVIII 48 (già Arni. I, e. V, ». 9) nell'Archivio segreto Vaticano. 



84 



Rodolfo I di Hubsbitrg e Gregorio X a. 1275 



2. - Privilegium regium. 

21 ottobre 1275. 

In nomine sancte et individue Trinitatis. Rudolfus divina favente clementia Roma- 
norum rex semper augustus. 

Ab eo solo, per quem reges regnant et potentes scribunt iustitiam, recogno- 
scentes inextimabilem nostre promotionis gratiam, qui regali iam in nobis culmine 
consumato nos ad obtinendum imperialis glorie solium sua sola pietate disponens, 
ut non solum cum principibus sedeamus, sed ut illis presideamus, erexit, sancteque 
matris ecclesie ac vestra, pater reverentissime domine Gregori divina providentia 
papa X, immensa beneficia, quibus nos in benedictione dulcedinis prevenistis feli- 
cibus eiusdem nostre promotionis auspitiis, multiplicibus concurrendo favoribus et 
ipsam favorabilis prosecutionis auxiliis confòvendo, attenta sollicitudine recensentes, 
reddimur corde solliciti, cogimur cogitare profundius, qua tante dignationis gratiam 
digna saltem, prout humana insufficientia sufficit, gratitudine prosequamur. Illi ergo, 
a quo cuncta procedere novimus et humiliter confitemur quod ab eo recepimus, 
offerentes eius et apostolice sedis ac vestris obsequiis, nos quicquid possumus, quic- 
quid sumus, in perpetuum humili voto et incommutabili ' proposito devovemus, vobis- 
que, beatissime pater, et omnibus successoribus vestris catholicis ac eidem sancte 
Romane ecclesie, speciali matri nostre, omnem obedientiam, honorificentiam atque 
reverentiam semper humili corde ac devoto spiritu impendemus, quam predeces- 
sores nostri reges et imperatores catholici vestris antecessoribus impendisse noscun- 
tur, nichil exinde volentes diminui, sed magis augeri, ut nostra magis devotio enitescat. 
Illum igitur abolere volentes abusum, quem interdum quidam predecessorum nostro- 
rum exercuisse noscuntur et dicuntur in electionibus prelatorum, concedimus et san- 
cimus, ut electiones prelatorum libere et canonice fiant, quatinus ille preficiatur ecclesie 
viduate quem totum capitulum vel maior et sanior pars ipsius duxerit eligendum, 
dummodo nichil desit de canonicis institutis. Appellationes autem in negotiis et causis 
ecclesiasticis ad sedem apostolicam libere fiant, earum prosecutionem sive processum 
nullus impedire presumat. Illuni quoque dimittimus et refutamus abusum, quem in 
occupandis bonis decedentium prelatorum aut etiam ecclesiarum vacantium nostri 
consueverunt antecessores committere prò motu proprie voluntatis. Omnia vero spiri- 
tualia vobis et aliis ecclesiarum prelatis relinquimus libere disponenda, ut que sunt 
cesaris cesari et que sunt Dei Deo recta distributione reddantur. Super eradicando 
autem heretice pravitatis errore auxilium dabimus et operam efficacem. Possessiones 
etiam, quas Romana ecclesia recuperavi^ ab antecessoribus nostris seu quibuslibet 
aliis ante detentas, liberas et quietas sibi dimittimus et ipsam ad eas obtinendas bona 
fide promittimus adiuvare. Quas vero nondum recuperavit, ad recuperandum erimus 
prò viribus adiutores; et quecumque ad manus nostras devenient, sine difficultate 
ac mora ei restituerc satagemus. Ad has pertinet tota terra que est a Radicofono 
usque Ceperanum, marchia Anconitana, ducatus Spoletanus, terra comitisse Matil- 
dis, comitatus Rrittenorii, exarchatus Rauenne, Penthapolis, Massa Trabaria cum 



a. J275 Rodolfo I di Habsburg e Oregon V 85 

adiacentibus terris et omnibus aliis ad Romanam ecclesiam pertinentibus, ut eas 
habeat Romana ecclesia in perpetuum cum omni iurisdictione, districtu et honore 
suo. Verumtamen cum ad recipiendum coronam imperii vel prò necessitatibus eccle- 
sie ab apostolica sede vocati venerimus, de mandato summi pontificis reeipiemus 
procurationes sive fodrum ab ipsis. Omnia igitur supradicta et quecumque alia per- 
tinent ad Romanam ecclesiam de voluntate et conscientia, Consilio et consensu prin 
cipum imperii libere il li dimittimus, renuntiamus et restituimus, nec non ad omnem 
scrupulum removendum, prout melius valet et efficacius intelligi, concedimus, con- 
ferimus et donamus, ut sublata omnis contentionis et dissensionis materia, firma pax 
et piena concordia inter ecclesiam et imperium perseverent. Adiutores erimus ad 
retinendum et defendendum ecclesie regnum Sicilie cum omnibus ad ipsum spectan 
tibus tam citra Farum, quam ultra, necnon Corsicam et Sardiniam ac cetera ima 
que ad eam pertinere noscuntur, tamquam devotus filius et catholicus princeps. 

Promittimus quoque beato Petro, celestis regni clavigero, ac vobis patri sancis- 
simo ipsius beati Petri [successori] ' ceterisque vestris successoribus et eidem ecclesie 
Romane, quod per nos vel per alium seu alios non occupabimus nec invademus in 
totum vel in partem aliquas terras ipsius ecclesie Romane aut vassallorum eius, quas 
iure feudi vel sub census seu alterius prestationis titulo sive alio quocumque modo 
tenent ab ipsa ecclesia, nec eas vel earum aliquam proturabimus occupali per alium 
seu alios vel invadi. Quin etiam nec ipsas nec tenentes easdem, se vel terras ipsas 
nobis ultro volentes subicere, nec orficium aliquod aut dignitatem vel quamcumque 
potestatem in terris eisdem et specialiter in civitate Romana reeipiemus sub quo- 
cumque colore sine vestra seu successorum vestrorum licentia speciali. Et si qui 
eas occupare vel invadere temptarent, non solum denegabimus illis auxilium, con- 
silium et favorem publicum et occultum, verum etiam ad requisitionem vestram 
vestrorumve successorum adiutores erimus contra illos in defendendis et conservandis 
eisdem. Nec offendemus per nos vel per alium vassallos ecclesie ipsius et specia- 
liter magnificum principem dominimi Carolum regem Sicilie illustrem seu heredes 
ipsius, nec volentibus ipsum offendere prestabimus auxilium, consilium vel favorem 
publice vel occulte, nec regnum Sicilie, quod idem rex Carolus ab eadem Romana 
tenet ecclesia, vel aliquam eius partem occupabimus aut invademus per nos vel per 
alium aut occupari vel invadi procurabimus, nec invadere aut occupare temptantibus 
praestabimus publicum vel occultum auxilium, consilium aut favorem. Alios etiam 
devotos ipsius ecclesie, qui eidem ecclesie astiterunt contra quondam Fredericum 
olim Romanorum imperatorem, heredes aut successores ipsius, propterea non gra- 
vabimus, sed nichilominus favorabiliter prosequemur. Vassallos autem nostros contra 
predictorum aliquod facientcs compescemus prò viribus bona fide. Servabimus pre- 
terea et faciemus omnia et singula, que in canonibus positis sexagesima tertia distin- 
zione, quorum quidem canonum alter " Ego Lodouicus „, alter vero " Tibi domino 
pape „ incipit, continentur. Postquam autem Romam ad recipiendam unctionem, 
coronationem et imperiale diadema pervenerimus ipsaque perceperimus, premissa 
omnia et singula -innovabimus seu de novo faciemus, et sine aliqua difficultate iura- 
menta prestabimus, que imperatores Romanorum hactenus prestiterunt. Promittimus 

i Manca nell'originale. 



86 Onorio IV e Carla II <l Angiò a. 1285 

insuper, quod bona fide sine fraude ac malo ingenio procurabimus, quod omnes 
principe? Alemanie laici promittent et iurabunt, se bona fide curaturos et facturos, 
quod nos premissa omnia et singula inviolabiliter observemus, et si quod absit eadem 
non servaremus, ipsi principes nobis in hoc aliquatenus non assistent. Ut autem hec 
omnia vobis memorato sanctissimo patri nostro domino Gregorio sacrosancte Romane 
ecclesie summo pontifici vestrisque successoribus per nos et nostros successores 
Romanorum reges et imperatores observentur firmaque semper et inconvulsa per- 
maneant, presens privilegium conscriptum nostro iussimus sigillo cereo communiri. 
Promittentes nichilominus aliud de verbo ad verbum et per omnia simile aurea bulla 
typario nostre maiestatis impressa munitum infra tempus coronationis nostre vobis 
et sedi apostolice sine difficultate qualibet exhibere. 

Testes hii sunt: Ademarus Lugdunensis, Bonifatius Rauennas, Odo Bisuntinus, 
et Iacobus Ebredunensis archiepiscopi, Stephanus Parisiensis, Henricus Basiliensis, 
Johannes Leodiensis et Amedeus Valentinus episcopi, Ludowicus comes palatinus 
Reni dux Bowarie, Phylippus dominus Karinthie, Cunradus dominus de Tekke, Hen- 
ricus marchio de Batslerch, Fredericus burgravius de Nurenberch, Henicho et Fre- 
dericus comites de Liningen, 1 Albertus et Burchardus comites de Hohenberch, Theo- 
baldus comes de Pherreto, Ebhardus comes de Karrenellenbogen, Gibertus langravius 
Alsatie inferioris, Henricus comes de Vriburch, Mangoldus comes de Nellenburch, 
Eberardus comes de Habesburch, Hermannus comes de Sulz, Lodowicus comes de 
Honberch, Gottifredus comes de Leustein, Cunradus nobilis de Wartenberch, Ebhar- 
dus nobilis de Luphe et Reinhardus nobilis de Hanawe, comes de Buchekke. 

Acta sunt hec anno Domini millesimo ducentesimo septuagesimo quinto, indi- 
ctione HII, regnante domino Rudolfo Romanorum rege glorioso, regni eius anno tertio. 

Signum domini Rudolphi Romanorum regis invictissimi (M.). 

Dat. Lausane, per manum Henrici episcopi Tridentini regalis aule prothonotarii, 
XII. Kal. Novembr. 

Da Monum. Gemi. Histor., loc. cit. 81-83 (n. 90), con nuova collazione dell'autografo 
in AA. Ann. I-X Vili 40 (già Ami. I, e. V, n. 1) nell'Archivio segreto Vaticano. 



XVII. 

CONFERMAZIONE DA PARTE DI ONORIO IV DELLE COSTITUZIONI 
DI CARLO II D'ANGIÒ RELATIVE ALLE COSE ECCLESIASTICHE. 

17 settembre 1285. 

Ad perpetuam rei memoriam.Dilectus filius nobilis vir C(arolus), 2 dare memorie C. 
regis Sicilie primogenitus, tunc princeps Salernitanus et ejusdem regis in regno Sicilie 
vicarius generalis, tanquam vir catholicus de genere ortus christianissimo devotam 
ad Dcum et ipsius ecclesias mentem gerens ejusdem generis vestigia imitatus prò 
bono statu ecclesiarum regni predicti et ad conservationem jurium earundem inter 

1 Originale : • Liuin^'cn •. 
: I'kou om. 



a. 1285 Onorio IV e Carlo II d 'Augia 87 

cetera, licet sub alio forsan verborum scemate, dicitur statuisse et mandasse invio- 
labiliter observari. 

Quod decime que debebantur ecclesiis et personis ecclesiasticis regni ejusdem 
catholicorum regum Sicilie temporibus et debentur et recipi ab ecclesiis consueve- 
runt, eisdem ipsis ecclesiis sine difficultatis obstaculo ac more dispendio persolvantur, 
scilicet que debentur in pecunia in festo Pentecostes et alia que debentur in fru- 
mento et aliis victualibus, vino, oleo, seu fructibus aliis, illis temporibus, quibus per- 
cipiuntur, et si aliqua sint que ceteris diebus persolvi consueverunt die debita per- 
solvantur, et ne de hoc ecclesie vel persone ecclesiastice necesse habeant singulis 
annis a curia litteras impetrare, statuit quod sub pena dupli ejus quod prò decimis 
vel aliis juribus personis vel ecclesiis, quibus secundum ordinationem premissam 
solutum non fuit, debetur, secreti seu magistri procuratores ac magistri salis bajuli 
vel alii officiales qui eas debent persolvere tam presentes quam futuri teneantur ea 
integraliter solvere, secundum quod superius est distinctum, nullo inde mandato alio 
expectato. 

Item, quod comites, barones et ceteri qui tenentur ad decimas et jura alia eccle- 
siis vel personis ecclesiasticis prò bonis que tenent ea teneantur solvere suis tem- 
poribus, quibus hactenus extitit consuetum, adiciens quod ad hoc auctoritate sui sta- 
tuti super hoc editi ad requisitionem personarum quibus debentur per justitiarios 
Provincie compellantur, quodque solvantur a baliis quibuscumque per quos bona 
pupillorum terras et feuda tenentium procurantur, sive baliatus curia teneat, sive 
alii sint commissi sive terre vel feuda aliquorum occasione delieti vel quacumque 
alia causa per curiam teneantur. 

Item, quod clerici, nisi prò bonis feudalibus, prout continetur in conventionibus 
inter dictum regem et Romanam ecclesiam habitis, ad judicia saecularia non tra- 
hantur. 

Item, quod ecclesie in toto regno predicto gaudeant privilegio, eis per com- 
munia jura indulto, scilicet quod rei qui ad eas confugiunt abinde non extrahantur 
inviti, nisi in casibus a jure permissis. 1 

Item, quod domus prelatorum, religiosorum et aliarum ecclesiasticarum perso- 
narum sine voluntate ipsorum causa hospitandi ab officialibus vel aliis personis, eis 
invitis, nullatenus capiantur; et si de voluntate ipsorum prelatorum, religiosorum 
vel aliarum personarum ecclesiasticarum recepti fuerint, ibi criminalia judicia exer- 
cere aliquatenus non presumant, nec lectos vel res eorum contra voluntatem ipsorum 
accipiant, et si secus factum fuerit, post emendationem et restitutionem dampni, si 
comes fuerit vel baro qui contra fecerit, teneatur 2 ad penam duodecim unciarum 
auri, si simplex miles ad sex, et si burgensis ad tres. 

Item, quod officiales, comites, barones, vel alie quecumque persone laicales non 
intromittant se de electionibus prelatorum, vel collationibus prebendarum seu quo- 
rumlibet ecclesiasticorum beneficiorum directe vel indirecte, nec de aliis ad spiri- 
tualia pertinentibus, nisi quantum ratione juris patronatus aliquibus competit, vel ex 
privilegio est concessum, nec propter prelatos capitula ecclesiarum seu conventus 
piorum locorum ipsorum consanguinei vel vassalli quomodolibet molestentur. 

1 Prou: « premissis •• 
- Prou : « tenentur » 



88 Onorio IV e Carlo II a" Augia a. 1285 

Item, quod clerici qui clericaliter vivunt in collectis et exactionibus aliis quibus- 
cumque nec prò bonis ecclesiasticis, nec prò patrimonialibus de portionibus eos legi- 
time contingentibus cum aliis teneantur. 

Item, quod res et possessiones, que non sunt in aliquo curie vel alii obligate, 
dari, donari possint ecclesiis et legari, sed, et si ea obligatione tenentur propter quam 
datio, donatio, vel legatio de jure impediri non possit, hoc casu res et possessiones 
hujusmodi prefatis titulis cum onere suo ad ecclesias transferantur. 

Item, quod vassallis ecclesiarum, qui ea que habent ab ecclesiis tenent et sunt 
eisdem ecclesiis ad servitia personalia obligati, officia per curiam, comites, barones 
vel alios sine ipsorum prelatorum licentia nullatenus committantur. 

Item, quod privilegia et jura concessa ecclesiis et personis ecclesiasticis a catholicis 
et antiquis regibus Sicilie, in quorum possessione sunt, serventur illesa ; de illis vero 
in quorum possessione non sunt, fiat eis sine difficultate justitia in curia competenti. 

Item, quod officiales et commissarii curie possessiones et res que ab ecclesiis possi- 
dente non auferant nec in ipsis easdem ecclesias contra justitiam perturbare presumant. 

Item, quod officiales seu seculares persone se nullatenus intromittant ad cogno- 
scendum de aliquo crimine ecclesiastico nec impediant prelatos aut ipsorum officiales 
quin de hujusmodi crimine libere cognoscant et puniant ut est juris. 

Item, quod justitiarii vel alii officiales vassallos ecclesiarum coram se vel ad 
ipsorum judicia in civilibus trahere non presumant. 

Item, quod prelati ecclesiarum, ecclesiastice persone ac officiales ipsarum vas- 
sallos earum debitores suos possint, prout eis competit, compellere ad satisfaciendum 
sibi de debitis et juribus earundem, contradictione aliqua illegitima non obstante. 

Item, licet idem princeps statuerit aliqua de vassallis ecclesiarum eis ad per- 
sonalia servitia obligatis si forsan a terris in quibus morari debent aufugerint per 
prelatos et personas ecclesiasticas revocandis, nos tamen dicimus distinguendum ut, 
si ratione persone ad hujusmodi servitia teneantur, possint, si recesserint, legitime 
revocari; si vero tenentur rerum tantummodo ratione et recedere voluerint res ipsas 
ecclesiis et personis eisdem omnino dimittere compellantur. 

Item, quod Judeis qui sunt ecclesiarum vassalli nulla committantur officia nec 
eis alie oppressiones vel gravamina inferantur. 

Nos itaque, cum fratribus nostris deliberatione habita, ' premissa in favorem 
ecclesiarum Dei et ministrorum ipsius attendentes inducta de ipsorum fratrum Con- 
silio et assensu ac plenitudine potestatis ea firmitatis perpetue robur statuimus obti- 
nere, ipsaque precipimus perpetuis temporibus inviolabiliter observari. Decernimus 
ergo ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam nostre constitutionis atque pre- 
cepti infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem etc. 

Ego Honorius catholice ecclesie episcopus subscripsi. 

Ego Ordonius Tusculanus episcopus subscripsi et sic de aliis ut in proximc 
superiori. 

Dat. Tibure per manum magistri Petri de Mediolano etc, ut supra. 
Da M. Prou, Les registres d' Honorius /FfBibl. des Écoles frane. d'Athènes et de 
Rome), Paris 1888, 86-89, n. 97, nuovamente collazionato il Reg. Vat. 43, f. 29 (Archivio 
secreto Vaticano). 

i Prou: • prehablta >. 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 89 



XVIII. 

CONCORDIA DEGLI UNDICI ARTICOLI 

FRA I PRELATI DEL PORTOGALLO, 

AUTORIZZATI DA NICCOLÒ IV, E IL RE DIONIGI. 

7 febbraio 1289.' 

Nos Dyonisius Dei gratia Portugalie et Algarbij rex Notum facimus uniuersis 
presentes litteras inspecturis, quod pridem in Romana Curia inter venerabiles patres 
fratrem T(ellium) archiepiscopum Bracharensem, A(imericum) Colimbriensem, B(ar- 
tholomeumt Siluensem et I'oannem) Lamecensem episcopos prò se et alijs prelatis et 
personis ecclesiasticis, prò quibus componendi et pacificandi nobiscum, seu cum pro- 
curatoribus nostris nomine nostro, sanctissimus pater dominus Nicholaus diuina proui- 
dentia papa quartus concessit eis 2 plenariam et liberam potestatem ex parte una, 
et dilectos clericos et procuratores nostros, Martinum Petti cantorem Elborensem, 
et Iohannem Martini canonicum Colimbriensem, ad componendum et pacificandum 
cum prelatis predictis sufficiens a nobis mandatum habentes ex altera super quibus- 
dam articulis numero undecim per Dei gratiam pax et compositio interuenit prout 
instrumentum publicum confectum per manum discreti viri magistri Nicholai Bar- 
tholomei de Gracino 3 publici auctoritate sedis apostolice tabellionis manifestat, 
quorum quidem articulorum tenor talis est: 

Primus articulus est. Item quod ipse rex non vult soluere decimas de suis reddi- 
tibus, licet 4 debeantur de iure communi et etiam ex concessione priuilegij patris sui 
et manutenet communitates contra episcopos et ecclesias in sua malicia quod non 
soluant. Respondent Martinus Petri cantor Elborensis et Iohannes Martini canonicus 
Colimbriensis procuratores prefati domini D(ionysii) regis Portugalie et Algarbij, 
nomine et vice dicti regis, quod ipse soluit et soluet decimas de pane, de vino, de 
lino, et de alijs rebus, de quibus soluere consueuit et debet secundum terre consue- 
tudinem, saluis compositionibus si que sunt. Item respondent ipsi procuratores, quod 
placet dicto regi quod persoluant communitates decimas et quod nec '' manutenet nec 
manutenebit quod non soluant et quod placet ei quod soluant et quod episcopi et 
alij prelati exerceant iusticiam in rebelles. Secundus articulus est. Item quod idem 
rex non solum inhibet episcopis et personis ecclesiasticis, quod possessiones non 
emant aliquas etiam non emphiteoticas ,: neque feudales, immo etiam ab antiquo vel 
de nouo emptas ab ipsis vel eorum antecessoribus vel aliter acquisitas facit per 
iniuriam occupari. Volunt prelati et dicti procuratores nomine regis quod seruetur 

1 Samare» - L. A. Rebello da Silva, Quadro dementar das relafòes politicase diplotnaticas de Portugal IX. 
Lisboa 1864, 278 ne pone la data al « 1:80 [?) •, ma nel Livia das Leis e Posturas (\ . ■•"ito), dal quale si apprende 
che questi « onze artigos ... forom apartados dos outros por que eram caros », è detto che la concordia fu conclusa 
a Roma nella casa di Latino fMalabranca Vescovo di Ostia ai V di febbraio del 1-89 (f. \38r). 

• Cod. Parig. : « eam >. 
Co-i Cud. Parig. invece di < Garcino ». 

« Cod. Parig.: e liceat ». 

» Cod. Parig. om. 

Cod. Parig.: « enphiteucitas ». 



90 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1286 



in hoc lex aui sui domini regis Alfonsi, que talis est. 1 « Quia posset contingere quod 
monasteria et ordines regni nostri tot possessiones emerent, quod in nostrum [et] 2 eius- 
dem regni magnum incommodum redundarent, et ob hoc opporteret nos aliquid tale 
tacere per quod ecclesie iacturam incurrerent et nos incommodum et grauamen, super 
hoc deliberato Consilio nobis et ipsis prouidimus in futurum, et iudieamus quod de 
cetero nulla religiosa domus possessiones emat sine consensu nostro eo excepto quod 
possint eas prò anniversarijs comparare, et alijs modis possint sine peccato possessio- 
nes et alias res acquirere. Nec aufferimus potestatem alicui clerico emendi possessio- 
nes et faciendi de ipsis quicquid voluerit. Et si aliquis contra hoc fecerit puniatur in 
perdendo peccuniam quam alij dederit ». Tercius articulus est. Item quod quandam 
inquisitionem ad prelatorum instantiam et magnos eorum sumptus super iniurijs, 
inuasionibus et rapinis ac monasteriorum effractionibus et diuersis enormitatibus 
alijsque multiplicibus malis abbatibus, prioribus, alijsque personis religiosis eccle- 
siarum rectoribus et alijs clericis irrogatis fieri generalem fecit eamque in regia 
curia publice apperiri et dari per litteras formam et modum secundum quas 3 ad exe- 
cutionem procederetur in inquisitione huiusmodi contentam, sed hec omnia post- 
modum nullo iure cogente sed voluntatis motu proprio reuocauit, et sic nulla facta 
est iusticia vel emenda de commissis. Respondent procuratores predicti quod placet 
regi quod procedat inquisitio secundum formam iuris vocatis partibus et auditis, et 
quod corrigantur que de iure inuenta fuerint corrigenda. Quartus articulus est. 
Item quod auffert clericis et religiosis bladum, seruos et ancillas, sarracenos et sar- 
racenas, destrarios et equitaturas et res alias pretiosas et interdum idem rex, barones, 
pretores et consiliarij et familiares sui vacas, porcos, arietes, et gallina s et alia 
huiusmodi prò velie capiunt seu capi faciunt titulo emptionis et tamen uix huius- 
modi rerum dominis mediam aut terciam aut quartam eius quod valet partem et 
.iliquando penitus nichil soluunt contra deum et iusticiam et ipsius regni consuetu- 
dinem approbatam. Respondent iidem procuratores quod rex multa de predictis prò 
voluntate dominorum suorum habuit et quedam comparauit et si aliqua habuit de 
predictis que de iure teneatur restituere vel emendare promittunt regem restitu- 
turum et emendaturum. Item de victualibus respondent quod de consuetudine regni 
est, quod in certis locis ipse rex et barones sui accipiunt victualia secundum quod 
appreciata fuerint et usitata ab antiquo et in alijs locis per almotacariam, et si 
aliter factum fuit quod ipse rex fecit querelantibus emendari. Et si forte in ali- 
quibus non fuit emendatum quod paratus est facere emendari, et quod precepit 
et precipiet et prohibuit et prohibebit quod de cetero non fiat, et quod si fiat ipse 
rex faciet emendari. Quintus articulus est. Item quod impingit aliquibus viris 
ecclesiasticis et mulieribus religiosis et abbatissis quod inuenerunt thesauros quorum 
occasione facit eos vel eas capi et secum taliter captos duci non parcens reli- 
gioni vel dignitati et intendens et compellens contra iura ut totus thesaurus sibi 
restituatur etiam si in propria domo, possessione, villa, cauto, seu allodio ipsius 
inuentus sit aut dicatur inuentus. Respondent procuratores prefati quod placet regi 
quod seruetur lex quam pater suus statuit super hoc et prelati consenserunt. Legis 

i in Porlugaliae Monumenta Histoiica. Leges et eonstuttiiiincs I, Olisipone 1856, 169. 
■ Manca in ambedue le copie. 
> Cosi in ambedue le copie. 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 91 

autem tenor de verbo ad verbum talis est. ' « Quanquam de consuetudine antiqua 
ubicunque in nostro regno thesaurus inueniretur esset nobis, nicbilominus nostris 
subditis volentes facere gratiam specialem, statuimus quod si quis thesaurum in agro 
suo, aut in suo fondo, ab ignotis dominis reconditum inuenerit, duas partes vendieet 
inuentor, nos partem terciam habeamus. Sed, si in agro nostro siue fundo, vel in 
loco publico alicuius ciuitatis vel ville vel eorum ressio 2 thesaurus inuentus fuerit 
a quocunque, nos duas partes eiusdem thesauri habeamus aliam vero terciam partem 
habeat inuentor. Item si in fundo alterius thesaurus inuentus fuerit, tercia pars nobis 
et tercia domino fundi et alia inuentori pars tercia tribuatur, ita tamen quod inuentor 
non opera odiosa vel arte magica thesaurum in fundo alieno vel contra voluntatem 
domini fundi expetat 3 vel perquirat, quia in hoc casu inuentor nichil habere debet. 
Sed si thesaurus sic inuentus fuerit in fundo nostro totus a nobis thesaurus vendi- 
cetur. Si autem in fundo alterius inueniatur, dominus fundi duas partes et nos terciam 
habeamus. Si vero nobis negauerit inuentor thesaurum aut non manifestauerit cum 
primo potuerit quando inuenerit amittat totum illud quod habere debebat supra- 
dictus ». Sextus articulus est. Item 4 quod si aliqua persona ecclesiastica Parisius 
commorans vel alibi aut edam in Curia Romana ex causa aliqua prò substentatione 
vel prò libris emendis aut alijs necessarijs vel ad contrada olim debita persoluenda ex 
propriis prouentibus propter monete illius terre utilitatem et cambij difhcultatem facit 
sibi peccuniam de Ulixbona vel ex alijs locis in mercibus per mare transuhei, idem rex 
contra consuetudinem cum antecessoribus suis obtentam, et usque nunc cum ipso 
inuiolabiliter obseruatam nunc nouam seruitutem inducens cogit per se et suos quasi 
nouum pedagium seu portagium inducendo in elusionem proprij iuramenti et contra 
ecclesiasticam libertatem huiusmodi personas seu eorum procuratores fideiussoria 
cautione cauere quod equiualentes merces ad portum refferant de quibus regi decima 
persoluatur in redditu, alias non extrahantur a portu vel statim in ipso ingressu de 
eisdem transuhendis mercibus decima occupatur quod nunquam ante huiusmodi 
regis tempora factum fuit, quod scilicet talis exigeretur decima nisi de mercibus a 
mercatoribus ad terram illam aliunde transuectis. Respondent predicti procuratores 
quod placet regi quod aurum et argentum et peccuniam quamuis non tamen Portu- 
galie de regno extrahatur per prelatos et quaslibet personas ecclesiasticas absque 
alicuius onere vectigali, et promittunt quod ipse rex hoc in futurum eis permittet 
et firmiter obseruabit et prelati consentiunt in hoc propter bona pacis. Septimus 
articulus est. Item quod si milites vel alij viri aut (emine nobiles in possessionem 
aliquam que dum tenetur ab eis libera est et exempta ab omni seruitute regali ex 
causa donationis inter viuos vel ex testamento in ultima voluntate seu quocunque 
alio titulo in ecclesie aut monasterij dominium transferunt prò suorum remedio pec- 
catorum, idem rex et sui statim possessionem ipsam exutam omni : ' libertatis priuilegio 
vel honoris in Dei et ecclesie sue contemptum in eam seruitutem redigunt que exerce- 



1 Vedine il testo portoghese in Portug. Mommi. Hislor., loc. cil. 328 s. 

- Cod. Parig. : « sessio »; nella copia di Lisbona «ressio» con un segno di abbreviazione sulla lettera 
che dev'essere una svista dell'amanuense, poiché anche il testo portoghese ha < ressio ». 
3 Cod. Parig. ■ expectat ». 
* Cod. Parig. om. 
5 Cod. Parig. : « omnis » . 



92 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 



tur ab cis in possessionibus uilium rusticorum ecclesiam Dei personis innobilibus et 
seruilis condictionis hominibus miserabiliter comparantes. Prelati et procuratores 
nomine regis volunt quod seruetur in hoc consuetudo regni duin tamen permittantur 
excolentes ipsas possessiones vel casalia rumpere in suis testarijs, videlicet quod in 
casalibus distinctis quilibef rumpat prò parte eum contingente. ' Octauus articulus 
est. Item cum contingit eumdem regem ad aliquas ciuitates, villas et alia dicti regni 
loca venire, officiales et alij de familia sua barones et ceteri milites sequentes eum 
et non sequentes quandoque domos episcoporum, personarum et canonicorum, eccle- 
siarum cathedralium et aliorum clericorum et ecclesiasticorum ad hospitandum seu 
quiescendum in eis prò suo velie occupant inuitis dominis earundem contra liber- 
tatem ecclesiasticam et ipsius patos sui statuta, que ipse facere obseruari non curat 
in odio clericorum. Respondent supradicti procuratores quod dominus rex inhibuit 
baronibus et inhibebit et alijs de domo sua ne pausent in domibus episcoporum, seu 
canonicorum et aliorum clericorum et de hoc habent ab eo bonas litteras. In alijs vero 
domibus clericorum 2 quas ibi non inliabitant et in quibus bona sua non tenent, consue- 
uerunt pausare aliqui quando pausando neccessitas imminet, 3 maxime quia non est 
ibidem de consuetudine, quod hospicia inueniantur conductiua sicut in alijs partibus 
inueniri consueuerunt. Et quod si forte in domibus predictis episcoporum et canoni- 
corum aliqui contra voluntatem eorundem pausauerunt ipse rex fecit eos incontinenti 
expelli inde, et quod ita faciet de cetero obseruari. Quod si aliqua statuta sunt super 
hoc in fauorem clericorum placet regi quod seruentur et quod precipiet obseruari. 
Nonus articulus est. Hoc ipsum diceris facere quando prelati, capitula et 
conuentus vel alie ecclesiastice persone super ecclesijs, juribus et rebus eccle- 
siasticis nolunt in tua curia coram te uel coram superiudice respondere, dictus 
etiam superiudex in clericos et personas ecclesiasticas dicti regni indebitam sibi 
iurisdictionem usurpans de causis ad ecclesiasticum forum spectantibus cogno- 
scere et de rebus ecclesiasticis iudicare presumit, et si dicti prelati propter hoc ad 
apostolicam sedem appellant dictus superiudex eorum appellationibus vilipensis 
eos reputat contumaces et conquerentes in possessionem dictorum honorum indu- 
cere non veretur. Tu quoque predictos clericos et possessiones ecclesiasticas pas- 
sim in omni causa in tua et aliorum laicorum iudicum curijs respondere com- 
pellis. Respondent procuratores predicti quod dominus rex non intendit vocare 
seu citare, nec iudicare aliquem episcopum nec clericum super ecclesijs iuribus 
et rebus ecclesiasticis nec super possessionibus earundem, sed placet ei quod 
in omnibus istis respondeant coram iudice ecclesiastico. Sed quia reges progeni- 
tores dicti regis habuerunt de iure semper et de consuetudine quod tam clerici 
quam laici qui fìscales notorias fundatarias 4 et regalengas possessiones excolunt 
respondere debent et consueuerunt super huiusmodi possessionibus iuribus et cen- 
sibus earundem in curia sua, vel coram alio iudice seculari, quod ipse vult quod 
hoc fiat et quod seruetur tam ei quam successoribus suis, et hanc responsionem pre- 
lati approbant et concedunt. Decimus articulus est. Noua etiam pedagia et exa- 

1 « videlicet - contingente », cosi, servendomi ilei testo portoghese, restituisco il testo guasto in ambedue le copie. 

' Cod. Parig. om. 

J Cod. Parig. om. 

* Bs. Lisbon.: • feudatarias »: tosi anche la versione portoghese. 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 93 

ctiones indebitas impones tam clericis quam laicis vassallis et colonis suis ab ipsis 
in eorum preiudicium nomine pedagij decimam partem omnium que de regno pre- 
dicto extrahunt exigi et extorqueri facis contra canonicas sanctiones, latam in tales 
per sedem apostolicam exeommunicationis sentenciam non formidans. Respondent 
procuratores predicti quod talis sentencia non est lata contra principes cum ipsi 
principes et reges de iure et consuetudine vectigalia et pedagia possint imponere 
regno suo in locis quibus viderint expedire et quod dominus rex non exigit decimam 
partem nisi de illis rebus que per mare transuehuntur. Quedam vero alia de nouo 
imposita que populus atque clerus reputabant ad grauamen, ipse rex remouit licet 
de iure imponi potuisse[n]t. Et ideo dominus rex utendo iure suo nulli facit iniuriam 
dummodo huiusmodi vectigalia seti pedagia imponantur ex causa prout iura volunt 
et consuetudines approbatc et prelati acceptant pio bono pacis. Undecimus arti- 
culus est. A colonis preterea prediorum clericorum et ecclesiarum et etiam laicorum 
in ipsorum clericorum et ecclesiarum preiudicium contra antiquam consuetudinem 
partem fructuum dictorum prediorum sub nomine iugate contra iusticiam exigis et 
tam clericis quam laicis in ipsorum clericorum preiudicium in fructibus et laborum 
prediorum suorum ac in emptionibus et venditionibus rerum venalium, onera leges et 
consuetudines nouas imponis. Respondent procuratores predicti quod in isto articulo 
dictus rex obseruabit forum suum et quod habent per cartam. Nos itaque dictam 
compositionem ac omnia et singula que cum archiepiscopo et episcopis memoratis 
per eosdem procuratores nostros acta sunt nostro nomine in premissis pacificamus, 
acceptamus, approbamus, ex certa scientia tanquam nomine nostro acta, et eisdem 
consentientes expresse promittimus prelatis archiepiscopo et episcopis prò se suisque 
successoribus et ecclesiis, necnon capitulis ecclesiarum ipsarum et personis ecclesia- 
sticis ac omnibus alijs prefati regni Portugalie et Algarbij quorum interest solemniter 
stipulantibus et promissionem nostram recipientibus nos et successores nostros pre- 
dictos quos omnes et singulos ad hoc specialiter obligamus predictam compositionem 
et omnia et singula premissa prout ad nos et successores ipsos pertinet per nos et suc- 
cessores nostros piene impleturos et perpetuo inuiolabiliter seruaturos, preséntes 
patentes litteras plumbeo nostro regio sigillo munitas venerabili patri domino V(in- 
centio) episcopo Portugalensi in perpetuum veritatis testimonium concedentes. Datum 
apud Portum vicesima quarta die Augusti rege mandante. Franciscus Johannis 
notarius. Era millesima trecentesima tricesima. 

Dal « transumptum » in Cod. latin . 5956 A, f. 14t>r - 147 v , della Biblioteca Nazionale 
in Parigi, collazionata anche la copia che contiene meramente il testo degli articoli colle 
risposte dei procuratori del re, esistente in Gav. 17, mafo 7, n. 4 nell'Arqulvo nacional 
da Torre do Tombo In Lisbona. Versione portoghese in Livro das Leis e Posturas (in 
quest'ultimo Archivio), f. 136 ss. (cfr. il testo datone da G. Pereira de Castro, De manti 
regia, prima pars, Ulyssipone 1622, 237 v - 241 1 )- La data della conferma del Re Dionigi 
risponde al 24 agosto 1292. 



i-4 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 12S9 



XIX. 

CONCORDIA DEI QUARANTA ARTICOLI 

FRA RE DIONIGI DI PORTOGALLO E I PRELATI DEL REGNO 

APPROVATA DA NICCOLÒ IV. 

12 febbraio 1289. 

Ad certitudinem presentium et memoriam futurorum. Cum olim inter prelatos 
regni Portugalie et Algarbii ac reges qui diversis temporibus regnaverunt in eo 
super variis gravaminibus que iidem prelati, sibi, ecclesiis, et personis ecclesiasticis 
regni eiusdem ab ipsis regibus irrogari dicebant longa controversia extitisset et 
usque ad tempus Dionisii regis qui nunc regno predicto preesse dinoscitur proro- 
gata, tandem operante pacis actore inter venerabiles fratres nostros T. Archie- 
piscopum Bracharensem, A. Colimbriensem, B. Silvensem et J. Lamecensem epi- 
scopos apud sedem apostolicam existentes, habentes a nobis liberam facultatem 
componendi suo ac aliorum omnium prelatorum et ecclesiarum, ecclesiasticarumque 
personarum prefati regni nomine, super gravaminibus prelibatis, cum dilectis fìliis 
Martino Petri cantore Elborensi et Iohanne Martini Canonico Colimbriensi procu- 
ratoribus dicti regis ab ipso ad hoc sufficiens mandatum habentibus ex parte una, 
et eosdem procuratores nomine memorati regis ex altera, quantum ad infrascri- 
ptos articulos quadraginta, pax et compositio intervenit, sicut per instrumentum 
publicum inde confectum manu dilecti filii magistri Nicolai Bartholomei de Guar- 
cino scriptoris nostri publici auctoritate sedis apostolice tabellionis, et signatum 
sigillis venerabilis fratris L. episcopi Ostiensis et dilectorum filiorum nostrorum 
P. tituli sancti Marci presbyteri et B. sancti Nicolai in Carcere Tulliano diacono- 
rum Cardinalium evidenter apparet. Cuius instrumenti tenorem dictarum partium 
suppìicationibus inclinati ad perpetuam rei memoriam fecimus presentibus anno- 
tari, decernentes et auctoritate apostolica statuentes, ut idem tenor taliter anno- 
tatus etiam si dictum originale instrumentum contingeret deperire seu alias quo- 
cumque casu vel occasione ipsius copiam non haberi, easdem vires habeat, 
eandemque fidem faciat, quam originale instrumentum predictum haberet et faceret, 
si non abolitum, non cancellatum, nec in aliqua sui parte vitiatum, sed in prima 
sui figura omnino integrum appareat. Tenor autem instrumenti et articulorum in 
eodem instrumento ut premittitur contentorum de verbo ad verbum per omnia 
talis est: 

In nomine Domini. Amen. In regno Portugalie et Algarbii grandis inter pre- 
latos ipsius regni et reges qui fuerunt prò tempore super eo ab olim, sicut habet 
assertio infrascriptarum partium, dissentio est exorta, quod iidem prelati se, eccle- 
sias et personas ecclesiasticas regni ejusdem, non solum in depressionem, sed etiam 
in subversionem ecclesiastice libertatis, in multis gravatos fuisse ac gravari dice- 
bant; super quibus sub diversis romanis pontificibus et per eos multiplicatis pro- 
cessibus et tractatibus habitis inter partes, contigit controversiam super infrascriptis 
artiiulis, quorum aliqui primo coram felicis recordationis domino Clemente papa IIII, 



a. 12S9 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 



et tam ipsi quam nonnulli alii coram recolende memorie domino Gregorio papa \. 
ex parte dictorum prelatorum oblati fuisse dicuntur, ut inferius exprimitur in 
eisdem, usque ad tempora magnifici principis domini Dionisii, illustris regis Por- 
tugalie et Algarbii, prorogari, et tandem inter venerabiles patres dominos T., 
archiepiscopum Bracharensem, A., Colimbriensem, B., Sylvensem, et J., Lamecensem 
episcopos, in curia romana presentes, tam prò se quam prò aliis prelatis, ecclesiis 
et personis ecclesiasticis regni ejusdem, prò quibus sanctissimus pater et dominus 
dominus Nicolaus, divina providentia papa UH, ad componendum et pacificandum 
super pretactis articulis, eis concessit per suas litteras subscripti tenoris liberam 
potestatem; et discretos viros Martinum Petri, cantorem Elborensem, et Johannem 
Martini, canonicum Colimbriensem, procuratores regis ejusdem, ab ipso in forma 
infrascripta mandatum habentes, dicti regis nomine, mediantibus reverendis patribus 
dominis L., Ostiensi et Velletrensi episcopo, P., tituli S. Marci presbytero, et B., 
S. Nicolai in Carcere Tulliano diaconis cardinalibus, ab eodem summo pontifice 
ad discutiendum et dirigendum hujusmodi negotium deputatis, talis super eisdem 
articulis, in presentia eorumdem cardinalium, mei notarii et testium subscriptorum, 
pax et compositio intervenit. Predictis siquidem archiepiscopo et episcopis, prò se 
ac illorum nomine, prò quibus ad pacificandum et componendum receperant ab 
eodem summo pontifice, ut premittitur, potestatem, et prefatis procuratoribus 
dicti regis, prò ipso rege, in dictorum cardinalium et testium ac mei notarii pre- 
sentia constitutis; lectisque singulis subscriptis articulis per me notarium dictum, 
et subter annexis responsionibus per eosdem procuratores ad singulos eorumdem 
singulariter subsecutis, vice ac nomine dicti regis, cum expressa intentione ipsum 
regem ad contenta in ipsis responsionibus obligandi, quibus quidem responsionibus 
iidem prelati se dixerunt expresse et vocaverunt piene contentos; demum iidem 
cantor et Johannes archiepiscopo et episcopis memoratis et michi subscripto notario, 
prò ipsis omnibus et singulis ecclesiis et ecclesiasticis personis regni predicti sti- 
pulantibus, sollemniter promiserunt, nomine prefati regis et prò ipso, eundem regem 
expresse ratificaturum, approbaturum et acceptaturum omnia et singula contenta 
in responsionibus supradictis; et tam se quam suos quoslibet successores in regno 
prefato eadem omnia et singula que in dictis responsionibus continentur, prout 
eorum singulorum qualitas exigit, piene adimplendis, et perpetuo per se ac succes- 
sores suos inviolabiliter observandis in forma quam sedes eadem super hoc ei duxerit 
destinandam. 

Tenor vero articulorum predictorum et responsionum, ut predicitur, subsecu- 
tarum ad ipsas de verbo ad verbum talis est. 

Hii sunt articuli qui prò parte prelatorum regni Portugalie et Algarbii coram 
felicis recordationis predicto domino Clemente papa UH fuerint oblati: 

Primus articulus est: In primis idem rex prò sua voluntate compellit priores 
et abbatissas ac ecclesiarum rectores ut prioratibus et abbatiis et ecclesiis suis 
renuntient, maxime in illis monasteriis et ecclesiis in quibus contendit jus patronatus 
habere. Respondent Martinus Petri, cantor Elborensis, et Johannes Martini, cano- 
nicus Colimbriensis, procuratores predicti domini D., regis Portugalie et Algarbii, 
quod ipse rex non fecit hactenus hec, et promittunt ejus nomine quod non faciet 
in futurum. 



96 Re Dionigi e / Prelati del Portogallo a. 1289 



Secundus articulus est: Si episcopi vel ecclesiarum rectores in parrochianos 
suos, prò eo quod decimas et alia jura sibi debita non solvunt eisdem, exeommu- 
municationis ferunt sententias, vel loca supponunt ecclesiastico interdicto, justitia 
erigente, dominus rex et sui, occasione hujusmodi, exeommunicatores banniri faciunt 
et alia bona eorum occupari. Respondet dicti procuratores quod idem rex contenta 
in articulo non fecit hactenus, et promittunt quod ipse ' non faciet in futurum, et 
quod, si contra per suos subditos factum fuerit, justitie complementum conqueren- 
tibus exhibebit, occupata restituì et de injuriis satisfieri faciendo. 

Tertius articulus est: Item si episcopi vel alii conveniunt seu convenire velint 
abbates, abbatissas, priores aut alias personas ecclesiasticas, auctoritate litterarum 
sedis apostolice, prefatus rex id fieri non permittit. Respondent procuratores pre- 
dicti quod idem rex non fecit hec hactenus, et promittunt quod ipse non faciet in 
futurum, et quod permittet ipsos libere uti litteris apostolicis. 

Quartus articulus est : Item si forte feratur definitiva sententia prò actore, non 
permittit executioni mandari et actori judicata precipit occupari, sibi retinens 
occupata. Respondent procuratores predicti quod idem rex non fecit hec hactenus, 
et promittunt quod ipse non faciet in futurum, et quod permittet quod sententie 
executioni legitime demandentur. 

Quintus articulus est : Item si archiepiscopus, episcopi vel eorum vicarii locum 
aliquem vel ecclesiam supponunt ecclesiastico interdicto, vel in homines ipsius 
regis exeommunicationis, prout justitia exigit, ferant sententias, dominus rex et sui 
episcopos vel eorum vicarios ad relaxandum hujusmodi sententias per minas et 
terrores et occupationem bonorum suorum compellunt, judicans eos, si sententias 
relaxare noluerint, judicio judeorum, subtrahendo ipsis communionem fidelium, ac 
fideles ipsos, si eis in aliquo communicaverint, vel receperint ipsos in castris, villis 
aut domibus suis, capiendo, incarcerando et bonis propriis spoliando. Respondent 
procuratores predicti quod idem rex contenta in articulo non fecit hactenus, et pro- 
mittut quod non faciet in futurum; et quod si contra 'per suos subditos factum 
fuerit, justitie complementum conquerentibus exhibebit, de dampnis et injuriis satis- 
fieri faciendo, et puniendo contrarium facientes, prout fuerint puniendi. 

Sextus articulus est: Item si aliqui judices a sede apostolica vel ab ordinariis 
delegati, aut etiam ipsi ordinarii, prò aliquibus clericis, contra communitatem ali- 
quam ad regem pertinentem eundem vel aliquos de ipsa communitate interdicti 
vel exeommunicationis sententiam ferunt, exigentibus culpis suis, interdicitur quan- 
doque per regem ipsum, quandoque per officiales suos, quandoque per ipsam com- 
munitatem clericis ipsis commune commertium ; et ne ipsos aliquis in suis domibus 
recipiat prohibetur, aqua et igne ipsis, pena super hoc gravi apposita hiis qui contra 
fecerint, interdictis, et hec officiales ipsius regis et communitates per muros et 
districtum suum ac alia loca voce faciunt preconia proclamari; nichilominus iidem 
clerici diffidantur et bonis spoliantur suis ecclesiasticis et paternis; idem etiam fìt 2 
ordinariis et eorum delegatis et vicariis, si sententias ex aliquibus aliis causis ferant. 
Respondent procuratores predicti quod idem rex nicliil horum fecit hactenus, et 



1 Languii*, om. 
' Lanclois): « si 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 97 



promittunt quod ipse in futurum non faciet, sed et fieri prohibebit, et quod, si per 
suos subditos, communitates vel alias contra factum fuerit, justitie complementum 
conquerentibus exhibebit, de dampnis et injuriis satisfieri faciendo. 

Septimus articulus est: Item si contingit quod locus aliquis vel ecclesia sup- 
ponatur ecclesiastico interdicto, vel judex aut alius oflìcialis regis, vel aliquis aut 
aliqui de ipso loco excommunicentur, statuunt inter se communiter quod nullus 
solvat decimas, vel in testamento aliquid relinquat ecclesie, seu oblationem aliquam 
ad ecclesiam ipsam ferat. Respondent procuratores predicti et promittunt quod 
idem rex hoc (ieri prohibebit, et prohibitionem suam faciet observari, de dampnis 
et injuriis satisfieri faciendo, et puniendo contrarium facientes, prout fuerint puniendi. 

Octavus articulus est: Preterea prefatus rex et communitates ejus non permit- 
tunt episcopos ecclesiarum suarum civitatum et diocesium parrochias limitare. 
Respondent procuratores predicti quod placet regi ut hujusmodi limitatio fiat per 
prelatos justa et equa, vocatis eis quorum interest per edictum publicum propo- 
nendum in ecclesiis de quorum parrochiis limitandis agetur, tribus dominicis diebus 
continuis, infra missarum sollempnia, coram populo tunc presente, ita quod dies ad 
faciendum limitationem prefixa in quolibet exprimatur edicto, ipsamque diem edi- 
ctum in tertia dominica proponendum unius saltem mensis spatio antecedat. Quod 
si rex ipse in aliqua ecclesiarum hujusmodi jus patronatus habuerit, erit tempore 
congruo ante faciende limitationis diem specialiter evocandus; et consentiunt prelati 
quod si limitatio, eis quorum interest non vocatis, ut dictum est, de cetero fuerit 
tacta, non teneat; ita tamen quod patroni qui sunt barones aut milites vel fìlli militum 
non veniant personaliter, sed mittant procuratores, si velintjet promittunt predicti 
procuratores quod dictus rex prelatos in hoc nullatenus impediet, sed observabit 
que predicta sunt, quantum pertinebit ad ipsum, et faciet a suis subditis observari. 

Nonus articulus est: Item usurpat sibi ipse rex et communitates ejus, in quibus- 
dam episcopatibus regni tertias decimarum ecclesiarum fabricis deputatas, et in 
quibusdam pontifìcales, et faciunt de ipsis tertiis construi et retici muros suos, et 
quandoque illas prò stipendiis rex assignat militibus memoratus. Respondent procu- 
ratores predicti quod rex consentit quod tertia decimarum percipiatur ad muros 
construendos vel reficiendos in illis dumtaxat ecclesiis in quibus a fundatione 
ipsarum ecclesiarum hoc expresse actum est de consensu prelatorum, in aliis vero 
jus commune servetur; et promittunt dicti procuratores regem ita in posterum 
servaturum, et hanc responsionem prelati prò bono pacis patienter acceptant. 

Decimus articulus est : Item quod hospitalia seu albergarias pauperum usibus 
deputatas, que in episcoporum dispositione de jure consistunt, cum possessionibus et 
pertinentiis suis usurpat. ' Respondent procuratores predicti quod placet regi ut circa 
hoc serventur jus commune et bone consuetudines, et promittunt ipsum regem ita 
perpetuo servaturum. 

Undecimus articulus est: Item quod compellit tam per se quam per communi- 
tatos suas clericos et personas ecclesiasticas ad contribuendum in constructione seu 
refectione murorum civitatum et locorum suorum cum laicis, contra libertatem eccle- 
siasticam, necnon contra legem paternam. Respondent procuratores prefati quod 

1 Laxglois «usurpanti. 



Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 



ipse rex predictas personas non compulit ad contributionem hujusmodi, et promit- 
tunt quod non compellet in futurum et quod contra injuriantes in hoc ecclesiis vel 
personis predictis exhibebit justitie complementum. 

Duodecimus articulus est : Item cogit colonos ecclesiarum et monasteriorum, ad 
hoc nullo jure obnoxios, ad constructionem seu refectionem murorum hujusmodi; 
per quod contingit colonos suas deserere colonias et possessiones devastari predictas. 
Respondent dicti procuratores quod rex in hoc faciet observari quicquid de jure 
communi fuerit observandum, salvis gratiis seu privilegiis vel compositionibus, si 
apparuerint que de jure debeant observari. 

Tertius decimus articulus est: Item quod personas ad ecclesias fugientes, in 
illis casibus in quibus debent per ecclesias defensari, violenter facit ipse ac sui per 
Sarracenos et judeos vel per christianos extrahi ab eisdem, vel facit eos ibi custo- 
dia vel compediri quandoque per suos satellites, et eis cibaria denegari, ut exire 
de ecclesia compellantur. Respondent procuratores predicti quod rex non extrahet 
nec extrahi faciet de ecclesiis fugientes ad ipsas, nec compediri, nec eis cibaria dene- 
gari, nisi in casibus a iure permissis. 

Quartus decimus articulus est: Item ipse ac merini sui et judices capiunt pre- 
sbyteros et clericos, irrequisitis eorum episcopis, nec volunt eos restituere, licet 
petantur ab eis. Item hujusmodi capti quandoque per ipsum et suos, denegatis ali- 
mentis, vel per suspendium, aut modis aliis, occiduntur, quorum interdum aliqui 
parrochianis ecclesiarum suarum, ad eorum parrochianorum instantiam importunam, 
restituuntur cum cautione, ut missarum eis sollempnia celebrent, quibus utique cele- 
bratis, juxta formam cautionis prestitam, reducuntur in pristinam captionem. Respon- 
dent procuratores memorati quod idem rex talia nunquam fecit, nec tempore suo 
facta fuerunt, et promittunt quod non faciet in futurum, et quod, si aliquando per- 
sona ecclesiastica etiam ex causa capta fuerit, restituetur prelato suo ad requisi- 
tionem ipsius, et si injuriose capiatur hujusmodi persona vel capta fuerit hactenus, 
justitie complementum conquerentibus exhibebit, faciendo satisfieri de dampnis et 
injuriis, et puniendo capientes, prout fuerint puniendi. 

Quintus decimus articulus est: Item quod sepe minatur archiepiscopo et epi- 
scopis mortem, et quandoque procurat et facit eos inclusos in ecclesiis, monasteriis 
et alibi detineri, Sarracenis, judeis et aliis suis apparitoribus, pretoribus et meyrinis 
ad interfìciendum eos adhibitis circumquaque; facit etiam amputari auriculas ser- 
vientum episcoporum, et quandoque alios capi et alios interrici coram eis. Respon- 
dent procuratores sepedicti quod idem rex talia nunquam fecit, et promittunt quod 
ipse non faciet in futurum. 

Sextus decimus articulus est: Item quod facit ipsos episcopos in aliquibus obsi- 
deri locis per vassallos suos, eosdem sepe ac publice dehonestans, et contumeliosa 
verba proferens contra eos, et hoc idem temeritate propria barones sui faciunt et 
vassalli. Respondent procuratores predicti quod idem rex non fecit aliquid de con- 
tentis in articulo, et promittunt quod ipse non faciet in futurum, et quod contrarium 
facientes puniet, prout fuerint puniendi. 

Septimus decimus articulus est: Item quod idem rex ac sui, tam barones quam 
alii milites, verbis et factis, prò sui motus libito, dehonestant religiosos, clericos et 
conversos, et quandoque aliquos ex eisdem faciunt coram se denudari totaliter prò- 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 99 

priis indumentis, in grave vituperium eorumdem et totius ordinis clericalis. Respon- 
dent procuratores predicti quod idem rex non feiit aliquid de contentis in articulo, 
et promittunt quod ipse non faciet in futurum, et quod, si per barones vel alios in 
regno suo factum fuit hactenus, vel fuerit in futurum, justitie complementum con- 
querentibus exhibebit, de dampnis et injuriis satisfìeri faciendo, et puniendo contra- 
rium facientes, sicut fuerint puniendi. 

Octavus decimus articulus est : Item quod facit inquisitiones per totum regnum 
per homines proprios, in ecclesiarum tam cathedralium quam aliarum de regno 
ipso prejudicium, super possessionibus et ecclesiarum patronatibus fieri, patronis 
ecclesiarum vel possessionum dominis ecclesiasticis non vocatis, et si per talem 
inquisitionem illieitam et iniquam invenit quod jus patronatus alicujus ecclesie vel 
possessio aliqua spectet ad ipsum, ilico facit omnia occupari, licet possessa fuerint 
ab eorumdem dominis a tempore cujus memoria non existit, amotis nichilominus 
ab hujusmodi ecclesiis rectoribus violenter; cum in tali casu, non per inquisitionem 
foret procedendum, sed in foro competenti judicium potius ordinandum. Respondent 
supradicti procuratores quod idem rex non fecit aliquid de contentis in articulo, et 
promittunt quod non faciet in futurum. 

Nonus decimus articulus est: Item occupat episcoporum et aliorum ecclesias, 
quas a longis temporibus pacifice possederunt, et, quod est absurdius, presentatos 
a sede ad huiusmodi ecclesias, ipsos compellit admittere ac instituere in eisdem ; 
quod si forte aliqui ex ipsis finaliter nolunt admittere hujusmodi presentatos, idem 
rex per homines suos facit detineri easdem, ac fructus et proventus ipsarum per 
eos percipit ex eisdem. Respondent procuratores prefati quod idem rex talia nun- 
quam fecit hactenus, et promittunt ipsum regem ea non facturum in futurum. 

Vicesimus articulus est: Item si ad vacantem ecclesiam in discordia diversas 
patroni diocesano episcopo presentant personas, et ipse, discussis cause meritis de 
altero presentatorum vel alio forsitan ecclesiam ordinat, juxta canonicas sanctiones, 
dum ille de quo ecclesie ' providetur per aliquorum ex patronis violentiam corpo- 
ralem nancisci possessionem non potest, si tunc diocesanus ad hoc dicti regis 
invocet brachium, ipse non solum non defendit eundem, immo favet injuriam infe- 
renti, hoc ipsum servans in omnibus que sunt contra ecclesiasticam libertatem. 
Respondent prefati procuratores quod idem rex nichil eorum de quibus premissus 
articulus querelam continet fecit hactenus, et promittunt quod ipse non faciet in 
futurum, et quod brachium suum contra facientes injuriam in premissis, quando 
fuerit invocatum, exhibebit, sicut jura volunt. 

Vicesimus primus articulus est: Item quod, pretextu exercende justitie, ponit 
non modestos et timoratos meyrinos et submeyrinos, qui exactiones in ecclesiis 
faciunt sicut volunt, et, cum de stipendiis que ab ipso rege percipiunt sustentari 
deberent, cum intolerabili evectionum et personarum multitudine, in ecclesiis, mona- 
steriis et cameris seu capellis et possessionibus episcoporum, et Templariorum quo- 
que ac Hospitalariorum domibus, et aliis piis locis et eorum possessionibus hospi- 
tantur, per loca hujusmodi passim et assidue discurrentes, de bonis eorum sibi 
faciunt necessaria ministrari; id ipsum etiam a baronibus, judicibus et aliis officia- 

1 Laxclois : - ecclesia >. 



100 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 

libus elicti regis et quibuslibct aliis perpetratili - . Respondent supradicti procuratores 
quod idem rex talia non fecit hactenus, et promittunt quod ipse non faciet in futu- 
rum, et quod, si talia tempore patris sui vel suo per alios facta dicantur, exhibebit 
conquerentibus justitie complementum, de dampnis et injuriis satisfieri faciendo, et 
delinquentes puniendo, prout fuerint puniendi. 

Vicesimus secundus articulus est: Item quod ab illis ecclesiis in quibus jus 
obtinet patronatus procurationes immoderatas seu servitia onerosa de novo exigit, 
et ad dandum sibi equitaturas, si habeant, et ad emendum prò ipso quales sibi 
placet, si non habeant, earumdem compellit rectores. Respondet procuratores pre- 
fati quod idem rex de hiis omnibus nichil fecit, et promittunt quod non faciet in 
futurum, et specialiter quod procurationes non recipiet, nisi sibi debitas, et illas 
recipiet moderatas. 

Vicesimus tertius articulus est: Item quod si aliquis balivus, vicarius, officialis 
seu major domus terre regis, baronis, seu cujuscumque alterius ab eo terram tenentis 
in beneficium, vassallo seu cuilibet alicui alii nomini alicujus episcopi, clerici vel 
religiosi crimen impingit aliquod, trahens super hec eum in causam coram terre 
judice, ut ea possit occasione pecuniam extorquere, non permittitur ei a supradictis 
potentibus in illa terra quod contra eas habeat advocatum; nec judex est ausus de 
advocato sibi, ut de jure tenetur et consuetudine, providere, nec ausus foret advo- 
catus àliquis alnmde adductus advocationis inibì prò eo uti officio contra eos. 
Respondent predicti procuratores quod idem rex in domo sua habet advocatos, 
quibus dat portionem et vestitum, quod advocent prò populo atque clero, et etiam 
contra eum, si necesse fuerit, unde credunt quod dictum est superius regem non 
audi visse, nec sci visse quod factum fuisset, quia, si scivisset, fecisset emendari; 
et promittunt quod rex precipiet quod de cetero hujusmodi non committantur, et 
quod placet eidem regi quod quilibet in terra sua libere habeat advocatum, et qui- 
libet advocatus libere prestet patrocinium, sicut ei competit; et quod judices non 
habentibus advocatos libere de ipsis provideant; et quod si contra factum fuerit, 
querelantibus emendabit. 

Vicesimus quartus articulus est : Item quod quando barones aut alii milites reci- 
piunt castra a rege tenenda et servanda prò stipendiis propriis, faciunt ei homagium 
quod sibi irato et pacato in omnem eventum restituent castra sua; alioquin rema- 
nebunt exinde proditores. Hujusmodi autem castellani, ingruente guerra, vel, ut 
avaritie sue satisfaciant, fingentes guerram in vicino futuram, ipsi et sui bladum, 
vinum, vaccas, porcos et alia vietili necessaria ab ecclesiis episcoporum et aliis 
clericis ac hominibus eorumdem, ad castra hujusmodi munienda, ut dicunt, acci- 
piunt indifferenter, et sive guerra superveniat, sive non, nullo modo restituunt sibi 
ablata, nec rex eos ad restitutionem compellit, nec barones, aut quoslibet milites 
terram ab eodem rege seu baronibus ipsis tenentes, et alios quoscumque nobiles 
et potentes, qui singuli in locis suis episcoporum et cathedralium aut aliarum eccle- 
siarum, monasteriorum quoque et ceterorum ' religiosorum seu etiam clericorum homi- 
nes, et clericos ipsos, in quibus nullum omnino jus habent, ad faciendum eis servitia 
prò sue voluntatis libito compellunt, invitos cohibet rex predictos; sed permittit 

1 Lanqi.019 . «terum ». 






a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 101 

potius hujusmodi servitutes in possessiones et homines ecclesiarum induci, nec 
defensat eosdem. Respondent procuratores prefati quod idem rex nichil horum suo 
tempore factum audivit, et promittunt quod, si ad eum super hiis querela perve- 
niat, querelantibus justitiam exhibebit, et exprimunt quod, si bladum et alia victualia 
propter imminentem guerram capiantur in locis limitogrosis, sive que sunt in con- 
finio, in quibus hoc est consuetum, ipse rex faciet exinde satisficri, etiam si guerra 
in ventate immineat; si vero capta fuerint aliqua propter gucrram non imminentem, 
sed malitiose confictam, non solum satisneri faciet, sed et puniet facientes; quodque 
ab hominibus ecclesiarum quarumlibet regni sui, sive monasteriorum vel religio 
sorum aut etiam clericorum non permittet exigi servitia non debita; et quod, si 
per barones vel milites seu quoslibct alios contrarium factum fuerit, querelantibus 
exhibebit justitie complementum. 

Vicesimus quintus articulus est: Item quod ipse rex inducit servitutes episco- 
pis, abbatibus, prioribus et aliis, compellendo eos ut portarios suos teneant, et prò 
eis tenendis majori suo portano certam summam pecunie tribuant, et eisdem por- 
tariis alias provideant in salario et expensis. Respondent procuratores predicti quod, 
licet a tempore avi et proavi dicti regis et etiam patris sui portarii positi fuerint 
in predictis locis per ipsos, ipse tamen rex, ad instantiam prelatorum, concessit eis 
ut de cetero contra voluntatem suam portarios habere non compellantur, nec eis 
provideant in salario vel expensis, nisi quando eis placuerit habere portarios ad 
voluntatem suam, si sibi et ecclesiis suis viderint expedire; et tunc portariis quos 
habuerint provideant de salario competenti, et major portarius, quando prelatis et 
personis ecclesiasticis concedit minores portarios, salarium recipiat moderatum ; 
et promittunt ipsi procuratores eundem regem dictam concessionem perpetuo ser- 
vaturum. 

Vicesimus sextus articulus est: Item si aliqua ecclesia rationabilem de ali- 
quibus possessionibus permutationem diocesani sui facit auctoritate cum alia, vel 
ipse diocesanus cum alio, dictus rex, ut ecclesiarum solummodo prolectum impe- 
diat, frequenter obstaculum interponit. Respondent procuratores prefati quod 
idem rex contenta in articulo nunquam fecit, et promittunt quod non faciet in 
futurum. 

Vicesimus septimus articulus est: Item quod preficit judeos indifferenter, contra 
generalis statuta concilii legemque paternam, in officiis christianis, quos ad deferen- 
dum signum, quo a christianis qualitate habitus distinguantur, compellere deberet, 
prout in generali concilio est statutum; propter quod dampnate comixtionis exces- 
sus sub erroris potest velamento presumi; nec ipsos judeos ad debitas decimas 
persolvendas compelli permittit. Respondent supradicti procuratores quod idem rex, 
quantum est ad judeos, quod non preferantur christianis in officiis publicis, servabit 
quod super hoc statutum est in concilio generali; quantum est de signis, quod 
distinguet judeos a christianis per aliquod signum; quantum est de decimis judeo- 
rum, respondent quod ipse permittet eos compelli; et promittunt ipsum regem ita 
perpetuo servaturum. 

Vicesimus octavus articulus est: Item si que ecclesie cathedrales vacent, idem 
rex, majorem sibi auctoritatem vendicare intendens in eis, prò clericis familiaribus 
suis vel aliis minus dignis, de quibus sperat quod in ecclesiarum negotiis, seu dispo- 



102 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 



sitionibus earumdem, ' ejus sequentes l arbitrium ipsas ecclesias contra eum in suis 
juribùs et libertatibus non defendent, capitulis ecclesiarum hujusmodi universaliter 
et singulariter singulis litteras suas mittit, precibus exigens et minis gravibus et 
terroribus interjectis 8 ut nullum omnino in episcopum eligant, nisi quem ipse in 
hujusmodi litteris nominat, vel per suos facit nuntios nominari. Hoc idem in aliis 
ecclesiis minoribus facit, quibus est per electionem de prelatis vel rectoribus provi- 
dendum. Respondent procuratores prefati quod idem rex, si preces aliquando porrexit 
prò aliquibus eligendis in ecclesiis cathedralibus aut aliis, prò dignis interposuit 
preces suas, nullis per hoc minis vel terroribus interjectis, et quod super hoc non 
gravavit nec intendit gravare ecclesias vel canonicos; et promittunt regem ita per- 
petuo servaturum, nec in suis precibus adjecturum, quod nullus alius eligatur, nisi 
is prò quo direxerit preces suas. 

Vicesimus nonus articulus est : Item quod nititur ad forum suum testamentarias 
et alias ecclesiasticas evocare causas, defunctorum clericorum occupando legata, 
ac rectorum ecclesiarum decedentium bona ipsarum ecclesiarum intuitu acquisita. 
Respondent procuratores sepedicti et promittunt quod rex in isto articulo jus com- 
mune servabit. 

Deinceps secuntur articuli, sicut formati fuerunt in litteris domini Gregorii 
pape X, super hiis de quibus dicti prelati, una cum premissis articulis predicto 
domino Clementi oblatis, eidem domino pape Gregorio conquesti dicuntur. 

Tricesimus articulus est: Inter alia, quidem que nostris sunt auribus intimata, 
mirantes audivimus quod tu, ad bona ecclesiastica oculos cupiditatis iniciens, Bracha- 
rensis, Colimbriensis, Visensis et Lamecensis ecclesiarum redditus et proventus 
occupasti et detines occupatos, civitati Bracharensi, cujus proprietas et dominium ad 
predictam Bracharensem ecclesiam pertinere dicitur pieno jure, pretorem auctoritate 
propria prefecisti. Respondent procuratores predicti quod idem rex nichil horum 
occupavit, sed que fuerunt occupata per patrem suum ipse restituit, et si qua juste 
restituenda supersunt, promittunt quod ipse rex restituet integre; et idem dicunt 
de ecclesia Silvensi. Dicunt etiam ipsi procuratores quod dictus rex civitati Bracha- 
rensi pretorem hactenus non prefecit, et promittunt quod non preficiet in futurum. 
Tricesimus primus articulus est: Accepimus sane quod tu, in regno tuo predi- 
ctam satagens subvertere libertatem, venerabiles fratres nostros episcopos et alios 
ecclesiarum prelatos, clericos et personas ecclesiasticas, necnon concilia et commu- 
nitates ac homines civitatum, castrorum et villarum ipsarum in predicto regno 
consistentium, in eorum prejudicium, gravibus injuriis aflicis et dampnis importabi- 
libus aggravas et molestas, immemor, vel transgressor potius juramenti quod de 
conservanda libertate predicta et provisionibus apostolicis, quas firmiter observare 
teneris in regno prefato, diceris prestitisse. Respondent procuratores predicti quod 
idem rex nichil horum fecit, sed cum pater suus ea que fecerat corrigi mandaverat, 
ipse incepit corrigere; et que correda non sunt, promittunt quod ipse corriget, et 
quod omnes de regno tam personas ecclesiasticas quam seculares manutenebit in 



i .akclois: ■ corumdem > 
3 Lanclois: - frequentes ■ 
! Kanglois: •injectis», 



«. 12S9 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 103 

sua justitia, et servabit eis foros suos et bonas consuetudines, et specialiter servabit 
ac manutenebit ecclesiasticam libertatem. 

Tricesimus secundus articulus est: Nonnullas vero ecclesias parrochiales, jura 
patronàtus ipsarum, necnon domos, aldeas, possessiones, jura et redditus venerabilis 
fratris nostri ... episcopi et ecclesie Egitaniensium occupans, aliquas ecclesiarum, 
aldearum et possessionum ipsarum diversis personis, clericis vel laicis contulisti; 
aliarum vero possessionum in laicos et seculares personas transtulisti, prò tue libito 
voluntatis, auctoritatis ecclesiastice terminis illicite occupatis. Respondent procura- 
tores prefati quod rex nichil horum occupavit, sed que fuerunt occupata per patrem, 
ipse restituit, et si qua juste restituenda supersunt, promittunt quod ipse rex restituet 
integre. 

Tricesimus tertius articulus est: Audivimus insuper quod, cum 1 nobilem virum 
Alfonsum, natum tuum, de Portu Alacri et de Maruam castrorum, Egitaniensis dioce- 
sis, noviter constitueris dominum et heredem, idem Alfonsus, non sine tua coniventia, 
ut creditur, vel consensu, episcopum et ecclesiam Egitanienses predictos, eorumdem 
castrorum et terminorum suorum ecclesiis, decimis, redditibus et aliis suis juribus 
spoliavit et detinet spoliatos, ac nichilominus, quod intollerabilius est, in predictis 
castris voce preconis fecit publice sub certa pena tam clericis quam laicis inhilxri 
ne predictum Egitaniensem episcopum ad ecclesias dictorum castrorum, ut ibidem, 
tanquam diocesanus locorum illorum, suum exerceret officium, accedentem, in eccle- 
siis ipsis vel in domibus suis reciperent, nec sibi vel familie sue aliqua victualia 
venderent vel exhiberent. Et cum ex parte dicti Egitaniensis episcopi fueris cum 
instantia requisitus ut hec faceres revocari, tu, tanquam horum conscius, ab hiis 
avertens auditum, id efficere non curasti, aliarum etiam cathedralium ecclesiarum 
decimas, redditus et proventus occupans, aliquas alienare, aliquas vero militibus et 
laicis concedere donationis titulo attemptasti. Respondent procuratores predicti quod 
idem rex in premissis in nulla culpa fuit, nec est, et si de ipsis non fuit satisfactum 
ad plenum, promittunt quod ipse conquerentibus exhibebit justitie complementum, 
de occupatis, alienatis et concessis militibus, prout in articulo continetur, si qua 
inveniantur, satisfactionem debitam impendendo. 

Tricesimus quartus articulus est: Preterea, cum a prelatis, capitulis et conven- 
tibus predicti regni vis aliquid per calumpniam extorquere, in ecclesiis, aldeis et 
possessionibus monasteriorum ipsorum, quas iidem prelati, capitula et conventus a 
longissimis temporibus possederunt 2 pacifice et quiete, jus aliquod te habere conten- 
dens, compellis eos ut in arbitros de regno tuo dumtaxat tecum super eisdem eccle- 
siis, aldeis et possessionibus compromittant. Et si prefati prelati, capitula et conventus 
talium recusant subire judicium, vel parere sententie arbitrorum, tu per quendam, 
qui superjudex tue curie appellatur, in possessionem ecclesiarum ipsarum, possessio- 
num et aldearum, causa rei servande, facis finaliter te induci. Respondent procura- 
tores prefati quod idem rex non compulit hactenus, et promittunt quod ipse rex in 
futurum aliquem non compellet compromittere in aliquem, vel in aliquos arbitros, 
et quod, si qua pater suus occasione hujusmodi occupavit, ipse de illis debitam 
satisfactionem impendet. 

1 Reg. Val. oro. 

• Langlois: «possiderunt », 



104 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 



Tricesimus quintus articulus est: Hoc ipsum diceris facete quando prelati, capi- 
tala et conventus ac alie ecclesiastice persone super ecclesiis, juribus et rebus 
ecclesiasticis nolunt in tua curia coram te, vel eodem superjudice respondere. Dictus 
etiam superjudex, in clericos et personas ecclesiasticas dicti regni indebitam sibi 
jurisdictionem usurpans, de causis ad ecclesiasticum forum spectantibus cognoscere 
et de rebus ecclesiasticis judicare presumit; et si dicti clerici propter hoc ad apo- 
stolicam sedem appellant, dictus superjudex, ipsorum appellationibus vilipensis, eos 
reputai contumaces; et conquerentes in possessionem dictorum bonorum inducere 
non veretur. Tu quoque predictos clericos et personas ecclesiasticas passim in omni 
causa in tua et aliorum omnium laicorum judicum curiis respondere compellis. 
Respondent procuratores predicti quod dictus rex non intendit vocare seu citare, 
nec etiam judicare aliquem episcopum neque clericum super ecclesiis, juribus et 
rebus ecclesiasticis, nec super possessionibus eorumdem, sed placet ei quod in 
omnibus istis respondeat coram judice ecclesiastico. Super causis vero quas clerici 
qui fiscales, notorias, feudatarias et regalengas possessiones exeolunt occasione 
ipsarum habuerint, facta est inter prelatos et procuratores predictos compositio 
spetialis. 

Tricesimus sextus articulus est: Preterea, si quando judei vel Sarraceni liberi 
divina inspiratione veniunt ad baptismum, tu bona ipsorum facis protinus confiscari, 
et eos in novam redigi servitutem, et si Sarraceni servi judeorum per baptismum 
Christi fidem acceperint, eos reduci facis in servitutem pristinam judeorum. Respon- 
dent procuratores prefati quod idem rex de hiis omnibus hactenus nichil fecit, et 
promittunt quod non faciet in futurum, et si qua talia facta inveniantur, promittunt 
quod ipse emendabit, in servitutem redactos restituendo libertati, de connscatis etiam 
satisfactionem debitam impendendo. 

Tricesimus septimus articulus est: Si judei vel Saraceni emptionis vel pignoris 
titulo christianorum possessiones obtinent vel acquirant, non permittis, edicto gene- 
rali super hoc edito, ut de hujusmodi possessionum fructibus, quas dicti judei vel 
Saraceni propriis manibus vel sumptibus exeolunt, ecclesiis in quarum parrochiis 
possessiones ipse consistunt decime ac primitie persolvantur. Respondent procura- 
tores predicti quod idem rex nichil horum fecit, et promittunt quod ipse permittet 
et non impediet solvi decimas de quibus in articulo continetur, et quod edictum, si 
quod in contrarium fuit editum tempore patris sui, quod non credit, revocabit et 
statuet prò revocato haberi. 

Tricesimus octavus articulus est: A violatione libertatis ecclesiastice, quam 
profecto qui violat precipuum robur quo fides viget catholica et regia dirigitur cel- 
situdo confringit, necnon ab usurpatione jurium divinorum, ad quorum tutelam 
distributor omnium regnorum temporali gladio te accinxit, ac a molestiis personarum 
quas ad cultum divini nominis prò populo constitutas sacre sortis misterium desti- 
nava abstineas, et alios tibi subditos cessare compellas. Respondent procuratores 
supradicti quod idem rex non intendit libertates ecclesiarum infringere, nec infregit, 
quod ipse intelligere potuisset, nec infringet in posterum, nec jura ecclesiarum 
usurpat, nec in posterum usurpabit, et quod, si aliqua usurpavit, paratus est corri- 
gere, et a personarum ecclesiasticarum molestiis abstinere, et quod si super hiis 
contra subditos ejus ad ipsum querimonia deferatur, querelantibus justitiam exhibebit. 



12«9 Re Dionigi e i Prelati <lcl Portogallo 105 



Tricesimus nonus articulus est: Universa vero et singula bona prelatorum, eccle- 
siarum et monasteriorum et aliarum quarumeumque ecclesiasticarum personarum, 
que, quacumque occasione ablata, vel quocumque modo illicite occupata, consumpta 
seu data vel alienata per te, vel de mandato tuo, aut per barones, militcs et officiales 
tuos hactenus extiterunt, sine difficultatis obstaculo rcstituens et restituì faciens cum 
fructibus inde perceptis, de dampnis et injuriis illatis eisdem satisfactionem exhibeas 
ipsis et exhiberi facias competentem. Respondent procuratores predicti quod idem 
rex nichil horum fecit, et promittunt quod ipse non faciet in futurum, et quod, si 
qua per eum vel predecessores suos talia facta fuerunt, emendabit; quodque de 
hiis que per barones et alios facta dicuntur querelantibus exhibebit justitie coni- 
plementum. 

Quadragesimi articulus est: Statuta et consuetudincs in codem regno contra 
libertatem canonicam et statum predicti regni pacifìcum introducta non serves nec 
permittas ab aliis ' observari, sed predictas ecclesias et personas in piena libertate 
conscrves. Respondent procuratores sepedicti quod placet regi quod male consuetu- 
dines tollantur, et bone serventur, et quod ita mandabit ac faciet observari; et si 
aliquid fuit ordinatimi de consensu prelatorum prò bono et pacifico statu regni, et 
consuetudine roboratum, dummodo sit canonicum et rationabile, nec contra eccle- 
siasticam libertatem, consentiunt prelati quod servetur. 

Tenor autem litterarum apostolicarum per quas, prefatis archiepiscopo et epi- 
scopis in curia romana presentibus, pacificandi et componendi est, ut supra expri- 
mitur, data potestas, similiter de verbo ad verbum talis est. 

Nicolaus, episcopus servus servorum Dei. Venerabilibus fratribus T., archiepiscopo 
Bracharensi, B., Silvensi, A., Colimbriensi, et J., Lamecensi episcopis, salutem et apo- 
stolicam benedictionem. Cupientes ut controversie graves, que inter reges Portugalie 
et Algarbii ex parte una et vos et predecessores vestros aliosque prelatos regni 
ejusdem super diversis gravaminibus et injuriis, que per eosdem reges ecclesiis et 
personis ecclesiasticis dicti regni hactenus irrogata fuisse dicuntur, longo jam tem- 
pore duraverunt, per compositionem pacificam ecclesiis, personis ac regno prediclis, 
actore Domino, utilem terminentur, vos apud sedem apostolicam nunc presentes ac 
prosequentes in hoc negotio vestrum et ecclesiarum vestrarum prout ad vos per- 
tinet interesse ad prosecutionem ipsius negotii etiam aliorum prelatorum et omnium 
ecclesiarum ecclesiasticarumque personarum dicti regni nomine, de potestatis pleni- 
tudine deputamus, vobis pacificandi et componendi super premissis cum dilectis 
filiis Martino Petri cantore Elborensi et Iohanne Martini, canonico Colimbriensi, pro- 
curatoribus Dyonisii Portugalie et Algarbii regis illustris, ab ipso mandatum haben- 
tibus ad pacem et compositionem hujusmodi faciendam vice ac nomine regis ipsius, 
plenam et liberam concedentes auctoritate presentium facultatem. Dat. Rome, apud 
Sanctam Mariam Majorem, kalendis februarii, pontincatus nostri anno primo. 

Tenor quoque mandati regii, de quo supra facta est mentio, similiter de verbo 
ad verbum talis est. 

Noverint universi presentis procurationis seriem inspecturi quod nos Dyoni- 
sius Dei gratia rex Portugalie et Algarbii constituimus, facimus, et ordinamus pro- 



Langlois: ■ illis > 



106 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 

curatores discretos viros Martinum Petri cantorcm Elborensem et Iohannem Martini 
canonicum Colimbriensem latores presentium quemlibet eorum in solidum ad tractan- 
dum, faciendum auctoritate apostolica pacem, compositionem et concordiam cum 
prelatis regnorum nostrorum super negotio quod geritur inter nos et ipsos, et ad 
confirmandum ipsam compositionem modis et penis quos et quas viderint expedire 
militati nostre et regnorum nostrorum et ad faciendum omnia alia et singula que 
circa premissa facienda occurrerint et quolibet premissorum, ratum et firmum habi- 
turi quicquid per ipsos vel eorum alterum actum fuerit in premissis. In cuius rei 
testimonium presentem litteram nostri sigilli munimine fecimus communiri. - Dat. 
Colimbrie, V die junii, rege mandante. Petrus Johannis notavit. Era M.CCC.XXVI.' 

Predicte autem littere apostolice bullate erant vera bulla predicti domini 
Nicolai Papae IIII. Et prefatum mandatum regium sive procuratorium sigillatum 
erat, sigillo cereo pendenti predicti domini Dyonisii, Portugalie et Algarbii regis, 
prout prima facie apparebat. Actum Rome, in ecclesia Sancte Marie Majoris, anno 
Domini M.CC.LXXXIX, indictione secunda, pontificatus predicti Nicolai papae IIII, 
anno primo, die duodecima mensis februarii. Presentibus venerabilibus patribus 
dominis G., Mimatensi, et Gaietano episcopis, ac venerabilibus viris Magistro Berardo 
de Neapoli, domini pape notario, domino fratre Roderico, Compostellano, et magistro 
Garsia, Seguntino electis, ac discretis viris domino Fernando Roderici, decano 
ecclesie Abulensis, magistris Laurentio, scolastico Wratislaviensi, Guillelmo de 
Godorio de Rupeforti, cantore, et Guillelmo de Gregollo, canonico Colimbriensibus, 
necnon Petro de Aguyar de Campou et Didaco Didaci de civitate Yspalensi, cano- 
nicis Bracharensibus, testibus rogatis, et pluribus aliis. Et ego Nicolaus Bartholomei 
de Guarcino, clericus, auctoritate sancte romane ecclesie notarius publicus, qui pre- 
dicte compositioni, coram memoratis dominis cardinalibus facte, una cum dictis 
testibus in ecclesia prefata presens interfui, de mandato ipsorum cardinalium et ad 
preces partium predictarum, omnia et singula supradicta scripsi, et in publicam 
formam redegi, meique nominis signum feci. Et nos, miseratione divina frater L., 
Ostiensis et Velletrensis episcopus, P., tituli sancti Marci presbyter, et B., sancti Nico- 
lai in Carcere Tulliano diaconus cardinales predicti, ad majorem premissorum omnium 
firmitatem et certitudinem pleniorem presens publicum instrumentum sigillorum 
nostrorum fecimus appensione muniri ». 

Nulli ergo etc, nostre annotationis et constitutionis etc. Si quis autem etc. 
Dat. Rome, apud Sanctam Mariam Majorem, nonis martii, anno secundo. 

Da E. Langlois, Les registres de Nicolas IV (Bib\. des Écoles frane. d'Athènes et de 
Rome)I, Paris 1886-1893, 150-158, n. 716, collazionato nuovamente il Reg. Vat.44, f. 117 r -120 v 
(Archivio segreto Vaticano), donde furono presi i tratti omessi dal Langlois. Presso 
V., Nussi, Conventiones, Moguntiae 1870, 2-14 (n. 2), sta una redazione contratta, già data 
da G. Pereira de Castro, De marni regia, prima pars, 225 T -236 T . Altra redazione in 
Cod. Vatic. lat. 2688, t. 3'"-12 v e 16 (Biblioteca Vaticana), donde, ma non integralmente, 
in A. Bzovius, Ann. Eccl. XIII, Coloniae Agrippinae 1616, 989-994, ad a. 1289, ix. 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 107 



Papa Xiccolò IV riconfermò la concordia, dando norme per l'attuazione colla seguente 
costituzione, che espone anche i precedenti storici. 

7 marzo 1289. 

Ad perpetuam rei memoriam. Occurrit nostre considerationis obtutibus ab 
antiquo inter prelatos regni Portugalie et Algarbii, ac suis vicibus regnantes in eo, 
super ecclesiarum ecclesiasticarumque personarum juribus et oppressione libertatis 
ecclesiastice, orta contentio, tanto profecto ex temporis diuturnitate molestior, 
quanto animabus incolarum regni predicti, quibus est proinde carismatum divino- 
rum diutius interdicta communio, graviora pericula ingerebat, propter quod, eum 
habeat etiam naturalis instinctus ut quivis suis laboribus finem votivum presertim 
libenter imponat, tanto instantius, nostris fratrumque nostrorum laboribus non vitatis, 
eidem eontentioni sopiende vacavimus, quanto magis ex officii debito ad subditorum 
salutem afficimur, quantoque novimus ad id a longis retro temporibus per sedem 
apostolicam laboratum, prout subscriptorum series, prolixitatis vitande grada non 
singula repetens, sed summa rerum fastigia suffragantia in hoc nostro partiumque 
proposito, succincto sermone, quantum absque sui seductione patitur facti diffusio, 
prosequens, manifestat. Dudum siquidem coram felicis recordationis Martino papalIII, 

predecessore nostro, fuit ex venerabilium fratrum nostrorum archiepiscopi Bra- 

charensis et episcoporum regni predicti parte propositum quod nonnulli ex ipsis, 
una cum predecessoribus aliorum, contra quondam Alfonsum, Portugalie et Algarbii 
regem, super injuriis et gravaminibus que sibi, ecclesiis et personis ecclesiasticis, in 
derogatione ecclesiastice libertatis, per eundem regem et suos irrogata et irrogari 
dicebant, coram pie memorie Clemente HIT, quosdam, et postea coram recolende 
recordationis Gregorio X, summis pontificibus, predecessoribus nostris, tam illos 
quam nonnullos alios articulos obtulerunt, et eundem regem, ut injurias et grava- 
mina, que seriatim exprimuntur in illis, jam irrogata corrigeret et in futurum a 
simìlibus abstineret, per varias apostolicas sub certa forma litteras obtinuere moneri. 
Quodque idem predecessor Gregorius, reputans premissis super hoc monitionibus 
paritum non fuisse, quandam super predictis provisionem seu ordinationem de fra- 
trum suorum Consilio^ edidit, diversarum penarum et sententiarum exeommunica- 
tionis et interdicti adjectione vallatam; eamque tam ab ipso rege quam ab ejus 
successoribus in regno predicto statuit et decrevit in perpetuum observandam. Et 
quia nec dictus rex eam observaverat, nec Dyonisius, rex Portugalie et Algarbii, 
ipsius A. filius, et in eodem regno successor, observare curabat, idem regnum, quod 
per eosdem prelatos antea ex certis causis fuerat interdictum, per eandem dicti pre- 
decessoris Gregorii provisionem seu ordinationem ecclesiastico interdicto subjectum 
extitit, et adhuc etiam existebat, idemque rex Dyonisius, exeommunicationis sen- 
tenza innodatus, non absque animarum periculo, que proinde jam diutius fuerant 
divinorum sacramentorum partecipatione private; propter quod archiepiscopo et ali- 
quibus ex prelatis aliis supradictis cum eodem rege Dyonisio, apud locum qui dicitur 
Guardia, convenientibus, ad pacis et concordie inter se tractatum habendum, pre- 
fati articuli dicto regi Dyonisio in sua generali curia, quampluribus religiosis, baro- 
nibus, militibus et nonnullis de communitatibus ejusdem regni ad hoc in eadem 



108 Re Dionigi e / Prelati del Portogallo a. 1289 

curia congrega tis, exhibiti, et coram eo lecti piene, piane ac diligenter expositi exti- 
terunt Idemque rex Dyonisius, de consensu et Consilio curie ipsius consiliario- 
ruinque suorum, ad eosdem articulos singulariter libera et spontanea voluntate 
respondit, archiepiscopo et prelatis eisdem acceptantibus responsiones ipsius, si super 
hoc apostolice sedis interveniret assensus. Memoratis autem archiepiscopo et pre- 
latis aliis ac dicto rege Dyonisio petentibus per eundem predecessorem Martinum 
lnijusmodi tractatum sive compositionem inter eos habitam contìrmari et firmari 
taliter quod robur perpetuum obtineret, idem predecessor M., responsiones predictas 
discutiens, quia nonnullas ex eis invenit, etsi forsan juri consonas, captiosis tamen 
adjectionibus involutas, ipsas fecit in formam redigi juri conformem et cujuslibet 
captionis cxpertem, ut ei confirmatio adhiberi posset absque conscientie scrupulo, 
si forsitan peteretur. Reliquas vero adeo comperit defectivas et a juris tramite 
alienas, quod illis confirmationis beneficium adjicere non valebat, conscientia relu- 
ctante; quia vero dictorum archiepiscopi et prelatorum habebat assertio quod super 
illis etiam articulis, super quibus, ut premittitur, fuerat defective nec secundum jura 
responsum, sperabant componere taliter quod in utilitatem ecclesie habenda super 
illis compositio redundaret, dictus predecessor M. venerabili fratri nostro ... episcopo 
Legionensi et dilectis filiis... decano et ...archidiacono de Ledesma Salamantinis omnes 
predictos articulos et responsiones, ut supra exprimitur, reformatas sub bulla sua 
destinans, eis inter cetera per suas commisit litteras et mandavit ut ipsi vel duo ex 
eis dictos articulos, super quibus responsiones reformatas fuisse predicitur, necnon 
et responsiones ipsas sepefato regi Dyonisio exhibentes, ipsum diligenter monerent 
et efficaciter inducerent ut responsiones easdem in generali sua curia, de consensu 
et Consilio ipsius curie suorumque consiliariorum, coram dictis archiepiscopo et pre- 
latis quos tunc in eodem regno presentes esse contingeret, acceptaret, ita quod lectis 
sibi singulis articulis et piene, piane ac diligenter expositis, responderet ipsis archie- 
piscopo et prelatis, prout earumdem responsionum series exprimebat, eisdemque 
archiepiscopo et prelatis patentes litteras, suo pendenti sigillo munitas, super ipsarum 
responsionum confirmatione ab eadem sede petenda concederet in forma quam dictus 
predecessor M. sub eadem bulla destinavit inclusam ; quodque super aliis articulis 
ad quos, ut predicitur, tuerat defective nec secundum jura responsum, taliter idem 
rex Dyonisius componeret cum predictis archiepiscopo et prelatis quod in eorum 
utilitatem tractata inter eos compositio redundaret, statuque regni ejusdem, aliisque 
pensatis circumstantiis, eadem compositio vel ad habcndum apostolice confirmationis 
robur non indigne posset admitti, vel saltem absque remorsu conscientie tolerari. 
Ceterum prefatis decano et archidiacono procedentibus in premissis juxta traditam 
sibi formam, memorato episcopo excusato legitime, sepefatus rex Dyonisius, asse- 
rens in aliquibus ex predictis articulis ipsis decano et archidiacono, ut predicitur, 
destinatis, ac sibi juxta tenorem mandati apostolici exhibitis per eosdem, et specia- 
liter in predictarum penarum sententiarumque duritia, intolerabiliter se gravali, 
dilecto filio Martino Petri, Elborensi cantore, et quondam Stephano Laurentii, cle- 
ricis suis, ad sedem apostolicam, pie memorie Honorii pape MI, predecessoris nostri, 
tempore, destinatis, super hujusmodi gravaminibus ipsius sedis providentiam implo- 
rava, idemque predecessor venerabilem fratrem nostrum L., Ostiensem Episcopum, 
et bone memorie Gervasium, tituli S. Martini in Montibus presbyterum, ac dilectum 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 109 

tìlium nostrum Benedictum, S. Nicolai in Carcere Tulliano diaconum cardinales, 
ad discutiendum et dirigendum hujusmodi negotium deputaAit. Et, licet ipsius 
predecessoris H. tempore fuerit per cardinales eosdem diligenter et efficaciter 
in tacta eis commissione processum, ipso tamen predecessore H. morte prevento, 
idem negotium non potuit expediri. Nobis vero, prout concessit altissimus, ad apicem 
summi apostolatus assumptis, memoratus cantor et dilectus filius Johannes Martini, 
canonicus Colimbriensis, ejusdem regis Dyonisii nuntii et procuratores, ad compo- 
nendum super premissis sumciens ab ipso mandatum habentes, nostram presentiam, 
premisse implorationis instantiam prosequentes, [adierunt]. Nos autem, sollicitudinem 
directionis ejusdem negotii memoratis Ostiensi episcopo et Benedicto cardinalibus 
denuo committentes, dilecto filio nostro Petro, tituli Sancti Marci presbvtero cardi- 
nali, prefato Gervasio in eadem sollicitudine subrogato, ut ad animarum vitanda 
pericula, que in eodem regno pretacta ingessit hactenus et adhuc ingerit inveterata 
dissensio, posset idem negotium celerius expediri, venerabiles fratres nostros ... Bra- 
charensem archiepiscopum et Colimbriensem, Silvensem et Lamecensem episcopos, 
presentes in romana curia, et suum ac suarum ecclesiarum interesse in eodem 
negotio, sicut ad eos pertinet, prosequentes, ad prosecutionem ipsius negotii, etiam 
aliorum prelatorum ac omnium ecclesiarum eeclesiasticarumque personarum dicti 
regni nomine, de potestatis plenitudine duximus deputandos, piena eis et libera com- 
ponendi cum dicto rege seu ipsius procuratoribus ejus nomine super dictis articulis 
specialiter et expresse facultate concessa. Eisdem itaque archiepiscopo, episcopis et 
procuratoribus super quampluribus ex predictis articulis, necnon et super eisdem 
penis et sententiis per eorumdem cardinalium, quibus id commisimus, diligentiam, 
post tractatus varios, ad concordiam revocatis, factaque nobis per eosdem cardinales 
de premissis relatione tideli, demum talis inter partes easdem pax et compositio 
intervenit. Predictis siquidem archiepiscopo et episcopis, prò se ac illis prò quibus 
ad pacificandum et componendum eis, ut premisimus, dedimus potestatem, et pre- 
fatis procuratoribus, prò rege Dyonisio memorato, in dictorum cardinalium presentia 
constitutis, et dilecto filio magistro Nicolao Bartholomei de Guarcino, scriptori nostro, 
publico sedis apostolice auctoritate tabellione, aliisque pluribus testibus fide dignis 
presentibus, lecti fuerunt per eundem tabellionem singillatim dicti articuli numero 
quadraginta, super quibus eedem partes se dicebant esse concordes, et prefati procu- 
ratores, sepefati regis nomine, ad singulos singulariter responderunt, quorum respon- 
sionibus predicti archiepiscopus et episcopi se contentos vocaverunt et expresse 
dixerunt. Et deinde iidem procuratores prefati regis, archiepiscopo et episcopis 
memoratis, ac etiam tabellioni prefato, prò ipsis et omnibus ac singulis ecclesiis et 
personis ecclesiasticis dicti regni stipulantibus, sollempniter promiserunt, prefati 
regis nomine ac prò ipso, eundem regem expresse ratificaturum, approbaturum et 
acceptaturum omnia et singula contenta in responsionibus supradictis, et tam se 
quam suos quoslibet successores in regno prefato eadem omnia et singula, que in 
dictis responsionibus continentur, prout eorum singulorum qualitas exigit, piene 
adimpleturos et perpetuo inviolabiliter servaturos, prout in instrumento publico con- 
tinente predictos articulos quadraginta, super quibus eadem compositio intervenit, 
per eundem tabellionem confecto exinde, et sigillis dictorum cardinalium roborato, 
plenius continetur, cujus tenorem, quia comode cum presentium serie ipsum eadem 



110 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo a. 1289 



capere carta non poterat, aliis nostris mandavimus litteris annotari. Nos igitur, de 
omnium predictorum fratrum nostrorum Consilio, ad eorumdem archiepiscopi et epi- 
scoporum Colimbriensis, Silvensis et Lamecensis, necnon et procuratorum suppli- 
cationis instantiam, compositionem predictam, quantum ad responsiones factas ad 
articulos in dicto instrumento contentos, et omnia que in responsionibus continentur 
eisdem, auctoritate apostolica contìrmantes, et presentis scripti patrocinio munientes, 
ordinamus, providemus, decernimus atque statuimus in omnibus et singulis articulis 
in instrumenti prefati tenore, nostris, ut predicitur, annotando litteris, comprehensis, 
ea que in predictis factis ad eos responsionibus continentur, tam ab ipso rege Dyo- 
nisio et ejus successoribus, qui, continuata temporum et successionum perpetuitatc, 
in sepefato ei regno successerint, quam a quibuslibet ofncialibus et ministris ipsius, 
necnon et baronibus ceterisque habitatoribus regni ejusdem, prout singulis eorum 
competit, inviolabiliter observanda. Quod si per eundem regem Dyonisium, aut pre- 
dictorum successorum, officialium, ministrorum et habitatorum aliquem, contra pre- 
dictam compositionem et hec nostra contìrmationem, ordinationem, provisionem, 
decretum sive statutum quicquam fuerit temeraria presumptione commissum, et 
idem rex, vel quivis ejus successor, qui prò tempore preerit regno predicto, monitus 
per loci ordinarium, in quo id commissum fuerit, vel, ipso extra terram prefati regis 
absente, per ejus vicarium vel per capitulum ecclesie cathedralis, ecclesia ipsa vacante, 
id infra duos menses non emendaverit, vel, sicut ad ipsum pertinebit, non fecerit emen- 
dari, ex tunc capella ipsius ecclesiastico subjaceat interdicto, ita tamen quod hujusmodi 
prima monitio, sive per ordinarium, sive per vicarium, sive per capitulum eam, ut 
predicitur, fieri contingat, de Consilio et assensu archiepiscopi Bracharensis, qui prò 
tempore fuerit, vel duorum episcoporum, et, si propter commissum in civitate vel 
diocesi Bracharensi fuerit tacienda, de Consilio et assensu saltem unius episcopi de 
regno predicto procedat. Quod si post lapsum duorum mensium predictorum, iterum 
monitus per ordinarium vel vicarium aut capitulum memoratos, per alios duos 
menses in contumatia non emendandi vel faciendi emendari perstiterit, loca que- 
libet ad que ipsum contigerit declinare, quandiu inibi presens fuerit, simili subja- 
ceant interdicto. Rursum si forte post lapsum quatuor mensium predictorum, simi- 
liter per ordinarium seu vicarium aut capitulum tertio monitus, aliorum duorum 
mensium spatio in hujusmodi contumatia manserit obduratus, eo ipso sententiam 
excommunicationis incurrat, quam ex nunc in eum casum ferimus in eundem. 
Omnes autem premissas monitiones, tam primam, in qua solum debent archiepiscopi 
Bracharensis vel duorum episcoporum, ut premittitur, aut unius episcopi, cum con- 
tingit monitionem fieri ob commissum in civitate vel diocesi Bracharensi, requiri 
consilium et assensus, quam sequentes alias, in quibus non sunt consilium et 
assensus hujusmodi requirenda, in scriptis fieri mandamus, et in eis offensam exprimi 
super cujus emendatione rex ejus temporis admonetur. Prelati vero ac eorum vicari! 
et cathedralium ecclesiarum vacantium capitula diligentius caveant ne ad ipsas 
sine rationabili et necessaria causa procedane Porro si, quod absit, rex aliquis Por- 
tugalie, taliter monitus, predictas penas animo contempserit pertinaci, non immerito 
poterit formidare quod, non solum ad generale interdictum totius regni predicti et 
cujuslibet alterius terre sue, sed etiam ad absolutionem vassallorum ejus ab obser- 
vatione juramentorum fidelitatis et homagii, quibus sibi astricti fuerint, et ad inter- 



a. 1289 Re Dionigi e i Prelati del Portogallo 111 

dicendum eidem regi ne jure patronatus, si quod habet in dicti regni ecclesiis, uti 
possit, sedes memorata procedet, prout sibi expedire videbitur et facti qualitas sua- 
debit. Per hec autem prelatis dicti regni procederteli ex officio suo in aliis casibus, 
qui compositionem hujusmodi non contingent, non adimimus potestatem, sed eis 
libera, prout a jure conceditur, sit facultas. Sane, sicut compositionem, confirma- 
tionem, ordinationem, provisionem, decretum statutumque predicta quoad prefatos 
articulos comprehensos in tenore predicto volumus inviolabiliter observari, sic de 
consueta ejusdem sedis benignitate concedimus ut, si memoratus rex Dyonisius, aut 
dictorum suorum quilibet successorum, prefatas interdictorum et exeommunica- 
tionis sententias a nobis latas incurrerit, et deinde, ad cor rediens, piene satisfacere 
sit paratus, ita quod ille qui monitionem fecerat, vel eo extra dictum regnum 
absente, ipsius vicarius exinde merito sit contentus satisfactione hujusmodi pre- 
stita, eo ipso interdkta sint eadem relaxata. Quodque ipse rex sive successor a sen- 
tenza exeommunicationis per suum confessorem, in forma ecclesie, auctoritate nostra 
absolvi possit, injuncta sibi penitentia salutari. De ipsarum insuper voluntate par- 
tium providemus quod, postquam idem rex Dyonisius ratificaverit, acceptaverit et 
approbaverit in sua curia generali ad hoc specialiter congregata omnia et singula 
que cum dictis archiepiscopo et episcopis per eosdem procuratores suos acta sunt 
ejus nomine in premissis; et hujusmodi nostris confirmationi, ordinationi, provisioni, 
decreto seu statuto expresse consenserit, eaque ac omnia et singula contenta in eis 
se suosque successores in eodem regno promiserit piene adimpleturos et perpetuo 
inviolabiliter servaturos; et super ratificatione, acceptatione, approbatione ac promis- 
sione hujusmodi patentes litteras suo regio plumbeo sigillo pendenti munitas, tam 
dileetis filiis ... priori predicatorum et ... guardiano minorum fratrum ordinum Ulix- 
bonensibus, seu eorum vicem gerentibus ecclesie romane nomine, quam dicto archie- 
piscopo et singulis episcopis vel, ipsis absentibus, eorum vicariis, vel aliqua ejusdem 
regni ecclesia cathedrali vacante, vicariis seu vicario quoad spiritualia in eadem, 
necnon et singulis capitulis ecclesiarum cathedralium predicti Portugalie et Algarbii 
regni concesserit, in forma quam sedes eadem sibi duxerit destinandam, nec ipse rex 
Dyonisius nec aliquis successorum ipsius ad observandam prefatam provisionem 
sive ordinationem dicti predecessoris nostri Gregorii aliquatenus teneatur. Nos enim 
ex nunc decernimus, de partium earumdem expresso consensu, ipsam quoad omnes 
quos eadem provisio seu ordinatio contingebat, postquam predicte ratificatio, acce- 
ptatio, approbatio et promissio facte ac littere per eundem regem Dyonisium date 
fuerint, ut premittitur, super eis fore omnino viribus vacuam, et carere omni robore 
firmitatis. Nulli ergo età, nostre confirmationis, ordinationis, provisionis et constitu- 
tionis etc. Dat. Rome, apud Sanctam Mariam Majorem, nonis martii, anno secundo. 

Da E. Langlois tom. cit. 158-161 (n. 717), nuovamente collazionato il cit. Reg. Vat. 44, 
f. 120M21* (Archivio segreto Vaticano). 



112 Bonifacio VHI e Giacomo d Aragona a. 1297 



XX. 

PATTI FATTI DA BONIFACIO Vili A GIACOMO D'ARAGONA 
PER L'INVESTITURA DI SARDEGNA E CORSICA. 

4 aprile 1297. 

Bonifacius episcopus servus servorum Dei, diarissimo in Christo filio Iacobo, 
Sardiniae et Corsicae regi illustri. ' Ad perpetuarli rei memoriam. 

Super reges et regna positi ex divinae praeeminentia potestatis,de ipsis opportune 
disponimus, prout commodius ex alto prospicitur, actionum se qualitas ingerit, et 
iudicium sanioris inspectionis inducit. Nonnunquam enim in ipsis evellimus de gente 
in gentem propter culpas et dolos solia transferendo regnantium: interdum plan- 
tamus et colimus, caros filios et devotos almae Matris Ecclesiae ad nova regnorum 
praeficiendo dominia, ut eradicatis vitiis et plantatis virtutibus, laudetur virtus 
Altissimi in Ecclesia sponsa sua, quam sic supra petram fidei soliditate fundavit, ei 
tribuens in confessionis apostolicae fortitudine fundamentum, ut ipsam foetu novae 
prolis amplifìcet, et ei nec procella turbinis, nec prevalere possit spiritus tempestatis. 

Sane ad genus tuum, ex quo prodierunt filii benedictionis et gratiae, dirigentes 
intuitum considerationis internae, tibi de regione dissimilitudinis redeunti brachiis 
paternae affectionis accumbimus, et te solidae charitatis amplexu pressius obsculamur; 
et quo plus tuae ferventis devotionis affectum erga nos, et ipsam Ecclesiam, a cuius 
olim unitate recesseras, oculate et attente conspicimus, eo potius erga te ipsius 
benignitas excitatur Ecclesiae, et nostrae dilectionis sinceritas incalescit. 

Ad honorem igitur Dei omnipotentis Patris * et Filii et Spiritus Sancti, ac 
Beatae et Gloriosae semperque Virginis Mariae, beatorum quoque apostolorum 
Petri et Pauli, necnon et sanctae Romanae Ecclesiae, de fratrum nostrorum Consilio 
et assensu, regnum Sardiniae et Corsicae, quod ipsius Ecclesiae iuris et proprietatis 
existit, cum iuribus omnibus et pertinentiis suis tibi et tuis haeredibus, ex tuo 
et ipsorum corporibus legitime descendentibus utriusque sexus natis iam et etiam 
nascituris, in perpetuum feudum gratiose conferimus, et ex Apostolicae Sedis libe- 
ralitate concedimus et donamus, sub modo, forma, tenore, et conditionibus, seu 
conventionibus contentis praesentibus, a nobis, nostrisque successoribus canonice 
jiitrantibus et dieta Romana Ecclesia tenendum in feudum, et per cuppam auream 
te de eodem praesentialiter investimus: ita quod tam tu, quam quilibet tuorum 
haeredum in dicto regno, prò ipso regno Sardiniae et Corsicae, nobis et ipsi 
Romanae Ecclesiae praestabitis et praestare tenebimini ligium homagium, vassal- 
lagium plenum, et fidelitatis iuramentum, sub forma inferius adnotata; et prò eodem 
regno Sardiniae et Corsicae supradicto nobis et eidem Ecclesiae servire infra 



i 1 Bull udd.: snluteni et apostolicam i idictionem < 

' I Bull. • Dei Patrie omnipotentis . 



a. 1297 Bonifacio Vili e Giacomo d'Aragona 113 

Italiani sitis adstricti de centum equitibus decenter armatis cum uno equo ad 
arma, et duabus equitaturis ad minus per quemlibet, et quingentis peditibus, inter 
quos sint saltem centum balistarii de bonis balistis armati et muniti; et reliqui 
pedites suo modo sint convenienter armati: et tam equites quam pedites sint incolae 
terrae vestrae, in Aragoniae vel Cathaloniae vel aliis partibus eisdem adiacentibus 
constitutae, cum sumptibus, gagiis, et expensis vestris per trimestris temporis spatium, 
a die quo ipsi equites et pedites intrabunt terram Ecclesiae, computandum. Erit autem 
in potestate Romani Pontificis seu dictae Ecclesiae praedictos equites et pedites ultra 
praefati trimestris temporis spatium ad similia sumptus, gaggia et expensas ipsius 
Ecclesiae, si plus eos vel ipsorum aliquos voluerit ' retinere. Et si Romanus Pontifex, 
vel ipsa Ecclesia maluerit 2 dictum servitium equitum et peditum commutare totaliter 
cum stolio, vel certo numero galearum, seu vasorum marinorum armatorum infra ' J 
maritimam Italiae, possint hoc facere; et tu et haeredes ipsi commutationem eam- 
dem facere teneamini, et sitis astricti, dando infra ipsam maritimam quinque galeas 
bene guarnitas, munitas et armatas de bonis hominibus et aliis opportunis, vestris 
expensis, per tres menses computandos a die, quo ingressae fuerint maritimam Italiae 
tetris Ecclesiae supradictae vicinam: quas munitas taliter ultra dictos tres menses 
ad similia gaggia et expensas suas si Romanus Pontifex vel Ecclesia ipsa voluerint, 4 
poterunt retinere; praestabitis autem et praestare tenebimini supradicta servitia equi- 
tum, peditum et galearum, ut superius est expressum, semel in anno quandocumque 
indigebit Romanus Pontifex seu Romana Ecclesia: de quo ipsius Romani Pontificis 
vel ipsius Ecclesiae simplici verbo credetur. 

Et insuper tam tu, quam quilibet tuorum haeredum in dicto regno ; Sardiniae 
et Corsicae prò ipso regno censum duorum millium marcarum argenti bonorum 
et legalium sterlingorum, ubicumque Romanus Pontifex fuerit, ipsis, Romano Pon- 
tifici, qui erit prò tempore, et Ecclesiae, vel ipsi Ecclesiae, ubi ipsa fuerit, sede 
vacante, recipienti prò futuro Pontifice, et prò portione collegium ipsius Ecclesiae 
cardinalium contingente, in festo beatorum apostolorum Petri et Pauli annis sin- 
gulis integraliter prò dicto regno Sardiniae et Corsicae persolvetis: ad quem 
censum, ut praemittitur, persolvendum, tam tu, quam quilibet haeredum tuorum 
in dicto regno tenebimini et sitis astricti. Si vero tu vel quicumque haeredum 
tuorum in ipso regno, statuto termino, non solveritis integre, ut praemittitur, 
censum ipsum ; et expectati per quatuor menses terminum ipsum immediate 
sequentes, de ilio ad plenum non satisfeceritis, eo ipso eritis excommunicationis 
vinculo innodati. Quod si in secundo termino infra c subsequentes alios quatuor 
menses, eumdem censum, sine diminutione qualibet, non persolveritis, totum regnum 
Sardiniae et Corsicae erit ecclesiastico suppositum interdicto: si vero nec in tertio 
termino, nec infra alios quatuor menses proximos, per plenam satisfactionem eius- 
dem census, tu et haeredes tui vobis duxeritis consulendum, ita quod, transactis 
eodem tertio termino et quatuor proximo sequentibus mensibus, non sit de huius- 

1 Reg. Val. 48: vuluerint . 

- Reg. Val. 48: • maluerint ». 

3 I Bull. : ■- intra •. 

» I Bull : « voluerit ». 

' I Bull.: * ncgotio ». 

* I Pulì, t Quuil si tam in secunju termino quam intra ». 



1)4 Bonifacio Vili e Giacomo d'Aragona a. 1297 

modi censu primi termini ipsi Ecclesiae integre satisfactum, ab eodem regno Sar- 
diniae et Corsicae ipso iure cadatis ex toto, et regnum ipsum 1 ad Romanam Ecele- 
siam eiusque dispositionem integre ac libere revertatur. Nihilominus prò singulis 
duobus minibus marcatimi singulorum terminorum, si simili modo in eorum solutione 
cessaveritis, vel illa non solveritis, tu, et quivis tuorum haeredum in dicto regno 
Sardiniae et Corsicae poenas similes incurratis, sai vis aliis poenis, processibus, et 
sententiis, quae vel qui de iure inferri vel haberi seu proferri poterunt per Romanum 
Pontificem, vel Sedem Apostolicam specialiter in hoc casu. Sed ad censum ipsum 
solvendum, et ad ipsum servitium exhibendum dictae Ecclesiae tunc teneamini cum 
effectu, cum tu vel haeredes tui in dicto regno Sardiniae et Corsicae ipsius regni, vel 
maioris partis eius fueritis possessionem adepti. 

Ceterum, quia in quibusdam articulis, seu capitulis, modi, 2 formae, tenoris seu 
conditionum vel conventionum ipsorum praesentibus contentorum, expressius conti- 
netur, quod in certis casibus, tu et tui in eodem regno haeredes excommunicationis 
sententiam incurratis, et dictum regnum sit ecclesiastico suppositum interdicto, 
quodque tam tu, quam haeredes ipsi cadatis a regno, seu sitis regno ipso privati; 
nos ex nunc huiusmodi sententias, videlicet excommunicationis in te ac eosdem 
haeredes et interdicti in praefatum regnum Sardiniae et Corsicae, et privationis 
regni eiusdem, si tua vel ipsorum culpa huiusmodi casus emerserit, de dictorum 
fratrum nostrorum Consilio, auctoritate 3 apostolica promulgamus. 

In succedentibus vero tibi, tuisque haeredibus circa successionem tuam, tuo- 
rumque haeredum in dicto Sardiniae et Corsicae regno forma adiicitur et servabitur 
infrascripta, videlicet quod ille vel illa dumtaxat, qui vel quae tibi tuisque haeredibus 
in Aragoniae regno debebit succedere, in dicto Sardiniae et Corsicae regno succedat, 
et non alius vel alia, ita quod unus et idem sit rex regni Aragoniae et regni Sar- 
diniae et Corsicae predictorum : et in suis casibus, ubi ad successionem foemina admit- 
teretur, 4 utriusque regni eadem sit regina: et si in tuo vel haeredum tuorum obitu, 
legitimos haeredes, prout sequitur, te et ipsos, quod absit, non habere contingat, de 
tuo vel ipsorum corporibus legitime procreatos, regnum ipsum Sardiniae et Corsicae 
ad Romanam Ecclesiam supradictam, et eius dispositionem libere revertatur. Descen- 
dentes autem ex te, et tuis haeredibus Sardiniae et Corsicae regibus, ex tuo vel ipso- 
rum corporibus de legitimo matrimonio nati, mares et foeminae in eodem regno succe- 
dent; sic tamen, quod de liberis pluribus maribus in eodem gradu per eamdem lineam 
concurrentibus primogenitus, et de pluribus foeminis similiter primogenita, et de 
mare et foemina in eodem gradu similiter concurrentibus masculus omnibus aliis 
praeferatur: sed nec mares nec foeminae illegitime natae succedant. Quod autem de 
foeminis rectae lineae dicitur, intelligendum est tam de nuptis quam etiam de innu- 
ptis; dum 5 tamen nuptae sint fidelibus, et Ecclesiae Romanae devotis. Et sicut inter 
has personas gradus servari volumus, ut scilicet prior gradu posteriori gradui prae- 
feratur; sic et in eodem gradu, pluribus concurrentibus, priorem natum posteriori, et 

1 I Bull. om. 

• I Hall. om. 

8 I Bull . • authorilate . 

• AA. Arni IX Vili 141 : • admictetui • 
b I Bull. « JummuJ., • 



a. 1297 Bonifacio Vili e Giacomo d'Aragona 11". 

marem foerainae in huiusmodi successionibus volumus anteferri; personarum autcm 
huiusmodi nulla superstite, regnum ipsum Sardiniae et Corsicae ad Romanam Eccle- 
siam et eius dispositionem libere revertatur. Quod si forte, deficientibus masculis, 
contigerit foeminam innuptam in regno ipso succedere, illa maritabitur personae, 
quae ad ipsius regni regimen et defensionem existat idonea, Romani tamen Pontificis 
prius super hoc Consilio requisito: nec nubet nisi viro catholico et Ecclesiae Romanae 
devoto: et si contra hoc fìeret, licebit eidem Romano Pontifici contra ipsam ad pri- 
vationem regni Sardiniae et Corsicae, de plano sine strepiti] et figura iudicii, et 
absque omni iuris solemnitate, in quacumque aetate filia ipsa consistere^ procedere, 
si hoc ei videbitur expedire. Verumtamen quandocumque, te vivente, vel quovis tuo 
liaerede in eodem regno Sardiniae et Corsicae vivente, tu vel quis haeredum tuorum 
in ipso regno volueritis cum consensu expresso Stimmi Pontificis et Romanae Eccle- 
siae de persona, quae tibi vel ei successura sit in praedicto regno Sardiniae et Cor- 
sicae alitcr ordinare, illud de huiusmodi persona successura servabitur, quod per 
te, vel per quemvis haeredum tuorum in ipso regno cum consensu expresso Romani 
Pontificis et Romanae Ecclesiae fieri vel ordinari continget. Ad haec tam tu quam 
tui in regno ipso haeredes regnum ipsum Sardiniae et Corsicae nullatenus dividetis, ' 
sed semper illud unus tantum sub ipsis modo et forma, tenore, conditionibus et 
conventionibus, immediate ac in capite a nobis et successoribus nostris et ab ipsa 
Ecclesia Romana tenebit. 2 

Forma vero juramenti fidelitatis, vassallagii, ligii et homagii, que tu in nostra 
presentia facies et prestabis prò regno Sardinie et Corsice sepedicto, et quam pre- 
stari et fieri volumus, ac servari a tuis heredibus in eodem, verbis competenter 
mutandis, talis est : - « Ego Jacobus, Dei et apostolice sedis gratia rex Sardinie et Cor- 
sice plenum vassallagium, fidelitatem et ligium homagium faciens, et juramentum pre- 
stans prò dicto regno Sardinie et Corsice, ab hac hora in antea fidelis et obediens ero 
beato Petro domino meo domino Bonifacio divina providentia pape Vili suisque suc- 
cessoribus canonice intrantibus, sancteque apostolice Romane ecclesie. Non ero in 
Consilio aut consensu vel facto ut vitam perdant aut membrum aut capiantur mala 
captione. Consilium quod mihi credituri sunt per se aut per nuntios suos sive per 
litteras, ad eorum dampnum, me sciente, nemini pandam; et si serverò fieri vel pro- 
curari sive tractari aliquid quod sit in ipsorum dampnum, illud pio posse impediam ; 
et si impedire non possem, illud eis significare curabo. Papatum Romanum et regalia 
S. Petri, tam in regno predicto quam alibi existentia, adjutor eis ero ad retinendum 
et defendendum ac recuperandum et recuperata manutenendum contra omnem homi- 
nem. Universas et singulas conditiones, modos, scu formas, et tenores contentos in 
litteris concessionis dicti regni Sardinie et Corsice, ac omnia et singula, que conti- 
nentur in eisdem litteris, plenarie adimplebo et inviolabiliter observabo, nec ullo 
unquam tempore veniam contra illa. Sic me Deus adjuvet et hec sancta Dei Evan- 
gelia ». Similia autem fidelitatem, vassallagium plenum et homagium ligium et jura- 
mentum renovabis, facies et prestabis unicuique Romano pontifici et diete ecclesie, 
infra annum a die quo in Romanum pontificem electus fuerit computandum, et 



I Bull.. ' clividatis». 

I Bull . ah ipsa Romana t°nehit Ecclesia 



116 Bonifacio Vili e Giacomo d'Aragona a. 1297 



similia prestabit et faciet, et similiter renovabit et facere, prestare et renovare 
tenebitur unusquisque heredum tuorum in dicto regno unicuique Romano ponti- 
fici qui erit prò tempore, et ipsi Romane ecclesie secundum formam prescriptam 
nomen Romani Pontificis, qui tunc erit, et suum proprium exprimendo. 1 Sed post- 
quam tu et heredes tui in regno Sardinie et Corsice sepedicto prestiteritis et fece- 
ritis personaliter juramentum, fidelitatem, homagium seu vassallagium secundum 
predictam formam uni Romano pontifici per vos ipsos, alii Romano pontifici non 
astringamini personaliter prestare et facere; dummodo illa prestetis et faciatis infra 
annum per ydoneum vel ydoneos substitutos, ad hoc plenum mandatum habentes. 
Et si plus placuerit Romano pontifici vel Romane ecclesie juramentum, fidelitatem, 
vassallagium et homagium predicta prestabitis et facietis, tu et heredes tui, nomine 
summi pontificis et Romane ecclesie il li, vel illis quem vel quos ad hoc specialiter 
ipse Romanus pontifex vel sedes eadem deputabit. Quandocumque vero tu vel heredes 
tui in regno predicto predicta juramentum, fidelitatem, vassallagium et homagium 
prestabitis et facietis, per vos vel per alium seu alios, ut superius continetur, dabitis 
infra mensem post Romano pontifici et eidem ecclesie patentes litteras vestras- 
aurea bulla bullatas predictos et infrascriptos modos, conventiones, conditiones, 
tenorem et formam acceptantes expresse et formam dictoruni homagii et juramenti, 
lidelitatis et vassallagii, similiter et specialiter exprimentes. 

Sane omnibus ecclesiis tam cathedralibus quam aliis, regularibus et secularibus, 
necnon et omnibus prelatis et clericis, ac universis personis ecclesiasticis, secula- 
ribus et religiosis, et quibuslibet religiosis locis dicti regni Sardinie et Corsice libere 
dimittantur, et conserventur integre omnia bona et jura eorum. Omnes insuper 
ecclesie tam cathedrales quam alie, regulares et seculares, necnon et omnes pre- 
lati et clerici, ac universe persone ecclesiastice, religiose et seculares ac 3 que- 
cumque religiosa loca, cum omnibus bonis suis, in electionibus, postulationibus, 
nominationibus, provisionibus J et omnibus aliis, piena libertate gaudebunt; nec ante 
electionem, sive in electione, vel post, regius assensus vel consilium aliquatenus 
requiratur. Quam utique libertatem tu et tui in eodem regno heredes semper manu- 
tenebitis, et manuteneri et conservari facietis ab omnibus subditis vestris, dicteque 
ecclesie, ac persone utentur libere omnibus bonis et juribus suis: salvo tibi et tuis 
in regno ipso heredibus jure patronatus in ecclesiis, in tantum quantum in hac parte 
patronis ccclesiarum canonica instituta concedunt, in illis dumtaxat ecclesiis, in quibus 
tibi tuisque heredibus jus patronatus competere dignoscetuiv' 

Omnes etiam cause ad forum ecclesiasticum pertinentes, libere et absque ullo 
impedimento, agitabuntur, tractabuntur et ventilabuntur coram suis ordinariis et 
aliis ecclesiasticis judicibus, et terminabuntur per eos; et si ad sedem apostolicam 
super hujusmodi causis appellari contigerit, tam appellantes quam appellati ad 
eamdem venire sedem, prò appellationum prosecutionibus, libere et absque inhibi- 

1 Dicar" praescriptam, nomine Romani pontificis, qui lune erit, et suum | nummi proprium exprimendo ■ 

5 Digard om. 

J Digard : el 

4 DlOARD: • promissioniluis . 

■ Diuaro: • dignuscatur •. 

■ i '!■. tuo ontingi > il 



a. 1297 Bonifacio Vili e (.incoino d'Aragona 117 

tione aliqua permittantur. Omnibus insuper capitulis, collegiis, conventibus et per- 
sonis ecclesiasticis, religiosis et secularibus, ac communitatibus vel universitatibus, 
et pcrsonis secularibus, quorumcumque locorum dicti regni, cujuscumque con- 
ditionis et status extiterint, quotiens per te vel aliquem heredura tuorum tuos 
officialcs vel ministros aut alicujus eorum senserint se gravatos, ad apostolicam 
sedem liberum super hoc liceat habere recursum; nec prestabitur eis obstaculum, 
quominus libere et secure recurrant. 

Sacramenta vero fidelitatis seu assecurationis prestabuntur, secundum antiquam 
et rationabilem consuetudinem, prout canonica instituta permittunt, ab illis eccle- 
siarum prelatis, quorum predecessores illa antiquitus soliti sunt prestare. Ab illis 
autem prelatis et ecclesiis qui temporalia bona tenent, si qui tamen sunt qui hujus- 
modi bona teneant a domino dicti regni et aliis dominis temporalibus ; et qui, ratione 
hujusmodi honorum, ab antiquo consueverunt regibus vel aliis dominis tempora- 
libus, in dicto regno Sardinie et Corsice constitutis, servitia exhibere, hujusmodi 
honesta et antiqua servitia eis, secundum rationabilem et antiquam consuetudinem, 
et sicut instituta patiuntur canonica, impendantur, salva semper circa ecclesias 
cathedrales, et alias regulares et seculares, ac personas et loca ecclesiastica, tam 
in faciendis provisionibus et electionibus confirmandis, quam in omnibus quibus- 
cumque aliis, Romani pontificis et ecclesie Romane jurisdictione ac ' auctoritate 
plenaria et libera potestate. 

Revocabis quoque omnes constitutiones seu leges vel statuta per reges seu prin- 
cipes seculares Sardinie et Corsice editas contra ecclesiasticam libertatem, nec sta- 
tuta vel constitutiones aliquas tu vel aliquis heredum tuorum in dicto regno edetis 
aut promulgabitis, per que seu quas juri et libertati ecclesiastice derogetur. Pro- 
mittis etiam quod, tuo vel heredum tuorum tempore, nullus clericus vel persona 
ecclesiastica ejusdem regni in civili vel criminali causa convenietur coram judice 
seculari, nisi super feudis judicio petitorio conveniatur civiliter, quatenus canonica 
jura permittunt; sed omnibus ecclesiis et personis ecclesiasticis conservetur libertas, 
nisi sit de illis personis de quibus jura permittunt. 

Nullas insuper tu, aut quivis 2 alius tuus in regno Sardinie et Corsice heres tal- 
lias imponetis ecclesiis, monasteriis, clericis, et viris ecclesiasticis, vel rebus, seu 
vassallis eorum; et in ecclesiis vacantibus tu vel tui in predicto regno heredes nulla 
habebitis regalia, nullosque fructus, reditus, et proventus. Nullas etiam obventiones 
ac nulla prorsus alia percipietis ex eis, nihilominus custodia 1 earumdem ecclesiarum, 
jurium et honorum ipsarum interim libera remanente penes personas ecclesiasticas, 
juxta canonicas sanctiones ; salvis tibi dictisque heredibus hiis que tibi vel eis, tan- 
quam regi vel domino temporali, competerent ex prescriptione legitima, consue- 
tudine antiqua et rationabili, privilegiis legitimis, aut alias de jure, quibus jura divina 
vel canonica non obsistant. 

Judices vero, comites et barones, milites et persone cetere seculares regni 
ejusdem, tam magne quam parve, in suis bonis, juribus rationabilibus, et laudabilibus 
consuetudinibus servabuntur. Et tam tu quam tui in predicto regno heredes, per 

' Digard: i et ; Ai. Ann. I-XVIIt 441: . aut ». 

- Digard: « quisquam ». 

» Digard: • ex eis nihilominus, custodia». 



118 Bonifacio Vili e Giacomo d'Aragona a. 1297 

vos, alium seu alios, exercebitis regimen dicti regni secundum jura civilia, quibus 
canonica instituta non obviant, et laudabiles consuetudines, salvis regiminibus eccle- 
siarum vel secularium personarum, ' competentibus eis, de approbata et laudabili 
consuetudine, privilegiis legitimis, aut alias de jure. 

Omnes captivos et obsides, presertitn Romanos et alios de terra ecclesie oriundos, 
si quos tu vel tui in dicto regno heredes, tempore quo acquiretis dictum regnutti 
Sardinie et Corsice invenietis in eo, ad mandatum Romani pontificis seu Romane 
ecclesie restituetis pristine libertati, vel de eis facietis quod dictus Romanus pon- 
tifex vel Romana ecclesia ordinabunt. 

Nullam etiam confederationem seu pactionem vel societatem, cum aliquo impe- 
ratore vel rege seu principe vel barone christiano, vel greco aut sarraceno, vel cum 
aliqua provincia seu civitate vel communitate vel loco aliquo seu personis scienter 
contra Romanam ecclesiam tu vel tui in eodem regno heredes in dampnum eccle- 
sie facietis, et, si etiam feceritis ignoranter, teneamini ad mandatum Romani pon- 
titìcis seu Romane ecclesie revocare. Et tam tu quarn tui in eodem regno heredes 
amicos et devotos ecclesie habebitis prò amicis et prò devotis, et inimicos et inde- 
votos ecclesie prò indevotis habebitis, nec emulis seu inimicis ecclesie auxilium 
dabitis, consilium vel favorem. 

In Urbe Urbisque districtu, seu in circumposita regione, aut in provinciis, civi- 
tatibus, terris seu locis ecclesie Romane subjectis non recipietis vel assumetis aut 
acquiretis dominium, regimen, seu rectoris officium quocumque nomine censeatur ; nec 
de occupandis, vel recipiendis aut capiendis, = vel subjugandis eisdem, seu aliis bonis 
et juribus ejusdem ecclesie, tu et quivis tuorum heredum intromittetis vos publice 
vel occulte scienter. Quod si contra feceritis ignoranter, et moniti ab ipsa Ecclesia 
non destiteritis, cadetis a jure dicti regni Sardinie et Corsice ipso facto, et eritis 
ilio privati, et regnum ipsum ad Romanam ecclesiam libere devolvatur. 

Quod si forte contingeret te vel heredes tuos in predicto regno Sardinie et Cor- 
sice successores in regem vel imperatorem Romanorum, seu regem Theotonie eligi 
vel assumi, electus vel assumptus nullo modo dictum regnum Sardinie et Corsice, 
cum dictis imperio et regno 3 valeas vel valeant retinere, et, si moniti ab ipsa 
ecclesia dieta imperium et regna Romanorum seu Theotonie non dimiseritis, a jure 
dicti regni Sardinie et Corsice ipso facto cadatis ex toto, ac regnum ipsum ad 
Romanam ecclesiam libere devolvatur, nisi forte tu vel idem electus vel assumptus 
filium habeat successurum sibi in regno Aragonie quem si 4 voluerit emancipare, 
legitime poterit sine fraude renuntiando dicto regno Sardinie et Corsice, nihil unquam 
juris habiturus in eo publice vel occulte, et dieta regna Romanorum seu Theotonie, 
ac imperium retinere. Quod si contra tu vel tui in predicto regno Sardinie et Cor- 
sice heredes feceritis, et moniti ab ipsa Ecclesia non destiteritis a jure dicti regni 
Sardinie et Corsice ipso facto cadatis, et regnum ipsum ad Romanam Ecclesiam 
libere devolvatur. 



I >io UtD om. 
■ Dicahd: • cap ar 

> Seg. Vat.48 e AA. Ann. 1-XVII1 441: regimim 
l Dk.ard om. 



a. I2ì»7 Bonifacio Ville diaconie d'Aragona 149 

Ad hec, ut tibi plus presidii et favoris accrescati, te regna et bona tua stabilia, 
ubilibet constituta, sub beati Petri et nostra protectione suscepimus, ' disponente^ te 
et ipsa gladio spirituali defendere ac tueri prout expediens fore = videbimus et tibi 
fuerit oportunum. 

Demum in nostra presentia confìteberis et recognosces expresse ex gratia et libc- 
ralitate nostra et diete ecclesie dictum regnum Sardinie et Corsice tibi tuisque heredi- 
bus fore concessum in feudum; et sic teillud recipere vel recepisse sub conditionibus, 
conventionibus sive pactis, modo tenore ac forma, que in presentibus nostris litteris 
continentur, quos per stipulationem solemnem promittes et jurabis te inviolabiliter 
servatururh: prò quibus etiam servandis, dictum regnum Sardinie et Corsice, jura 
tibi in eo competentia et competitura, et bona tua que ibidem consistent, nobis et 
ipsi ecclesie obligabis. Et promittes nihilominus quod successores tui, heredes in 
dicto regno Sardinie et Corsice eo tempore quo facient et prestabunt vassallagium, 
homagium et fidelitatis juramentum sub forma predieta, similia confessiones, 3 reco- 
gnitiones, promissiones, juramentum et obligationes facient et prestabunt Romano 
pontifici, qui erit pio tempore et ecclesie sepedicte. 4 

Insuper tam tu quam quilibet heredum tuorum in dicto regno Sardinie et Cor- 
sice, illis temporibus quibus feceritis et prestiteritis vassallagium, homagium et fide- 
litatis juramentum prò eodem regno Sardinie et Corsice, dabitis, infra mensem post, 
privilegium seu litteras aurea bulla bullata, in quo vel quibus fatebimini et recogno- 
scetis expresse dictum Sardinie et Corsice regnum a nobis et Romana ecclesia rece- 
pisse in feudum sub conditionibus, conventionibus, modo et forma atque tenore, que 
in presentibus nostris 5 litteris continentur, quos tenorem, modum, conditiones, con- 
ventiones et formam promittetis vos inviolabiliter servaturos: prò quorum obser- 
vantia obligabitis vos et dictum regnum Sardinie et Corsice, jura et bona vobis com- 
petentia et competitura in eo. 

Omnium autem predictorum que in presentibus nostris litteris continentur, decla- 
ratio et interpretatio, quotiens opus fuerit faciende ad Romanum pontificem seu ad 6 
Romanam ecclesiam pertinebunt, quotiescumque super ipsis vel eorum aliquo vel 
aliquibus ambiguitatis aliquid vel dubii oriri continget, cuius Romani pontificis vel 
Romane ecclesie interpretationi et declarationi stabitur, verbo seu litteris prout ipsis 
Romano pontifici vel ecclesie placuerit faciendis. Nulli ergo—. Si quis — . 

Dat. Rome apud Sanctum Petrum, II. non. aprilis, anno tertio. 

Da Bull. Rom. Cocq.-Main. Ili, pars secunda, 82-86; ed. Taur. IV, 136-142, e da Les 
registres de Botiiface VIII par G. Digard, M. Faucon et A. Thomas (Bibl. des Écoles frane. 
d'Athènes et de Rome) I, Paris 1884-1907, 930-935, n. 2344, che furono seguiti per tutto il testo 
che danno (da «Forma» p. 115, 1. 21 alla fine), nuovamente collazionati il Reg. Vat. 48, 
f. 374 v -376 v e la bolla originale in AA. Ann. I- X Vili 441 (già Avm. Il, e. IV, ti. 5) nell'Ar= 
chivio segreto Vaticano. 

> AA. Arni. I-XV/II 441: . suscipimus >. 
- Reg. Vat. 48: ■ esse .. 
3 Digard: * eoncessiones ». 
' Digard: < supradicte >. 

5 Digard om. 

6 Digard ohi. 



120 Alberto I di Habsburg e Bonifacio Vili a. 1303 



XXI. 
PROMESSE DI ALBERTO I DI HABSBURG. 

1. - Promissio prior. 

17 luglio 1303. 

Sanctissimo in Christo patri et domino suo domino Bonifacio divina providencia 
sacrosancte Romane ac universalis ecclesie summo pontifici Albertus Dei gratia 
Romanorum rex semper augustus devota pedum oscula beatorum. 

Profiteor, sanctissime pater et domine, me honorum omnium largitori ac vobis 
et ecclesie sancte sue fore prò innumeris misericordiis et inmensis beneficiis obli- 
gatum. Profiteor, quod desiderii mei recepì desideratum effectum, et diffiteri non 
audeo, quod in eo plus quam desiderare sciverim adinveni, mirans sic in preteritis 
esse provisum, quod de hiis, que circa talia in futuro peti poterunt, spes miseracionis 
habetur. Assurgens itaque Deo et sanctitati vestre ac eidem ecclesie matri mee 
ad gratiarum devotissimas et humilimas acciones totum me devoveo totumque me 
offero et expono ad gratificacionis debitum per omnia, in quantum humane imbecil- 
litatis condicio patitur, exolvendum. 

Ad hec licet pridie, antequam circa negocium electionis de me ad Romanorum 
regnum et imperium celebrate ac alia, que in hac parte incumbebant, esset per 
sanctitatis vestre benencenciam mei status essencia solidata, fecerim infrascripta et 
super eis meas patentes litteras beatitudini vestre duxerim destinandas, ac in soli- 
dacione huiusmodi procuratores mei ad hoc specialiter constituti ea in vestra pre- 
sencia innovaverint, ecce nunc tamen, ut gratus reddar et ipsa in maiori firmitate 
procedant, illa duxi presentibus innovanda. 

Recognoscens igitur, quod Romanum imperium per sedem apostolicam de Grecis 
translatum est in persona magnifici Caroli in Germanos, et quod ius eligendi Roma- 
norum regem in imperatorem postmodum promovendum certis principibus ecclesia- 
sticis et secularibus est ab eadem sede concessum, a qua reges et imperatores, qui 
fuerunt et erunt prò tempore, recipiunt temporalis gladii potestatem ad vindictam 
malefactorum, laudem vero honorum, pia devocione et sincero corde profiteor, quod 
Romanorum reges in imperatores postmodum promovendi per sedem eandem ad 
hoc potissime ac specialiter assumuntur, ut sint sancte Romane ecclesie advocati, 
catholice fidei ac eiusdem ecclesie precipui defensores. Quapropter et ego et alii 
Romanorum reges et imperatores, qui erunt prò tempore, totis viribus ab illis absti- 
nere debemus que ipsi ecclesie possunt esse nociva et per que inter vos dominum 
meum, qui nunc apostolice sedi feliciter preestis, et successores vestros, qui canonice 
intrabunt, et me, ac Romanorum reges et imperatores, qui erunt inantea, possent 
scandala suscitari et materia dissensionis oriri, et debemus illa devotis et ferventibus 
aftectibus promovere, ex quibus christianitati tranquillitas, pax et quies proveniant, 
dissidia et mala tollantur, per que paterna sinceritas et vera dilectio, quas vos et 
Romanam Ecclesiam supradictam ad me habituros fiducia firma confido, minui vel 
offuscari valerent 



a. 1303 Alberi» l di Uabsburg e Bonifacio Vili 121 

Iuro edam, tactis sacrosanctis ewangeliis, quod ero fidelis et obediens beato 
Petro et vobis vestrisque successoribus canonico intrantibus sancteque apostolico 
Romane ecclesie. Non ero in Consilio, consensu vel facto, ut vitam perdatis aut mem- 
brum aut capiamini mala captione. Consilium, quod vos vel ipsi michi credituri estis 
per vos aut per nuncios vestros sive per litteras, ad vestrum vel eorum dampnum 
nemini pandam me sciente. Et si scivero fieri vel procurari sive tractari aliquid, 
quod sit in vestrum vel ipsorum dampnum, illud prò posso impediam, et si impedire 
non possem, illud vobis et eis significare curabo. Papatum Romanum et regalia sancti 
Petri adiutor ero ad retinendum, defendendum et recuperandum ac recuperata manute 
nendum contra omnem hominem, divino fultus auxilio, secundum meum scire et posse. 

Et recognosco et fateor omnia et singula, que a dive memorie Rudolfo patre 
meo Romanorum rege et edam a quibuscumque predecessoribus eius Romanorum 
regibus vel imperatoribus sive super fidelitatis iuramento sive super quibuscumque 
aliis recognita, confessata, promissa, facta, iurata, confirmata, innovata, remissa seu 
de novo donata fuerunt simul vel diversis temporibus, et ipsa ratifico, innovo et 
confirmo et ea iuro et promitto me inviolabiliter sorvaturum, et exnunc similia in 
presentibus litteris meis patentibus meo magno signatis sigillo remitto, facio et do 
novo concedo. 

Omnia eciam et singula privilegia, libertaciones, donaciones, concessiones, reco- 
gniciones, tradiciones, remissiones et gracias ab eisdem dare memorie patre meo 
seu eciam a regibus vel imperatoribus predecessoribus eius aut ipsorum aliquo vel 
aliquibus confessata, innovata, recognita seu confirmata, facta sunt seu concessa aut 
remissa vel donata, de novo de quibuscumque iuribus seu rebus, bonis aut liberta- 
tibus vel aliis quibuscumque ratifico, approbo, confirmo et facio et de novo concedo, 
prout magis ipsi sedi poterunt expedire. 

Statuo insuper, facio et concedo quecumque per dare memorie Lodovicum impe- 
ratorem augustum tempore bone memorie Paschalis pape et dare memorie Ottone 
rege tempore felicis recordacionis Iohannis pape statuta vel iurata, recognita, facta 
seu concessa fuerunt, sicut in capitulis positis in sexagesima tercia distinccione con- 
tinentur in corpore Decretorum, quorum unum incipit " Ego Lodovicus imperator ,, 
et aliud incipit " Tibi domino Iohanni pape,,, et omnia et singula contenta in uno 
quoque ipsorum capitulorum ipsaque promitto me inviolabiliter servaturum. 

Devocionem quoque et reverenciam filialem vobis domino meo summo pontifici 
et sancte Romane ecclesie reverenter exhibeo et devote. Et ut devocionem et zelum, 
quos ad vos gero et exaltacionem ipsius Romane ecclesie efficaciter per operis exhi- 
bicionem ostendam, paratum me offero, vos et apostolico sodis primatum ac iura et 
libertates vestras ac diete sedis contra omnem hominem defendere et tueri et esse 
contra quoscumque hostes et rebelles, adversarios seu inimicos sedis eiusdem, 
cuiuscumque fuerint preeminencie, ordinis, dignitatis aut status, eciamsi regali aut 
imperiali profulgeant dignitate, nec cum talibus vel aliquo eorum vel aliquibus ami 
cicie, coniuracionis, confederacionis aut societatis vel ligaminis fedus iniam nec ser- 
vabo, si quod forsan inivi cum aliquo vel aliquibus, qui nunc sunt vel quod absit 
erunt in hostilitate, rebellione, adversitate seu inimicicia vestra et Romane ecclesie 
memorate, quin pocius ad mandatum vestrum successorumque vestrorum vel ecclesie 
supradicte talibus guerram movebo et prò posse impugnabo eosdom. 



122 Alberto 1 di Habsburg e Bonifacio Vili a. 1303 

Prelatos, ecclesias, monasteria, capitula, conventus, personas ecclesiasticas regu- 
lares et seculares scientcr iniuste aut iniuriose non offendam, sed ipsa in suis iuribus, 
bonis, libertatibus et immunitatibus, prout et quantum in me fuerit, conservabo. 
Contra libertates et bona ac iura sepe diete Romane ecclesie non veniam, sed ea 
defendam et ad defendendum iuvabo, et de nullo, quod ad ipsam sedem pertinet vel 
pertinebit, me contra eius beneplacitum intromittam. 

Et si divino fultus auxilio velim intrare Italiam, meum adventum seu introitum 
vobis domino meo summo pontifici ac eidem sedi ante significato et a vobis et ab 
ea requiram humiliter et fideliter, ut michi super meo introitu et adventu vos et 
sedes ipsa dignemini paterni favoris auxilium impertiri. 

Item iura Romani regni et imperii defendere et recuperare studebo secundum 
scire meum et posse, prout divino fultus adiutorio fuero. Insuper omnia et singula 
supradicta et infrascripta iuro me bona fide inviolabiliter servaturum et contra non 
venturum scienter. 

Ad hec promitto et iuro tactis sacrosanctis ewangeliis, quod ad quemeumque 
gradum et statum cuiuscumque eminencie seu dignitatis aut solium quantumeum- 
que sublime, quocumque nomine censeatur, ascenderò seu promotus vel assumptus 
fuero, supradicta omnia et singula confirmabo, innovabo et eciam de novo faciam 
et concedam, verbis competenter mutatis, ac vobis domino meo pape Bonifacio] 
vestrisque successoribus canonice intrantibus et apostolice sedi super hiis patentes 
litteras meo magno sigillo signatas et eciam bulla aurea, cum illa uti contigerit, ' 
faciam assignari. 

In quorum omnium testimonium evidens atque robur sigillum meum regium 
presentibus est appensum. 

Dat. apud Nuremberg, anno Domini millesimo trecentesimo tercio, indictione 
prima, XVI. Kal. Augusti, regni vero mei anno quinto. 

Da Monum. Germ. Histor. Legum Sectio IV. Consta. Tomus IV, Pars I (Hannoverae 
et Lipsiae 1906), ed. I. Schwalm, 154-157 (n. 181), collazionato l'autografo in AA. Arm. I-X Vili 
89 (già Arm. I, e. IX, n. 1) nell'Archivio segreto Vaticano. 

2. - Promissio altera. 

17 luglio 1303. 

Sancissimo in Christo patri et domino suo domino Bonifacio sacrosancte Romane 
ac universalis ecclesie summo pontifici Albertus Dei gratia Romanorum rex semper 
augustus devota pedum oscula beatorum. 

Profiteor, sanctissime pater et domine, me bonorum omnium largitori ac vobis 
et ecclesie sancte sue fore prò innumeris misericordiis et immensis beneficiis obli- 
gatum. Profiteor, quod desiderii mei recepì desideratum effectum, et diffiteri non 
audeo, quod in eo plus, quam desiderare sciverim, adinveni, mirans sic in preteritis 
esse provisum, quod de hiis, quae circa talia peti in futuro poterunt, spes misera- 
tionis habetur. Assurgens itaque Deo et sanctitati vestre et eidem ecclesie matri 
mee ad gratiarum devotissimas et humilimas actiones totum me devoveo, totum 
que me offero et expono ad gratificationis debitum per omnia, in quantum humane 
imbecilitatis conditio patitur, exolvendum. 

1 Schwalm: « contingerit ». 



a. 130.1 Alberto I di Habsburg e Bonifacio Vili 123 

Ad hec licot pridie, antequam circa negotium electionis de me ad Romanorum 
regnum et imperium celebrate ac alia, que in hac parte incumbebant, esset per 
sanctitatis vestre beneficentiam mei status essentia solidata, fecerim infrascripta et 
super eis meas patentes litteras beatitudini vestre duxerim destinandas ac in soli- 
datione huiusmodi procuratores mei ad hoc specialiter constituti ea in vestra pre- 
sentia innovaverint, ecce nunc tamen, ut gratus reddar et ipsa in maiori firmitate 
procedant, illa duxi presentibus innovanda. 

Rememorans igitur, quod nonnulli Romanorum imperatores et reges, qui fuerunt 
hactenus, multiplicum honorum, benefìciorum et gratiarum a sede apostolica obtem- 
ptorum immemores et ingrati, promissionibus et iuramentis ipsi sedi prestitis vio- 
latis, ipsam sedem multipliciter impugnarunt, provinciis, civitatibus, castris, terris et 
locis ac vassallis scdis eiusdem dampnis gravibus et iniuriis irrogatis et occupatis 
nonnullis ex eis etiam et detentis in ipsius ecclesie ac subiectorum eius grave pre- 
iudkium et gravamen, providi nonnulla tacere, per que de me et meis suspitio 
valeat amputari, et sedes ipsa reddatur securior, quod a me vel a meis nullatenus 
offendetur in se vel in provinciis, civitatibus, terris, castris vel locis, personis aut 
vassallis sibi subiectis, promitto itaque, quod vicarium nec in Lombardia nec in 
Tuscia ponam absque beneplacito et consensu sanctitatis vestre vel diete sedis 
usque ad quinquennium a data presentium numerandum, sed nec ultra dictum quin- 
quennium ponam ibidem aliquem vicarium indevotum vel suspectum vobis vel ipsi 
sedi, et si posuero, admovebo. Et si etiam vicarius devotus et nec suspectus ante 
dictum quinquennium vel post ibi positus efficeretur indevotus vel suspectus vobis 
vel sedi predicte, illum quotiens hoc contigerit similiter amovere curabo. 

In propria etiam persona vel per decentem armatorum equitum et peditum 
comitivam ad requisitionem vestram vel sedis eiusdem exnunc potenter et liberaliter 
me offero et exponam cum effectu bona fide secundum meum posse, quibuslibet 
dolo et fraude penitus circumscriptis, contra hostes Romane ecclesie seu rebelles. 
Verumtamen cum ad hoc a vobis vel prefata sede vocatus personaliter venero, 
recipiam procurationes sive fodrum ab illis, a quibus et sicut Romanorum reges 
seu imperatores debuerunt et consueverunt recipere. 

Ad maiorem autem securitatem vestram et eiusdem sedis et ad tollendam suspitio- 
nem, si qua orta est occasione quondam Conradini fratris uterini presentis uxoris mee, 
promitto, quod nec per me nec per alium vel alios tacite vel expresse procurabo vel me 
intromittam, quod aliquis ex filiis meis ex eadem uxore in Romanorum regem vel impe- 
ratorem eligatur vel promoveatur quomodolibet, nisi prius per eandem sedem detur 
licentia, ut hoc procurare possim et me intromittere valeam, quod aliquis dictorum filio- 
rum meorum ad Romanum regnum vel imperium assumatur. Et predicta omnia et sin- 
gula iuro me bona fide inviolabiliter servaturum et contra ea non venturum scienter. 

Ad hec promitto et iuro tactis sacrosanctis euangeliis, quod ad quemeumque 
gradum et statum cuiuscunque eminentie seu dignitaftijs aut solium quantumeun- 
que sublime, quocunque nomine censeatur, ascenderò seu promotus vel assumptus 
t'uero, supradicta omnia et singula confirmabo, innovabo et etiam de novo faciam 
et concedam, verbis competenter mutatis, ac vobis vestrisque successoribus cano- 
nice intrantibus et apostolice sedi super hiis patentes litteras meo magno sigillo 
signatas et etiam bulla aurea, cum illa me uti contigerit, faciam assignari. 



12J 



Enrico VII di Lussemburgo e Clemente V *■ 1310 



In quorum omnium testimonium evidens atque robur sigillum meum regium 
presentibus est appensum. 

Dat. in Nuremberg, anno Domini millesimo trecentesimo tertio, ind. prima, 
XVI. Kal. Augusti, regni vero mei anno quinto. 

Da Monùnu Germ.Histor., loc. cit. 157 s. (n. 182), collazionato il transunto del 1339 in 
Arni. XIII, C. II, ». 2 nell'Archivio segreto Vaticano. 



XXII. 

PROMESSA DI ENRICO VII DI LUSSEMBURGO. 1 

1. - Promissio Lausannensis. 

// ottobre L'HO, 

Sanctissimo in Christo patri et 2 domino suo domino Clementi sacrosancte Romane 
ac universalis ecclesie summo pontifici Henricus Dei gratia Romanorum rex semper 
augustus cum reverenda debita devota pedum oscula beatorum. 

Ferventi desiderio cupientes sanctitatis vestre pedibus et apostolice sedi toto 
corde et animo zelum nostre reverencie, fidei et devocionis offerre, vestris sanctis 
monitis, exhortationibus et mandatis nos prò viribus coaptando, et honorem vestrum 
ac sancte Romane ecclesie et aliarum ecclesiarum iura diligere et prò posse prote- 
gere ac servare, attendentes propensius, quod nichil est quod lumine clariore pre- 
fulgeat quam recta fides in principe, nichilque est quod nequeat occasui subiacere 
quam vera religio, et quod ad Dei timorem servandum mandataque eius custodienda 
factus est omnis homo, sed precipue imperialis et regalis potestas, que a domino Deo 
est et ad eius ministerium exequendum, ad fidem et reverenciam sui nominis dila- 
tandam in omnes regiones et regna, promittimus et obligamus nos cum omni effi- 
cacia Deo omnipotenti vobisque domino nostro Clementi summo pontifici vestrisque 
successoribus ac sacrosancte sedi apostolice et Romane ecclesie, que ecclesiarum 
omnium caput est et magistra, quod sacrosanctam catholicam et apostolicam eccle- 
siam fidemque catholicam fundatam supra fundamentum apostolorum et propheta- 
rum, ipso silicet angulari lapide Christo Iesu, in quo omnis edificacio constructa 
crescit in templum sanctum in Domino, in cuius nomine omne genu flectitur cele- 
stium, terrestrium et infernorum, nec est nomen aliud sub celo, in quo sai vari 
oporteat credentes, toto corde et animo, pura fide et sancta intentione conservabi- 
mus, reverebimur atque defendemus totis viribus et toto posse, ac omnem heresim 
et scisma extollentem se contra sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam exter- 
minabimus prò viribus et omnes hereticos, cuiuscumque secte vel condictionis exi- 
stant, facies quidem habentes diversas, sed caudas ad invicem colligatas, quibus 
vineam domini Dei Sabaoth perdere et vastare nituntur, omnesque fautores, adiu- 
tores, valitores et receptores ac defensores eorum, et quod nullo tempore coniun- 

i Ripetuta da Carln IV. . he ini Inde il n. 2, contenente integro anche il n. 1, nella sua promessa in data di Tremo 
27 aprile VAI appo 0. Raynai.dus. Ann. Eccl. ad a. 1347, ii-vn. ed. J. D. Mansi VI. Lucae 1750. «3487, il cui ori- 
Rinaie * in .1.1. Ann. I XVIII 63 (già Um. I ,. VII, ». /) nell'Archivio tegreto V«tlc»no. 

3 Schwalm: . ac .. 



a. 1310 Enrico VII di Lussemburgo e Clemente V 125 

gemur, confederabimur parentela vel federe vel unione quacumque cum quocumque 
Sarraceno vel pagano vel scismatico rege vel principe, vel cum quocumque alio 
fidei catholice communionem non habente neque cum aliquo rebelle vel inimico 
ipsius Romane ecclesie vel eidem manifeste suspecto. 

Item promittimus et obligamus nos cum omni efficacia et effectu, quod perso- 
nam vestram, statum et honorem et successorum vestrorum contra quemcumque 
seu quoscumque homines, cuiuscumque status, preeminencie vel dignitatis existant, 
conservabimus, defendemus et manutenebimus necnon omnia privilegia regum et 
principum et imperatorum Romanorum predecessorum nostrorum, cuiuscumque 
tenoris et continencie existant, quocumque tempore concessa sancte Romane ecclesie 
ac Romanis pontifìcibus et sedi apostolice et quibuscumque ecclesiis, prelatis et 
ministris ipsarum conservabimus et manutenebimus, aec aliquo umquam tempore 
contraveniemus vel aliquem, quantum in nobis erit, venire permittemus quacumque 
occasione vel titulo allegato iuris vel facti. Immo ad perpetuarli rei memoriam et 
sancte ecclesie securitatem atque cautelam ipsa privilegia omnia prò nobis et suc- 
cessoribus nostris ratilìcamus, confirmamus, recognoscimus, innovamus et de novo 
concedimus, prout melius et plenius possumus, ex certa scientia cum omni efficacia 
et effectu. Volentes ac etiam decernentes, quod ista generalis ratifìcacio, confir- 
macio, recognicio, innovacio et de novo concessio perinde robur obtineant perpetue 
lirmitatis, acsi omnia et singula privilegiorum verba singulariter et expresse ac de 
verbo ad verbum presentibus inserta fuissent. Specialiter autem et expresse cum 
omni effectu et efficacia supradictis ratirìcamus, confirmamus, recognoscimus, inno- 
vamus et de novo concedimus omnia privilegia Constantini, Caroli, Henrici, Octonis 
quarti, Frederici secundi atque Radulphi regum et principum seu imperatorum Roma- 
norum quocumque tempore concessa super quibuscumque, cuiuscumque continencie 
vel tenoris existant, sancte Romane ecclesie Romanisque pontifìcibus et apostolice sedi. 

Promittimus eciam et obligamus nos cum omni efficacia et effectu, omni iure 
et forma, quo melius et efficacius fieri potest, manutenere et conservare omnia pri- 
vilegia, cuiuscumque tenoris vel condictionis existant, et nullo umquam tempore 
contravenire vel aliquem, quantum in nobis est, venire permittere quacumque occa- 
sione vel causa vel titulo allegato iuris vel facti, per quoscumque reges et princi- 
pes seu imperatores Romanorum, et precipue per supradictos Constantinum, Caro- 
lum, Henricum, Octonem quartum et Fredericum secundum atque Rodulphum 
concessa sancte Romane ecclesie ac Romanis pontifìcibus et apostolice sedi super 
recognitione, innovatione, avoacione, concessione, quitacione, renunciatione et libera 
dimissione terrarum et provinciarum sancte Romane ecclesie ubicumque positarum, 
precipue marchie Anconitane cum civitatibus, terris, limittibus, terminis et confini- 
bus integraliter et cum omnibus iuribus et iurisdictionibus eorumdem, exarcatus 
Ravenne et Pentapolis ac Romaniole et Bertenorii comitatus cum civitate Bononie 
et cum omnibus civitatibus, terris, limittibus, terminis et confinibus integraliter et 
cum omnibus iuribus et iurisdictionibus eorumdem, vallis quoque que Spoletana 
dicitur sive ducatus cum civitatibus Perusii atque Castelli et cum omnibus civita- 
tibus, terris, limittibus, terminis et confinibus integraliter et cum omnibus iuribus 
et iurisdictionibus eorumdem, Masse quoque que Trabaria nuncupatur cum omnibus 
civitatibus, terris, limittibus, terminis et confinibus integraliter et cum omnibus iuri- 



126 /{in/co VII di Lussemburgo e Clemente V a. 1310 



bus et iurisdictionibus eorumdem, patrimonii eeiam beati Petri in Tuscia cum civi- 
tatibus Tuderti, Narnie, Urbisveteris et Reate et cum omnibus civitatibus, terris, 
limittibus, terminis et confìnibus integraliter et cum omnibus iuribus et iurisdictio- 
nibus eorumdem, comitatus quoque Sabine cum civitate I[n]terampnensi et cum arce 
Cesarum et terra que dicitur Arnulphorum cum omnibus civitatibus, terris, limit- 
tibus, terminis et confìnibus integraliter et cum omnibus iuribus et iurisdictionibus 
eorumdem, comitatus quoque Campanie atque Maritime cum omnibus civitatibus, 
terris, limittibus, terminis et confìnibus suis' integraliter et cum omnibus iurisdictio- 
nibus et iuribus carumdem. 

Et ex habundanti de novo et ad maiorem cautelam supradictas omnes terras 
atque provincias cum omnibus iuribus, iurisdictionibus, terminis, limittibus et con- 
fìnibus earumdem et ius ac posessionem et proprietatem ipsorum cum omni pleni- 
tudine recognoscimus iure pienissimo ad ius et proprietatem sancte Romane ecclesie 
spedare ac omnimode pertinere, ac ipsas omnes terras atque provincias de novo 
avoamus, innovamus atque concedimus, quitamus libere et dimittimus, restituimus 
et renunciamus. Necnon ad omnem scrupulum removendum et ut pax, quies atque 
tranquillitas inter ecclesiam et imperium iugiter vigeat et futuris dante Domino 
temporibus feliciter augeatur et omnis contencionis et dissensionis cuiuslibet materia 
precludatur, prout melius et efficacius fieri et intelligi potest, concedimus ipsas, 
conferimus et donamus de novo. Promittentes et obligantes nos, prout plenius et 
efficacius possumus, quod nullo unquam tempore occupabimus vel occupari, quan- 
tum in nobis est, permittemus civitates, loca, castra, terras et provincias supradi- 
ctas vel aliquam ipsarum vel earum partem, nec in ipsis vel aliqua ipsarum vel 
earum parte iurisdictionem aliquam per nos vel per alium geremus vel exercebimus, 
nec iura aliqua, posessiones vel tenutas habebimus vel possidebimus in eisdem terris 
vel provinciis vel aliqua ipsarum seu parte earum, nec oflìcium aliquod geremus 
per nos vel per alium potestarie vel capitanie seu quocumque nomine censeatur in 
ipsis vel aliqua ipsarum vel earum parte. Et quod tanquam princeps catholicus, 
advocatus et defensor sancte Romane ecclesie iuvabimus ipsam sibique asistemus 
contra quoscumque occupantes, invadentes vel turbantes provincias ipsas, civitates, 
loca, castra vel terras vel aliquam ipsarum seu earum partem, et quoscumque ino- 
bedientes seu rebelles ecclesie, precipue in provinciis, civitatibus, locis, castris, et terris 
eisdem, in nullo fovebimus vel manutenebimus seu per quoscumque foveri vel manu- 
teneri, quantum in nobis est, permittemus, sed contra ipsos asistemus auxiliis, consiliis 
et favoribus oportunis sancte Romane ecclesie ac Romanis pontifìcibus et apostolice 
sedi, quousque rebelles et subditi ad plenam reverenciam et obedienciam reducantur. 

Promittimus quoque sanctam Romanam ecclesiam et ecclesias alias ac liberta- 
tem ecclesiasticam et bona, iura, prelatos et ministros ipsarum manutenere, conser- 
vare ac prò viribus defensare, vassallos quoque Romane ecclesie contra iusticiam 
non offendere, et quod devotos [et] fideles ecclesie, eciam [in] imperio constitutos 
benigne tractabimus et contra iusticiam non opprimemus neque per alium, quan- 
tum in nobis est, opprimi permittemus, sed conservabimus in iuribus et iusticiis 
eorumdem. 



1 ^CHIVALM um. 



a. 1310 Enrico VII di Lussemburgo e Clemente V 127 

Predicta autem omnia et singula in violabili ter observare et obscrvari facere et 
nullo umquam tempore contravenire iuravimus ad sancta Dei ewangelia tacto libro 
in manibus discreti viri Iohannis de Molans scolastici ecclesie Tulliensis vestri 
capellani nomine Romane ecclesie et sedis apostolicc ac vestro et de vestro man- 
dato specialiter recipientis. De qua eciam receptione tam per nostras presentes 
quam per ipsius recipientis litteras seu instrumentum publicum piene constat. Et 
ad predictorum omnium perpetuam rei memoriam et sancte Romane ecclesie ac 
sedis apostolicc et Romanorum pontificum securitatem atque cautelam presentes lit- 
teras regie maiestatis sigillo munitas fecimus communiri. Promittentes et obligantes 
nos cum omni efficacia et effectu, quod post imperialis dyadematis coronacionem 
susceptam predicta omnia ratifìcabimus, confirmabimus et recognoscemus et facie- 
mus et servabimus atque iurabimus, et de supradictis omnibus infra octo dies 
nostras patentes dabimus litteras quadruplicatas harum seriem continentes, ad per- 
petuam rei memoriam et ad securitatem et cautelam vestras et successorum vestro- 
rum et sancte Romane ecclesie et apostolicc sedis imperialis maiestatis typario 
communitas. 

Datum Lausanne, V. Idus Octobr., anno Domini millesimo trecentesimo decimo, 
regni vero nostri anno secundo. 

I >a Mommi. Goni. Histor., loc. cit. 395-398 (n. 451, collazionato di nuovo l'autografo 
in AA. Ann. I-XVIII .12 (già Ann. I, e. VI, n. 1) nell'Archivio segreto Vaticano, 



2. - Iuramentum Imperatoris. 

6 luglio 1312. 

Sanctissimo in Christo patri et domino suo domino Clementi sacrosante Romane 
ac universalis ecclesie summo pontifici Henricus divina favente clementia Romano- 
rum imperator semper augustus cum reverenda debita devota pedum oscula bea- 
torum. 

Dudum antequam susceperimus imperii dyadema, in humilitatis spiritu, que vir- 
tutum comprobatur origo, sicut sancte matris ecclesie filius nostre devotionis ac 
fidei celum vobis et ipsi ecclesie ferventi desiderio ostendere cupientes, reverenter 
in manibus discreti viri Iohannis de Molans scolastici Tullensis capellani vestri, de 
mandato per vos ei facto vestro, ecclesie predicte et sedis apostolice nomine reci- 
pientis, sacrosanctis euangeliis corporaliter per nos tactis prestitimus iuramentum, 
quod tenor litterarum nostrarum super hoc confectarum nostro regio pendenti muni- 
tarum sigillo continet, seriose promittentes nosque firmiter obligantes cum omni 
efficatia et effectu, quod post imperialis dyadematis a nobis coronationem susce- 
ptam omnia in iuramento et litteris contenta predictis ratifìcaremus, confirmaremus, 
recognosceremus, faceremus, servaremus atque iuraremus et de iis omnibus infra 
octo dies post coronationem huiusmodi ad perpetuam rei memoriam ac vestram et 
successorum vestrorum et ecclesie ac sedis predictorum securitatem atque cautelam 
vobis patentes quadruplicatas imperialis maiestatis typario communitas concedere- 
mus litteras huiusmodi litterarum nostrarum seriem continentes, que talis est: 

" Sanctissimo in Christo - anno secundo ,, (sopra n. 1). 



128 Clemente VI e Pietro IV d'Aragona a. 1351 

Tanto itaque ferventius ad sanctitatem vestram, sanctam Romanam ecclesiam 
et apostolicam sedetti zelo fidei et devotionis accensi, quanto sumus amplius per 
susceptionem imperialis dyadematis divine gratie munere sublimati, omnia in iura- 
mento et litteris contenta predictis ratifìcamus, confirmamus, recognoscimus et ea 
servabimus et etiam faciemus ac predicta omnia et singula inviolabiliter observare 
et observari facere et nullo unquam tempore contravenire de novo iuramus ad 
sacrosancta Dei euangelia, corporaliter tacto libro in manibus venerabilium domi- 
norum miseratione divina Arnaldi Sabinensis apostolice sedis legati et fratris Nicolai 
Ostiensis et Velletrensis episcoporum, nomine Romane ecclesie, sedis apostolice ac 
vestro et de mandato vestro specialiter recipientium, de qua receptione tam per 
nostras presentes quam ipsorum recipientium litteras piene constat. Et ad predi- 
ctorum omnium perpetuam rei memoriam et sancte Romane ecclesie ac sedis apo- 
stolice et Romanorum pontificum securitatem atque cautelam presentes litteras 
quadruplicatas, tenore predictarum litterarum nostrarum in eis inserto, imperialis 
maiestatis typario communitas iuxta promissionem et obligationem nostras predi- 
ctas sanctitati vestre concessimus et eas per eosdem venerabiles dominos Sabinen- 
sem et Ostiensem episcopos duximus transmittendas. 

Dat. Rome apud Sanctam Sabinam, II. Non. Iulii, anno Domini millesimo trecen- 
tesimo duodecimo, regni nostri anno quarto, imperii vero nostri anno primo. 

Da Monum. Gemi. Histor., loc. cit. Tomus IV, Pars II (Hannoverae et Lipsiae 1909-1911), 
ed. I. Schwalm 808s. (n. 807), collazionati di nuovo i quattro autografi in AA. Arni. IX Vili 
53-56 (già Arm. I, e. VI, n. 2-5) nell'Archivio segreto Vaticano. 

XXIII. 
ACCORDO FRA CLEMENTE VI E PIETRO IV D'ARAGONA. 

24 settembre 1351. 

Sit cunctis notum, quod in mei notarii et testium subscriptorum praesentia sere- 
nissimus ac magnificus princeps et dominus dominus Petrus, Dei gratia Rex Ara- 
gonum, Valentiae, Majoricarum, Sardiniae, et Corsicae, comesque Barchinoniae, 
Rossilionis, et Ceritaniae attendens, ut dixit, quod super controversia exorta ' inter 
dominum Papam ex una parte, et ipsum dominum Regem ex altera, per nonnullos 
reverendos dominos Cardinales et quosdam de Consilio domini Regis praedicti de 
voluntate dicti domini Papae et ipsius domini Regis fuisse 2 tractata et concordata 
capitala, quae sequuntur. Tangitur retenta deliberatione domini nostri, quod domi- 
nus Rex Aragonum, seu ambiaxator suus ejus nomine et cum sufficienti mandato 
promittet quod non impediet nec impediri 3 faciet, seu permittet in regno et terris 
sibi subditis jurisdictionem ecclesiasticam, ad ecclesiam de jure vel consuetudine 
pertinentem, quominus libere exerceatur ibidem per judices ecclesiasticos compe- 
tentes, nec etiam collectores et officiales domini Papae. Item quod dictus Rex asse- 

1 Mansi, contro l'ed. origin. ,: « controversiae exortae >. 
! Sir! anche l'originale, probabilmente in luogo di • fuissent ». 
R iì s \i di ■. . impedir • 



a. 1861 Clemente VI e Pietro TV d'Aragona 129 

rens quod illa, quae facta sunt contra collectorem in Perpiniano, non fuerunt facta 
in dicti domini nostri vituperium seu contemptum, humiliter petet absolutionis bene- 
licium, paratus recipere omnem poenitentiam imponendam eidem. De absolutione 
vero et poenitentia suorum oflScialium et familiarium fict quod dominus Papa duxerit 
ordinandum. Item quod dominus noster ad necessitates regni et terrarum ejusdem 
Regis, praesertim regni Sardiniae et Corsicae, quod ab ecclesia Romana tenet ' in 
feudum, gratiose concedat, quod praelati prò se et subditis suis, ac etiam alii viri 
ecclesiastici dictorum regni et terrarum possint eidem Regi de aliquo temporali 
subsidio subvenire, et ratum habeat - subsidium, si quod sibi per ipsos ad certum 
tempus jam factum est vel concessimi. Item quod super censu prò praeterito tem- 
pore debito ratione dicti regni Sardiniae et Corsicae concordatum asseritur cum ; 
reverendo patre domino Tusculano: quam concordiam paratus erit Rex praedictus, 
facto super hoc sutììcienti procuratorio, inviolabiliter observare. Per praedicta autem 
non intendit dominus noster, quod detrahatur juri suo et ecclesiae Romanae, seu 
Regis praedicti. Supplicatur autem prò parte dicti Regis, quod prò utilitate eccle- 
siarum et consolatione suorum fidelium, qui propter defectum praelatorum absen- 
tium in spiritualibus incommoda innumerabilia et animarum pericula patiuntur, prae- 
latos in curia existentes dignetur sanctitas domini nostri ad ecclesias suas remittere, 
et eos cogere ad faciendum in dictis suis ecclesiis residentiam personalem: quodque 
de praelaturis et beneficiis ecclesiasticis regni et terrarum suarum dignetur personis 
idoneis illarum partium, quod summe esset gratuiti regnicolis, providere. 

Idcirco dictus dominus Rex 4 de fide, industria, et legalitate venerabilis et reli- 
giosi fratris Hugonis abbatis monasterij Rivipulli ' ordinis S. Benedicti, nobilis viri 
Bernardi de Capraria, et Lupi de Correa militum camerarii maioris, " Bernardi de 
Ulzinellis " legum doctoris thesaurarii consiliariorum suorum piene confidens, tenore 
bujus publici instrumenti sponte et de certa scientia 8 fecit, constituit, et ordinavit 
certos et indubitatos procuratores suos ac nuncios speciales dictos venerabilem abba- 
tem et nobilem Bernardum de Capraria, Lupum de Gorrea, et Bernardum de Ulzi- 
nellis 1 et quemlibet ipsorum in solidum, ita quod occupantis conditio potior non existat, 
ad promittendum pio ipso domino Rege dicto domino summo Pontifici, seu cui ipse 
voluerit, quod idem dominus Rex non impediet, seu impediri faciet seu permittet in 
regno et terris sibi subditis jurisdictioneni ecclesiasticam, ad ecclesiam de jure seu 
consuetudine pertinentem, quominus (ut praetangitur) libere exerceatur ibidem per 
judices ecclesiasticos competentes, nec etiam collectores et officiales domini summi 
Pontificis memorati: et etiam ad obtinendum a dicto domino summo Pontifice, vel 
alio quocumque ab eo potestatem habente, de et super sententia excommunicatio- 
nis, si quam dictus dominus Rex aut officiales vel gentes suae 1 ' ratione eorum, quae 

1 Oiig. : « tenctur ■. 

- Rato aldus: • habeant •. 

R WNALDtS : ;i .. 

' Raynaldus ohi. 

■ Raynaldus: • Rumpulli ». 

" Raynaldus: • camerarii minoris militnm •. 

' Raynaldus: « Ulzimillis ». 

4 Raynaldus: tconscientia 

'• Orig.: « sui >. 



130 



Clemente VI e Pietro IV d'Aragona a- 1351 



facta fuerunt apud Perpinianum contra Bernardum de Alanyano ' collectorem dicti 
domini Papae, incurrerunt, absolutionis beneficium ad cautelami et alias et 2 etiam ad 
obtinendum absolutionis beneficium ab eodem domino Papa, vel alio ab eo potestatem 
habente, de et super sententia excommunicationis, quam dictus dominus Rex prae- 
textu cessatarum '' solutionum census seu tributi, quod sanctae ecclesiae annis sin- 
gulis dare tenetur prò dicto Sardiniae et Corsicae regno incurrit : nec non ad impe- 
trandum et obtinendum a dicto domino Papa et sacro collegio Cardinalium 
remissionem et gratiam ejus, quod per ipsum dominum Regem debetur ex tributo 
jam dicto, seu de 4 parte ejusdem et etiam ad faciendum solutionem et solutiones dicti 
tributi et prò solvendo eo, quod ad solvendum restat ex eodem tributo, dictum 
dominum Regem et ejus bona efficaciter obligandum, et super eo pacta, promissio- 
nes, et : ' obligationes faciendum, et recipiendum ab eodem domino Papa et quibusvis 
aliis, ab ipso potestatem habentibus, super contentis in capitulis memoratis: et nihi- 
lominus ad supplicandum dicto domino Papae, ut contenta in dictis capitulis cum 
efficacia exequatur, dando et concedendo eisdem procuratoribus suis, et cuilibet 
ipsorum in solidum plenariam potestatem super praedictis omnibus et singulis 
eorumdem promissiones, pacta, conventiones, et obligationes faciendi et recipiendi, 
et inde firmandi et recipiendi publica instrumenta et alia rescripta papalia et alias 
scripturas praedictis necessarias, seu etiam opportunas: et absolutionum beneficia 
obtinendi, et prò solutione dicti tributi seu partis ejusdem dictum dominum Regem 
et ejus bona obligandi: nec non jurandi in animam ipsius domini Regis de parendo 
mandatis sanctae matris ecclesiae ac ipsius domini Papae vel deputandi ab eo: et 
subeundi super praedictis et eorum singulis cujuslibet alterius generis juramentum : 
nihilominus promittendi et jurandi in animam ipsius domini 1 Regis, quod idem 
dominus Rex satisfactionem et poenitentiam faciet et complebit, quas idem dominus 
Papa, vel deputandus ab eo ipsi domino Regi duxerit imponendas: et omnia alia 
faciendi, gerendi, et explicandi in et super praedictis, quae prò obtentu praedi- 
ctorum et singulorum eorumdem necessaria fuerint seu etiam opportuna, etiam si 
talia essent quae mandatum exigerent speciale: et si etiam essent majora superius 
expressatis. Et promisit idem dominus Rex se gratum et firmum perpetuo habiturum 
quaecumque in praedictis et circa praedicta per dictos procuratores suos vel eorum 
quemlibet acta, gesta fuerint, seu etiam procurata, et 8 nullo tempore revocare. 
Et idem dominus Rex huic instrumento publico suae majestatis sigillum in pendenti 
jussit apponi in testimonium praemissorum. Actum et datum Gerundae vigesima 
quarta die mensis septembris anno a nativitate Domini MCCCLI. Signum Petri 
Dei gratia Regis Aragonum, Valentiae, Majoricae, Sardiniae et Corsicae, comitisque 
barchinoniae, Rossilionis, et Ceritaniae, qui haec concessit et firmavit. 

Testes huius rey sunt: Matheus Mercerij miles dicti domini Regis consiliarius 



1 Raynai.dus: cBertrandum a.- Alajano < 

-' Ed. Manm om. 

- Raynaldds: • taxatarum ». 

• Raynaldds: « ex ». 

■ Rays II DUS Om. 

■■ Raynaldus: singulis, eorumdem 

r R AYNAI 

a ■ 



a. 1372 Pietro IV d'Aragona ed il clero larragonese 131 

ac Maior domus illustris domine Alionora Regine Aragonum, et Matheus Adriani 
eiusdem domini Regis scriptor secretarius. 

Signum mei Frani isti Fuxi scriptoris secretarli dicti domini Regis, et auctoritate 
regia notarii publici per totam terram et dominationem ditti domini Regis, qui pre- 
dictis internai, eaque de ipsiu> domini Regis mandato scribi feci, cum raso et aptato 
in linea V a ubi dicitur "ecclesiastici,, 1 et in IX a ubi legitur "camerarii maioris,, 2 et in 
XII a ubi expressatur "et etiam ab obtinendum absolutionis „ 3 et in eadem ubi conti- 
netur " habente „ 4 et in X\TI a ubi narratur " duxerit imponendas „ 6 et clausi. 

Da O. Raynaldus, Ann. Eccl. ad a. 1351, xxvi, ed. Mansi VI, Lucae 1750, 541 s., che 
toglie dalla collezione dei privilegi della Chiesa Romana di Urbano Fieschi ed om. da 
"Testes,, a "clausi,,. Fu collazionato l'originale in A A. Ann. I-XVII1 463 uià Arni. II. 
e. IV. n. 27) nell'Archivio segreto Vaticano, dove i passi indicati dal notaio sono tutti cor- 
retti su rasura. 



XXIV. 

ACCORDO FRA PIETRO IV D'ARAGONA ED IL CLERO TARRAGO- 
NESE, ESTESO DA GIULIO III IL 20 MARZO 1551 AI TERRITORII 
DI MAIORCA, MINORCA, IVIZA E SARDEGNA. 

IO ghigno 137 2. 

diarissimo in Christo tilio Carolo Romanorum Imperatori semper Augusto. 

Iulius III. 

diarissime in Christo fili noster, salutem et Apostolicam benedictionem. Exponi 
nobis nuper fecit Maiestas Tua, quod alias cum super correctione, et punitione Cleri- 
corum delinquentium Principatus Cathaloniae, et Comitatuum Rossellonis, et Cerita- 
niae, quorum Tua Maiestas Princcps, et Comes existit, inter Ecclesiasticas et secu- 
lares Curias dictorum Principatus, et Comitatuum diversae contentiones, et lites 
exortac fuissent, B. M. Eleonora Regina Aragonum, et Bertrandus Sanctae Romanae 
Ecclesiae Presbyter Cardinalis de Comenga nuncupatus, tunc in partibus illis Sedis 
Apostolicae Legatus de latere, prò sedandis contentionibus, et litibus praedictis, ad 
infrascriptam devenerunt concordiam, cuius tenor sequitur, et est talis. In Christi 
nomine, pateat cunctis, quod inter Illustrissimum Dominum Petrum Dei gratia Regem 
Aragonum, Valentiae, Maj'oricarum, Sardiniae, et Corsicae, Comitemque Barchi- 
nonae, Rossellonis, et Ceritaniae, ex una parte, et Reverendissimum in Christo Patrem 
Dominum Petrum Divina providentia Tarraconae Archyepiscopum et nonnullos alios 
Praelatos, et Clerum Provinciae Tarraconae ex altera quaestiones, et controversiae 



1 Pag. 129. I. s. 
- Pag. 129, 1. L'4. 
: Pag. 130, 1. 2-Z. 
1 Pag. 13(1, 1, 1. 
» Pag. 130, 1. 26. 
1 A> ni XL1 59 om. 



132 Pietro IV d'Aragona ed il clero tarragonese a. 1372 



suscitatile fuisscnt, ratione quorumdam gravaminum, quae dicti Archiepiscopus, Prae- 
lati et Clerus asserebant, eis per dictum Dominum Regem, et Ofììciales suos fore 
illata, quae gravamina in seriptis dicto Domino Regi oblata fuerunt sub hac forma. 

Primo, quod Regia Curia inceperit facere processus occupationis temporalitatum 
contra Praelatos Vicen. et Gerunden. Episcopos, et Abbatem Sancti Benedicti de Bagis, 
et alios quamplures, contra libertatem Ecclesiae, et iustitiam, sumpta occasione, quia 
l'raelati nolunt revocare processus Ecclesiasticos contra laycos iustissime factos. 

Secundo, quod facit fieri processus pacis, et treguae contra Clericos, etiam in 
sacris constitutos, et contra Praelatos, in contemptum S. Matris Ecclesiae, et Domini 
Nostri Papae, et specialiter contra Dominum Archiepiscopum Tarraconen. eo quia 
denunciaverat Vicecancellarium Regium incidisse in poenas Sacrorum Conciliorum 
Tarraconae, contra invasores, et usurpatores iurisdictionis dicti Domini Archiepi- 
scopi, et suae Ecclesiae Tarraconae aedictorum. ' 

Tertio, quia facit servare processus soni emissi contra Clerum, et Castra, et loca 
corum, sicut contra laycos, et ex hoc sequitur introductum, 2 quod diruuntur Castra, 
et loca Ecclesiarum, contra Deum, et iustitiam, et Ecclesiae libertatem, cum Clerici, 
et eorum loca non sint de foro, et districtu Judicum secularium, cum etiam non 
comprehendantur sub statutis pacis, et treguae et soni emissi, nec ad ipsos iure 
dictorum statutorum possit fieri, nec debeat extensio. 

Quarto, quia notorie citantur Praelati, et ipsorum officiales ad instantiam ali- 
quorum 3 laycorum, ut compareant in audientia Regia, ubi cominantur, ut revocent 
processus Ecclesiasticos, iuste, et rite factos, quod nisi fecerint, contra eos proceditur, 
tanquam contra usurpantes iurisdictionem, et Regalias Regias, et ubi dictam revoca- 
tionem processuum obtinere non valent, dieta Curia Regia mandat suis litteris, quod 
cum sint suspecti Domino Regi, exeant dicti Praelati et Clerici, seu eorum officiales 
infra certuni tempus de Regno, alias quod contra eos ut suspectos 4 Domino Regi 
procedatur in personis, et bonis, quod est contra ius et Ecclesiae libertatem. 

Verum cum diete partes super predictis quam plurimum contendissent et non 
possent super eis amicabiliter convenire, tandem sanctissimus ac beatissimus in 
Christo pater et dominus dominus Gregorius digna Dei providentia papa undecimus 
nunc presidens, ut dictis questionibus et controversiis finis amicabilis poneretur, sere- 
nissime domine Eleonore Regine et Comitisse regnorum et comitatuum predictorum 
et Reverendo in Christo patri et domino Bertrando Sancte Romane ecclesie presbi- 
tero cardinali apostolice sedis nuncio per suas bullas scripsit in hunc modum. 

Gregorius Episcopus servus servorum Dei, Charissimae in Christo filiae Eleonorae 
Reginae Aragonum 111. salutem et Apostolicam benedictionem. Paterna, sicut decuit, 
affectione recepimus litteras, quas misisti, laetati super earum serie, qua nobis signi- 
ficasti super concordia inter charissimum in Christo filium nostrum Petrum Ara- 
cviiium Regem 111. virum tuum, et Praelatos sui Regni, de discordiis inter eos super 

1 Arni. XLI 59: « eo quia deliberaverat Vicecancellarium Regium in constitutione s;icrurum consiliorum Tar- 
racune edita contra invasores et usurpatores iurisdictionis dicti domini Archiepiscopi et sue ecclesie Tarracone 
incidisse penas ». 

- imi. xi.i i9 ■ interdictum : 

lini. SII 

' I>k Vni.: tanquam suspecto ci ..iti. «cum sint ut», 



a. 1372 Pietro IV d'Aragona ed il eleni tarragonese 133 

certis libertatibus ecclesiasticis cxortis, velie laborare, super quo tanto potius mereris 
commendari, quanto credimus scripta tua ex puriori mentis animo proeessisse, et ideo 
Excellentiam tuam attente rogamus, quatenus ul Sion filia veritatis eircumambita 
virtutibus, ' quibus te Dominus insignivit, Regios perficiens actus, in bonum, prout 
laudabiliter inchoasti, ad huiusmodi concordiam peragendam, sic prout piene confidi- 
mus, studia tuae benignitatis impendas, ac opem des, et operam efficaces, quod iura 
Ecclesiarum, et Ecclesiasticarum personarum serventur illaesa, nosque devotionem 
tuam dignis in Domino laudibus attollamus, in hoc enim Deo gratum praestabis 2 
obsequium, et exinde magnificentius exaltabitur in gentibus nomen tuum. Datum 
Avinione quinto kalendas Decembris, Pontificatus nostri anno primo. 

Gregorius Episcopus 3 scrvus servorum Dei, dilecto filio Bertrando Sanctac Roma- 
nae Ecclesiae Presbytero Cardinali, Apostolicae Sedis Nuncio, salutem, et Apostolicam 
benedictionem. Charissimae in Christo filiae Eleonorae Reginae Aragonum 111. scri- 
bimus, prout contine! cedula 4 presentibus interclusa, et ideo circumspectionem tuam 
attente rogamus, tibi nihilominus per Apostolica scripta mandantes, quatenus in 
praemissis, super quibus scribimus specialiter, cooperatore existens, prò concordia 
ipsa fienda, servata tamen semper libertate Ecclesiastica, opem des, et operam 
efficaces. Datum Avinione quinto' 1 kalendas Decembris, Pontificatus nostri anno 
primo. 

Idcirco prefati domini Regina et Cardinalis auctoritate dictarum bullarum circa 
concordiam inter dictas partes prò predictis peragendam sedulo intendentes, habito 
super hiis semel et pluries diligenti colloquio et tractatu cum dicto domino rege et 
nonnullis personis, doctoribus et aliis in iure peritis et aliis etiam consiliariis suis 
prò parte sua et dicto domino Rmo archiepiscopo Tarracone et Reverendo domino 
Romeo Illerdensi Episcopo et honorabilibus et discretis viris Guillermo de Cumbis 
preposito ecclesie Tarracone, Francisco Botella priore monasterii sancte Eulalie de 
Campo Barchinone, Ioanne Dortoneda decretorum doctore decano Tarracone et 
Raymundo Ceruera decretorum doctore decano Urgelli ac Francisco Sala decre- 
torum doctore canonico ecclesie Barchinone procuratoribus aliorumque prelatorum 
et cleri 7 diete provincie Tarracone infrascriptis et cum aliis etiam nomine ipsorum 
prelatorum et cleri, capitula infrascripta ordinarunt inhierunt et concordarunt que 
presenti die ad hoc per eas 8 dictis partibus assignata publicarunt seu legi et publi- 
cari fecerunt ac mandarunt per certum tunc notarium presentibus dictis partibus 
prout inferius continetur in forma sequenti. 

In Dei nomine amen. Super praetensis quatuor gravaminibus, quae Reverendus 
Pater Dominus Archiepiscopus Tarraconae et nonnulli alii Praelati, et Clerus Pro- 
vinciae Tarraconae petierunt revocari per dominum Regem post nonnullos 9 anfra- 

' Db Vico: • ut Sion, filia ventate circumhabita, virtutis, ■. 

- Ann. XLI 59: « prestabitis •. 

' Ann. XLI 59 e De Vico om. 

' Bali'ze: •constai scedula •. 

■ Ann. XLI 39 : « scribimus spcctatus cooperator >. Baluze: ■ scribimus, paratus 'et operator •. 

6 Baluze : « quarto ». 

7 Ann. XLI 59: « cleris » : forse andrà corretto: • procuraloribusquc aliorum eie. 
» Sic! 

:i Bali/f e Di' \*iìo: <multos». 



134 Pietro IV d'Aragona ed il clero tarragonese a. 1372 

ctus ventum est per Dominam Reginam Aragonum, et Dominum Cardinalem Con- 
venarum ' ad concordiam infrascriptam. 

Et in primis super processu soni emissi, de cuius effectu et extensione conque- 
runtur- Praelati, quod per ipsum derogatili' ecclesiasticae libertari, concordatum est 
et declaratum 3 per dictos Dominam Reginam, et Dominum Cardinalem, quod Domi- 
nus Rex declaret, 4 quod per dictum proeessum, qui prò generali iurisdictione sua, 
quam pio malefactoribus prosequendis 5 fragrante crimine habet, et semper habuit 
in omnibus Castris, et Villis sub sui' 1 Principatu constitutis, cuiuscumque soli 7 exi- 
stant, 8 aliquam iurisdictionem non exerceat dictus Dom. Rex in quoscumque Clericos 
licet malefactores ; Immo si malefactor virtute processus praedicti comprehensus, 
Clericus reperiatur, quod remittendus sit suo' 1 Ecclesiastico Judici, iuxta canonicas 
sanctiones, quas praefatus Dominus Rex dicto casu vult inviolabiliter observari, et 
remanere illaesas. Concordato insuper per dictos Dominam Reginam, et Dominum 
Cardinalem, quod Praelatis, vel aliis personis Ecclesiasticis, vel eorum ofncialibus, 
non impedientibus, seu non resistentibus exercitio dictae Regiae generalis 9 iurisdi- 
ctionis, prò dictis 10 malefactoribus prosequendis, 5 quod praefatus Dominus Rex, vel 
officiales sui, non possint, nec praesumant sub praetextu dicti processus damnificare, 
vel vastare Castra, et bona dictorum Praelatorum, vel personarum Ecclesiasticarum, 
quinimo Dominus Rex contrafacientes puniet, prout iura et etiam constitutiones 
super dicto processu editae postulant, et requirunt. 

Super processu vero pacis, et treguae, de quo, seu cuius extensione dictus 
Dominus Archiepiscopus, et Praelati conqueruntur, concordatum est per dictos 
Dominam Reginam, et Dominum Cardinalem, quod licet secundum formam consti- 
tutionum u expresse Clerici, et personae Ecclesiasticae teneantur ad observandam 
formam pacis, et treguae, maxime in constitutione Domini Alphonsi Primi, quae 
incipit, Divinar utn, etc. secundum quam non servantes sunt 12 eiecti ab ipsa constitu- 
tione a pace 13 et tregua, quae constitutio fuit edita 14 cumeonsensu Archiepiscopi Tar- 
raconae, Apostolicae Sedis Legati, et suffraganeorum suorum, prout ex eius lectura 
patet, concordatum est, quod declaretur per Dominum Regem, quod non est, nec fuit 
intentio Domini Regis, quod ex dictis processibus presbyteri, vel Clerici soluti 9 pos- 
sint 15 trahi ad judicium 16 Vicarii, seu alterius Judicis secularis, sed solum moneri, 
non tamen iudicialiter ad observantiam formae pacis, et si moniti veniant, et pignora 

1 i h Vico om. 

• De Vico : « de quo conqueruntur . . 

Di Vico om. -et declaratum ». Baluze: ■ deliberatum . 
4 Df Vico: « declarat •. 

* Baluzk : « persequendis ». 
" De Vico: ■ suo ». 

i, ni. XL1 ì9 • Di Vico om. 

Dovrebbi icguin un « lii » o qualchi cosa di simile. 
'In \ 

'" D praedictis ». 

u Di Vico: » consti tutionis ». 
i Hi Vico: « sint ». 

li"»i XL1 59 » constitutione et pace et treugi ; De Vi nstil utione pace ». 

h Di- V« 'i • est edii 

" Bai i zi 

" Di Vii o ■ ludicem ». 



a. 1372 Pietro IV d'Aragona ed il clero tarragonest 135 



ponant in posse Vicarii, tanquam sequestri ' utriusque partis, seu mediae personae, 
cognitio quaerelae factae contra Clericum, nec civiliter, nec criminaliter poterit, neque 
potest per Vicarium, vel alium Ofticialem Regium expediri; sed ad suum Judicem 
remitti secundum Canonicas sanctiones. De pignorihus vero restituendis, vel distra- 
hendis, fiat, prout per Judicem Ecclesiasticum fuerit declaratum. Si vero Clericus 
monitus non haberet pignora tenentia, et iuraret in posse Judicis Ecclesiastici, vel 
Vicarii de licentia sui Ordinarii, quod non posset invenire- pignora tenentia, eo 3 casti 
ipso Clerico se ponente capto in posse Judicis sui, et cauto ' de stando iuri, et indi 
catum solvendo, B cum suis clausulis universis" in posse sui Iudicis, ab inveniendo 7 
pignora sit liberatus. Concordatimi est 8 insuper per praedictos Dominam Reginam, 
et dominum Cardinalem, quod si dictus Clericus, vel alia persona Ecclesiastica, non 
vult servare formam pacis, quod Vicarius, vel Judex temporalis, ob hoc non possit 
eum in persona, vel in bonis punire; vel alias offendere quoquo modo; sed solum 
succedit prò contumacia provisio 9 constitutionis videlicet quae propter hoc quia 
monitus formam Constitutionis non servat, habet ipsum extra pacem, sic scilicet, 
quod damna, si forsan ei darcntur, non posset petere emendar), secundum formam 
et privilegium 10 pacis. Iura 11 tamen sibi 12 competentia de iure Canonico, vel civili, 
vel alias ex 13 Ecclesiastica libertate illa sibi remanent 14 illibata, et super illis 15 dictis 
Clericis, 1 ' 5 licet existentibus extra formam pacis, iustitiam facere tenebitur, et faciet, 
dieta eiectione 17 in aliquo non obstante. 

Super eo vero, quod conqueruntur, 18 quod ficta suspicione, Praelati, et personae 
ecclesiasticae eiiciuntur, 19 seu banniuntur de Regno, concordatum est, quod illud (si 
unquam factum est) male factum est cum evidenter sit contra Ecclesiasticam liberta- 
tem; et est declaratum, quod Dominus Rex declaret,- quod in posterum numquam fiat. 

Super eo vero, quod conqueruntur de temporalitatibus occupandis etc. 21 concor- 
datum est, quod Dominus Rex declaret, 2 " quod Praelatis, vel aliis personis Eccle- 
siasticis facientibus processus Ecclesiasticos in casibus" pertinentibus ad eos de con- 

1 Dk Vico : «sceresti ■. 

2 Baluze: tornare»; cosi era anche, come prima lezione, in Arm XLI 59 De \'ico : possii . 

3 Baluze: ci .. 

* Baluze : iurante : cesi aveva, come prima lezione, anche Arm. XLI 59. 

'• Arni. XI. I 59 e Bai ivi : « solvi « , nel primo però è corretto in solvendo . 

■ Baluze om. 

7 Baluze: «tornando » ; cosi era anche, come prima lezione, in Arni. XI. I <9 

* Arm. XLI 59 e Balu/e : • Concordato». 
' Baluze om. 

*-' De Vico: formam privilegii •. 

11 De Vico : « [usta • 

u Dl Vico om. 

13 De Vico om. 

" De Vico: « libertale sibi remanente >. 

11 De Vico : « ipsis » . 

w Baluze: « eeelesiasticis » 

" De Vico: « obiectione ». 

a Ann. XLI 59 e De Vico: • conqueritnr >, 

'* De Vico: quod facta sospensione, Praelati et aliae personae eiiciuntur». 

« Ann. XLI 59 e De Vico: « declarat >. 

31 Arm. XLI 59 e De Vico om. 

M De Vico: «causisi. 



136 Pietro IV d'Aragona ed il elevo tarragonese a. 1372 

suetudine, vel de iure, non possit de iustitia vel iniustitia se intromittere processuum 
praedictorum, nec eos ;id eorundem revocationem per occupationem témporalitatum, 
vel alia remedia compellere quovis modo. 

Ubi vero evidenter, vel notorie iurisdictio Regia per Praelatos impeditur, qui 
per processus suos iurisdictionem impediunt, vel occupant temporalem, tunc non 
debent mirari Praelati, si per exercitium suae temporalitatis, 1 quam universaliter 
habet ■' in universis tetnporalitatibus Regni sui, ad defensionem sui iuris notorii adhi- 
bet 3 remedia, dudum a suis antecessoribus assuefa. 

Ubi vero super hoc, an pertineat notorie, de consuetudine, vel de iure, ad Eccle- 
siali!, vel ad Regem iurisdictio, 4 super qua fiunt ' processus, dubitatur, tunc G concorda 
tum est, quod communes personae eligantur, videlicet una prò parte Regis, et alia prò 
parte Ecclesiae, quae ambae dictum dubium decidere teneantur et sub iuramento infra 
tres menses, bona fide, dolo, et fraude cessantibus, providere. Quodsi 7 dictae personae 
infra dictos tres menses, dictum dubium non potuerint, vel noluerint decidere, s tertium 
eligere teneantur, qui cum ambobus, vel eorum altero infra mensem dictum dubium 
decidat, et eius decisioni pareatur, sub poena quingentorum marabutinorum, interim 
vero processus, qui facti fuerint absque cuiuscunque ,J partis praeiudicio suspendan- 
tur, et si facti non fuerint, non fìant, quousque dictum dubium fuerit 10 terminatum. 

Cum autem, sicut eadem expositio subiungebat, inter Ecclesiasticas, et seculares 
Curias Maioricenses, Minoricenses, Juicenses et Sardiniae Insularum, quarum dieta 
MaiestasTua, ratione Regni Aragonum, cuius Rex Catholicus existis, Dominusin tem- 
poralibus existit, n super correctione, et punitione Clericorum delinquentium, similes 
quotidie exoriantur discordiae, et dissensiones, et ob id adeo Clericorum Insularum 
huiusmodi delinquendi inoleverit audacia, ut illi nedum horrenda perpetrare audeant 
scelera, verum etiam aliis perpetrandi occasionem praebeant, ex quo quam plurima 
proveniunt damna, et scandala, quae Insularum praedictarum tranquillum pertur- 
bant statum, verum si per ipsam concordiam disposita, prout in eisdem Principatu, 
et Comitatu, ac Aragonum Regno, hactenus observata existit, 1 -' in eisdem observa- 
rentur Insulis, profecto scandalis praemissis obviaretur, quare eadem Maiestas Tua, 
Nobis humiliter supplicari fecit, quatenus tranquillo statui Insularum huiusmodi, ac 
alias in praemissis ' 3 oportune providere de benignitate Apostolica dignaremur. Nos 
igitur eiusdem Maiestatis Tuae votis annuere volentes, huiusmodi supplicationibus 
inclinati, per praesentes statuimus, et ordinamus quod omnia et singula in dieta 



I Baliize: superiori tatis >. 

li in. XI.l 5<) i- De Vico: « habent . 

Aiiii. XI.l 59 correzione ili seconda mano) e De Vico: adhibent». 
' De Vico: ad Regiam iurisdictionem . 
> De Vico: ih . Baluze • fuerit . 

Di V,.. ni.. Balozi Dm. dubitatur». 
; De Vico: teneantur bona fide suo iuramento infra tres menses, dolo, ci fraude cessantibus, Quods 
Baluze: cessantibus. Proviso <juod si . 

» Arm. XLI 59 e Baluze ; ■ terminare . 
iniuscuiusqUe >. 
1 1 Vico ■ non fuerit >. 
il Di Vico om. 

uni . 

II De Vii o: in primis ». 



a. 1375 Gregorio XI ed Edoardo 111 d'Inghilterra 137 

concordia contenta, et in 1 dictos Clericos delinquentes contentionem iurisdictionis 
inter Ecclesiasticos, et seculares Curìas Insularum praedictarum,-' eorumque Offi- 
ciales, prout in dictis Principatu, et Comitatibus, et aliis Regni Aragonum huius- 
modi partihus :J observantur observentur, et observari debeant in omnibus, ac per 
omnia, perinde, ac si dieta concordia inter Curias Insularum illarumque Ofticiales 
huiusmodi inita, et facta ipsaeque Insulae in dieta concordia specialiter, et expresse 
nominatae fuissent in contrarium facientibus non obstantibus quibuscumque. 

Datum Romae apud Sanctum Petrum sub Annido Piscatoris die 20 Martii M. D. LI. 
Pontificatus Nostri anno secundo. 4 

Dalla minuta del breve di Giulio III in Ann. XLI 59; I. 246-252 (n.° 148) nell'Archivio 
segreto Vaticano, ma usando la stampa, che dà il documento in pozzi staccati e senza ordine 
e in cui mancano i capoversi e Veruni cum diete» e « Idcireo prelati domini», lattane da 
Fr. De Vico, Libro segmido de las leycs y pragmatica* reale* del Reyno de Sanie /la, 
Sasser s. a., 313-315 e 323 s.,' introducendo però nel testo numerose correzioni, che non parve 
utile rilevare sempre. La lettera di Gregorio XI al cardinale Bertrando e il testo della con- 
venzione anche in St. Baluzius, Concilia Galliae Narbonensis, Parisiis lob8, App. 185-190 
n. XLII1\ dal quale, oltre a varie lezioni, fu desunta la data del patto primitivo ricavata 
dall' istrumento redattone. De Vico 314, lo pone invece al 21 di luglio del 1373, ma una 
prammatica di re .Martino del 28 marzo 1409, presso il medesimo De Vico 316, parla della 
concordia «contenta in quodam publico instrumento inde coniecto Barchinonae 11. die lunii 
anno a Nativitate Domini 1372». L'11 giugno 1372 è dato anche da V. de la Fuente, 
Historia eclesidstica de Espana IV-, Madrid 1873, 409. 



XXV. 

COMPOSIZIONE 
FRA GREGORIO XI ED EDOARDO III D'INGHILTERRA. 5 

Bullae Gregorii XI. Papae, de composi/ione , inter Regeni et Papali/, 
per Nuncios ex utraque parte, concordata. 

1 settembre 1375. 

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, ad luturam rei memoriam. 

Eximiae devotionis sinceritas, quam, carissimus in Christo filius noster, Edwardus 
Rex Angliae illustris, ad nos et Romanam ecclesiam gerere comprobatur, sublimis 
quoque ejus Status eminentia, necnon etiam specialis benivolentiae plenitudo, quam 
ad dilectos filios clerum Angliae, infra nostra recumbentes praecordia, gerimus, nos 

1 Ai ,ii. XLI 59 <>m. et in . Tanto qui i no in Di Viro il testo lascia in questo punto a desiderare. 

- Arni. XLI 59: inter ecclesiasticos el seculatf s iudices predictarum ». » 

3 De Vico : praesentibus ■ ! 

1 Di Vico add. ■ Roma Amuseus . evidentemente in luogo di Rom. Amaseus . In lini. XLI 59 si Legge: 
< Stantibus n.irr.it's videtur posse concedi colla arma autografa del card. M. Crescerai. 

» Dopo lunghe trattative, nelle quali Gregorio XI ebbe oo porre la sua volontà super certis arti- 

cuKs, ìhs patrona/US, regaliam el quedam .ilm una ccclesiarnm regni Anglie concernentibus (presso O. Raynaldus. 



138 Gregorio XI ed Edoardo 111 d 'Inghilterra a. 1375 



inducunt ut ipsos Regem atque clerum, et illos praesertim ex hujusmodi clero, qui 
eidem Regi specialis studio devotionis et fidelitatis adhaerent, favoribus et gratiis, 
illis maxime quae conscientiae pacem et animarum salutem respiciunt, muniamus. 

Cum itaque, sicut accepimus, in regno Angliae sint quamplures clerici, qui 
ex praesentatione seu collatione dicti Regis, prout ad se pertinere dicebat, digni- 
tates, parsonatus, officia, canonicatus, et praebendas, et alia beneficia ecclesiastica, 
cum cura, et sine cura, infra regnum dictum pacifice possident de praesenti; 

Nos, ne dicti clerici, super hujusmodi dignitatibus, parsonatibus, ofticiis, canoni- 
catibus, et praebendis, ac beneficiis ipsis, possint imposterum molestari, providere 
volentes; 

Praedicta omnia dignitates, parsonatus, officia, canonicatus, et praebendas, et alia 
beneficia, praemissis clericis, sic ea, ut praefertur, obtinentibus, dumtamen tempore, 
quo illa fuerint assecuti, ydonei et habiles essent ad ea obtinenda, etiam si sint dispo- 
sitioni apostolicae quomodolibet reservata, et etiam si inter aliquos, ex hujusmodi 
pacifice possidentibus, et eorum adversarios, jam defunctos, fuerit alias in palatio 
apostolico litigatum, auctoritate apostolica confirmamus; 

Eos, si propter illicitam detentionem eorumdem inhabilitatem incurrerant, habi 
litando; 

Et eos dictorum dignitatum, parsonatuum, officiorum, canonicatuum, et praeben- 
darum, et aliorum beneficiorum possessione pacifica, quam nunc obtinent, gaudere 
volumus et etiam ordinamus; 

Intendentes eorum singulis, si a nobis petierint, super illis speciales confirmationes 
seu provisiones novas concedere, prout eis utilius fuerit, et magis videbitur expedire; 

Non obstantibus quibuscumque constitutionibus apostolicis, necnon statutis et con- 
suetudinibus ecclesiarum et locorum, in quibus hujusmodi beneficia seu aliqua ex 
eis consistunt, contrariis, juramento, confirmatione apostolica, vel quacumque alia 
firmitate vallatis, etiam si de illis, et totis eorum tenoribus, esset praesentibus spe- 
cialis et expressa mentio facienda. 

Nulli ergo omnino homini liceat hanc paginam nostrae confirmationis, habili- 
tationis, voluntatis, et ordinationis infringere, vel ei, ausu temerario, contraire; 

Si quis autem hoc attemptare praesumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, 
et beatorum Petri et Pauli Apostolorum ejus, se noverit incursurum. 

Data apud Villam Novam Avinionensis dioecesis, kal. Septembris, pontificatus 
nostri anno quinto. 



Gregorius episcopus, servus servorum Dei, ad futuram rei memoriam. 

Provida sedis apostolicae benignitas, quietem et pacem subditorum perquirens, 
ad ea libenter intendit, per quae dispendia litium, inter personas ecclesiasticas, 
valeant evitari. 

Ami. Eni. ad .1. ITI, xxi, «1. Mansi VII, Lucae 175'-'. 258 s. e 1. Loserth, Studien .-.iti Kirchetipolitik Englands 
mi 14. Jalirhundert I, 120-122 in Sitaungsberichte dei kaiser l. Akademie der Wissensch., philos.-histor. CI;.- i la 
Wien 1897 l Abh. <, . pn iso w. n. Hi iss and l. \. Twemlow, Papal Letters voi. IV [Calendar of entries in the 
Papal Registers relatitig lo Greal Britain and Treland], London 1902. 111 s., 201 s., 203, 218 s., uhi, 127, i registi .li 
lettere del Papa in proposito), nel congresso di Bruges non si inninh, i un accordo parziale consacrato poi da qm^tc 
sri bolle, di cui non ho trovalo copia nell'Archivio segreto Vaticano. 



1375 Gregorio XI ed Edoardo III d'Inghilterre^ 13y 



Cum itaque, sicut accepimus, inter nonnullos, quorum aliqui sanctae Romanae 
ecclesiae cardinales existunt, et certos alios, super diversis canonicatibus, et prae- 
bendis, parochialibus ecclesiis, et aliis beneficiis ecclesiasticis, in regno Angliae con- 
sistentibus, in Romana curia lis pendeat de praesenti, videlicet, inter venerabilem 
fratrem nostrum Egidium episcopum Tusculan', et dilectum lìlium Ricardum de 
Ravenshere, qui se gerit prò arcidiacono Lincoln', super archidiaconatu Licoln', et 
inter venerabilem fratrem nostrum Petrum episcopum Porticensem, et dilectum filium 
Henricum Wakefeld, qui se gerit pio canonico Sarisbiriensi, super canonicatu et 
praebenda ecclesiae Sarisbiriensis; 

Et inter dilectum filium nostrum Petrum Sancti Eustachii diaconum cardinalem, 
et dilectum filium Ricardum de Raveinshire, qui se gerit prò canonico Eboraccnsi 
super canonicatu et praebenda ecclesiae Eboracensis; 

Et inter ipsum Petrum cardinalem, et dilectum filium Wilhermum BorstaU, qui 
se gerit prò rectore parochialis ecclesiae de Hoghton, Dunelmensi dioecese, super 
eadem parochiali ecclesia de Hoghton; 

Et inter, dilectos filios, Hugonem Arlam, in Romana curia procuratorem, et 
loh.innem de Scleford, qui se gerit prò canonico ecclesiae de Ripon, Eboracensi 
dioecese, super canonicatu et praebenda ipsius ecclesiae de Ripon; 

Et inter, dilectos filios, Hugonem Peregrini, canonicum Petragoricensem, et 
Ricardum Vouter, qui se gerit prò thesaurario ecclesiae Lichfeldensis, super thesau- 
raria ejusdem ecclesiae Lichfeldensis; 

Et inter Hugonem Peregrini praedictum, et Johannem Fordham, qui se gerit prò 
canonico Lincolniensi, super praebenda ecclesiae Lincolniensis; 

Et inter Johannem de Prowhu de Pedemontium clericum Taurinensis dioecesis, 
et Thomam de Ergrave, qui se gerit prò canonico ccclesiae de Howden, dictae 
Eboracensis dioecesis, super canonicatu et praebenda ejusdem ecclesiae de Howden; 

Et inter Johannem de Prowhu de Pedemontium praedictum, et Ricardum de 
Veverley, qui se gerit prò canonico Lincolniensi, super canonicatu et praebenda eccle- 
siae Lincolniensis; 

Et inter Ricardum Neuton clericum Lincolniensis dioecesis, et Walterum Malet, 
qui se gerit prò rectore parochialis ecclesiae de Waynflet, dictae Lincolniensis dioe- 
cesis, super parochiali ecclesia de Waynflet praedicta; 

Qui quidem, Henricus Wakefeld, Ricardus de Raveinshere, Wilhermus Borstal, 
Johannes de Scleford, Ricardus Vouter, Johannes Fordham, Thomas de Ergrave, 
Richardus de Veverley, et Walterus Malet praemissa beneficia ex titulo regio tenere 
dicuntur; 

Nos, volentes super hiis providere, praefatis episcopis, Petro Sancti Eustachii 
diacono cardinali, Hugoni Arlam, Hugoni Peregrini, Johanni de Prowhu de Pede- 
montium, et Ricardo Neuton, super archidiaconatu, thesauraria, canonicatibus et 
praebendis, ac parochialibus ecclesiis supradictis, de plenitudine potestatis perpe- 
tuum silentium imponimus, ac eorum adversarios praedictos in omni jure et ad omne 
jus quod praefatis episcopis, Petro Sancti Eustachii diacono cardinali, Hugoni Arlam, 
Hugoni Peregrini, Johanni de Prodhou 1 de Pedemontium, et Ricardo Neuton in dictis 



140 Gregorio XI ed Edoardo 111 d'Inghilterra a. 1375 



archidiaconatu, thesauraria, canonkatibus, et praebendis ac parochialibus Eccle- 
siis, seu ad ea quomodolibet competebat seu competere poterat, etiam si sint dispo- 
sitioni apostolicae quomodolibet reservata, apostolica auctoritate surrogamus; 

Dictumque jus eis conferimus, et de ilio etiam providemus; 

Ipsisque, Ricardo de Ravenshere, Wilhermo Borstal, Johanni de Scleford, Ricardo 
Vouter, Johanni Fordham, Thomae de Ergrave, Ricardo de Veverley, et Valtero, 
praedicta beneficia confirmamus; 

Eos, si propter illicitam detentionem eorundem inhabilitatem incurrerint, habi- 
litando; 

Et eos dictorum archidiaconatus, thesaurariae, canonicatuum, et praebendarum, ac 
parochialium ecclesiarum possessione pacifica gaudere volumus et etiam ordinamus; 

Intendentes eorum singulis, si a nobis petierint, super illis speciales confirma- 
tiones seu provisiones novas concedere, prout eis utilius fuerit et magis videbitur 
expedire ; 

Non obstantibus quibuscumque constitutionibus apostolicis, necnon statutis et 
consuetudinibus ecclesiarum et locorum, in quibus hujusmodi beneficia seu aliqua 
ex. eis consistunt, contrariis, juramento, confirmatione apostolica, vel quacumque 
alia firmitate vallatis, etiam si de illis, et totis eorum tenoribus, esset praesentibus 
specialis et expressa mentio facienda. 

Nulli ergo omnino homini liceat hanc paginam nostrae surrogationis, collationis, 
provisionis, confirmationis, voluntatis, et ordinationis infringere, vel ei, ausu teme- 
rario, contraire; 

Si quis autem hoc attemptare praesumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, 
et beatorum Petri et Pauli Apostolorum ejus, se noverit incursurum. 

Data apud Villam novam Avinionensis dioecesis, kal. Septembris, pontificatus 
nostri anno quinto. 



Gregorius episcopus, servus servorum Dei, ad futuram rei memoriam. • 

Super universas orbis ecclesias a Domino constituti, circa earum commoda, et 
gregis dominici, nobis in eis commissi, custodiam libenter, prout tenemur, ex debito 
vigilis speculatoris officium adhibemus, et ad ea quae animarum salutem, ecclesia- 
rum ipsarum bonum statum, et fidelium tranquillitatem respiciunt, studiis totis inten- 
dimus, intensis desideriis laborando ut ecclesiae ipsae et loca ecclesiastica pastoribus 
gubernentur ydoneis, et canonico titulo teneantur, omnisque tollatur occasio per 
quam possit contrarium provenire. 

Olim siquidem, felicis recordationis, Urbanus Papa V., praedecessor noster, certis 
ex causis, locorum metropolitanis, et eorum suffragane!» universis, regni Angliae, 
suis literis, in virtute sanctae obedientiae, et sub exeommunieationis poena, quam, 
si ejus mandatis non obedirent, eos incurrere voluit ipso facto, praecipiendo dedit in 
mandatis, ut infra unum mensem, a receptione dictarum literarum computandum, 
singuli eorum per se, vel suum vicarium in spiritualibus generalem, in sua ecclesia 
cathedrali, generali synodo congregata; 

Universos et singulos clericos, et ecclesiasticas tam seculares quam regulares 
personas, in sua civitate et dioecese commorantes, prioratus, dignitates, parsonatus, 



a. 1375 Gregorio XI ed Edoardo III d'Inghilterra 141 

administrationes, ecclesias, canonicatus, et praebendas, praestimonia, et alia quae- 
cumque beneficia, cum cura, vel sine cura, ac officia perpetua ecclesiastica, aut alia 
ipsius praedecessoris, aut aliarum curarum ecclesiasticarum, quocumque nuncupa- 
rentur nomine, obtinentes, vel auctoritate apostolica expectantes, necnon habentes 
capellanias,commensales,seu alia officia Romanae curiae, cum beneficio, seu beneficiis, 
aut officiis ecclesiasticis seu curarum ecclesiasticarum perpetuis, cujuscumque status, 
ordinis, vel conditionis existerent, peremptorie monere curarent, districte man- 
dantes; 

Quod, infra unum mensem, a monitione hujusmodi computandum, hujusmodi, 
eorum prioratuum, dignitatum, personatuum, administrationum, ecclesiarum, canoni- 
catuum, praebendarum, praestimoniorum, et beneficiorum, ac officiorum nomina, 
necnon qualitates et taxationes, si ad decimam essent taxata, seu quantum, prò eis 
prò decima solvi consuevit, alioquin eorum veros et comunes sine fraude valores, 
expectationes quoque, necnon capellanias, et officia perpetua supradicta, una cum 
beneficiis eisdem praedictis, metropolitanis, et suffragali eis, in scriptis dare, particu- 
lariter, et distincte exhiberent atque traderent; 

Alioquin omnes et singuli, qui praefatis ipsorum metropolitanorum et suffraga- 
aeorum, ymo apostolicis monitioni et mandato, rationabili causa cessante, quam infra 
dictum terminum, coram eisdem metropolitanis et suffraganeis singulis, seu eisdem 
vicariis, prout eisdem suberant, seu in ipsorum civitatibus et dioecesibus commora- 
bantur, allegare tenerentur, non parerent cum effectu, hujusmodi eorum prioratibus, 
dignitatibus, personatibus, administrationibus, ecclesiis, canonicatibus, et praebendis, 
praestimoniis, beneficiis, expectationum gratiis, capellaniis, et officiis perpetuis exnunc 
ipso facto perpetuo essent privati; 

Ipsorum prioratuum, dignitatum, parsonatuum, administrationum, ecclesiarum, 
canonicatuum, praebendarum, praestimoniorum, beneficiorum, et officiorum disposi- 
tione eidem praedecessori specialiter reservata; 

Et tam idem Urbanus, quam nonnulli alii, nostri et ipsius Urbani praedecessores. 
Romani pontifices, quamplures speciales reservationes, edam cum appositione decreti, 
de nonnullis dignitatibus, parsonatibus, administrationibus, officiis, canonicatibus, et 
praebendis, parochialibus ecclesiis, et aliis beneficiis ecclesiasticis, saecularibus et 
regularibus, in praedicto regno Angliae, consistentibus, fecerunt, quibus nec nos nec 
praedecessores ipsi usi sumus; 

Et, sicut accepimus, quamplures hujusmodi reservationes et decreta ignorantes, 
nonnulla ex dignitatibus, parsonatibus, administrationibus, officiis, canonicatibus, et 
praebendis, parochialibus ecclesiis, et aliis beneficiis ecclesiasticis, hujusmodi, alias 
canonice fuerunt assecuti; 

Nos igitur, in praemissis salubriter providere volentes, praemissam generalem 
reservationem, per dictum Urbanum, ut praemittitur, factam, et etiam quascumque 
speciales reservationes per Urbanum, et alios praedecessores nostros praedictos, de 
dignitatibus, parsonatibus, administrationibus, officiis, canonicatibus, et praebendis, 
et parochialibus ecclesiis, et aliis beneficiis ecclesiasticis, secularibus et regularibus, 
in praedicto regno Angliae consistentibus, quibus nec nos nec ipsi praedecessores 
usi sumus, ut praefertur, auctoritate apostolica, tenore praesentium, revocamus, cas- 
samus, irritamus, annullamus, ac viribus vacuamus; 



1 1> Gregorio XI ed Edoardo III d'Inghilterra a. 1375 



Ac hujusmodi dignitates, parsonatus, administrationes, officia, canonicatus, et 
praebendas, parochiales ecclesias, et alia beneficia ecclesiastica, secularia et regu- 
laria, illa obtinentibus, dumtamen ea alias fuerint canonice assecuti, etiam si sint 
dispositioni apostolicae quomodolibct reservata, auctoritate apostolica confirmamus ; 

Eos, si propter illicitam detentionem eorumdem, inhabilitatem incurrerant, habi- 
litando; 

Et eos dictorum dignitatum, personatuum, administrationum, officiorum, cano- 
nicatuum, et praebendarum, parochialium ecclesiarum, et aliorum beneficiorum, secu- 
larium et regularium, possessione pacifica gaudere volumus et etiam ordinamus; 

Intendentes eorum singulis, si a nobis petierint, super illis speciales confirnia- 
tiones, seu provisiones novas concedere, prout eis utilius fuerit et magis videbitur 
expedire ; 

Non obstantibus quibuscumque constitutionibus apostolicis, necnon statutis et 
consuetudinibus ecclesiarum et locorum, in quibus huiusmodi beneficia, seu aliqua 
ex eis, consistunt, contrariis, iuramento, confirmatione apostolica, vel quacumquc 
alia firmitate vallatis, etiam si de illis, et totis eorum tenoribus, esset praesentibus 
specialis et expressa mentio facienda. 

Nulli ergo omnino homini liceat hanc paginam nostrae revocationis, cassationis, 
irritationis, annullationis, vacuationis, confirmationis, habilitationis, voluntatis, et ordi- 
nationis, infringere, vel ei, ausu temerario, contraire; 

Si quis autem hoc attemptare praesumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, 
et beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius, se noverit incursurum. 

Data apud Villani Novam Avinionensis dioecesis, kal. Septembris, pontificatus 

nostri anno quinto. 

* 
* * 

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, ad futuram rei memoriam. 

Hodie, certis ex causis moti pariter et inducti, nonnullis personis ecclesiasticis 
regni Angliae, quarum aliquae ex praesentatione seu titulo regio, aliquae vero dispo- 
sitioni apostolicae per, foelicis recordationis, Urbanum Papam V., praedecessorem 
nostrum, dum personas ecclesiasticas praefati regni Angliae moneri mandavit, ut 
nomina beneficiorum suorum, ipsorumque qualitates, locorum dioecesanis traderent, 
generaliter reservata, beneficia ecclesiastica alias canonice fuerint assecutae, et non- 
nullae, ex huiusmodi personis ecclesiasticis, tunc expressis, super certis beneficiis 
ecclesiasticis, in palatio apostolico litigabant, ipsorum adversariis prius silentio impo- 
sito, hujusmodi beneficia duximus confirmanda; 

Intendentes eorum singulis, si a nobis petierint, super illis speciales confìrma- 
tiones seu provisiones novas concedere, prout eis utilius fuerit et magis videbitur 
expedire, prout in diversis nostris, inde confectis, literis plenius continetur; 

Volentes igitur huiusmodi personas ecclesiasticis favoribus prosequi gratiae 
amplioris, omnes et singulos fructus, per eas ex praemissis beneficiis, per nos eis, ut 
praemittitur, sic generaliter confìrmatis, indebite perceptos, et etiam primam annatam, 
quam de huiusmodi fructubus, ratione confirmationis seu provisionis novae, camerae 
ipnstolicae solvere tenercntur, auctoritate apostolica eis remittimus et donamus. 

Nulli ergo omnino homini liceat hanc paginam nostrae remissionis et donationis 
infringere, vel ei, ausu temerario, contraire; 



Gregorio XI ed Edoardo III d'Inghilterra 143 



Si quis autem hoc attemptare pracsumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, 
et beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius, se noverit incursurum. 

Data apud Villani Novam Avinionensis dioecesis, kal. Seplembris, pontificatus 

nostri anno quinto. 

* 

* * 

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, ad tuturam rei memoriam. 

Ad ea, ex apostolicae servitutis officio, libenter intendimus, per quae ecclesia- 
sticarum et aliarum personarum securitas procuratur. 

Sane nuper accepimus quod, durantibus guerris inter, carissimos in Christo 
lilios nostros, Edwardum Anglorum et Carolum Francorum Reges illustres, Anglici, 
qui, ut apud sedem apostolicam personaliter compareant, quandoque citantur, pro- 
pter viarum discrimina ad sedem ipsam commode personaliter venire non possunt ; 

Nos igitur, in praemissis salubriter providere volentes, ut nullus, de Anglia, in causis, 
apud dictam sedem motis vel movendis, in antea, usque ad triennium, a data praesen- 
tium computandum, personaliter comparere teneatur, neque ad id a quoquam com- 
pelli possit, auctoritate apostolica, tenore praesentium, concedimus, de gratia speciali; 

Ac volumus quod causae, motae et apud dictam sedem iam pendentes, in 
quibus personales citationes sunt decretae, in statu, in quo sunt, apud sedem ipsam, 
absque personali citatione, remaneant; 

Et monendae, 1 in quibus alterarti partium personaliter citari concedetur, in par 
tibus citramarinis, Brugis videlicet, Turnacensi dioecesi, vel aliis locis, eisdem An- 
glicis tutis et Angliae vicinis, committantur. 

Quodque, si actores, absque personali citatione, apud sedem praedictam litigare 
velint, id eis liceat, prout justitia suadebit. 

Et insuper volumus quod, si infra hujusmodi triennium pax inter dictos Reges, 
quod concedat Altissimus, firmata fuerit, et in ipsorum regnis publice proclamata, 
cesset praesens privilegium eo ipso. 

Nulli ergo omnino homini liceat hanc paginam nostrae concessionis et voluntatis 
infringere, vel ei, ausu temerario, contraire; 

Si quis autem hoc attemptare praesumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, 
et beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius, se noverit incursurum. 

Data apud Villam Novam Avinionensis dioecesis, kal. Septembris, pontificatus 
nostri anno quinto. 

* 

* * 

Gregorius episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus fratribus, Cantuariensi 
et Eboracensi archiepiscopis, eorumque suffraganeis, salutem et apostolicam benedi- 
etionem. 

Nuper ad nostrum pervenit auditum quod aedificia quamplurium canonicatuum 
et praebendarum, dignitatum, personatuum, officiorum, parochialium ecclesiarum, et 
aliorum beneficiorum ecclesiasticorum, quae nonnulli ex venerabilibus fratribus 
nostris sanctae Romanae ecclesiae cardinalibus in vestris civitatibus et dioecesibus 
obtinent, ob defectum reparationum minantur ruinam, et de ipsorum aedificiorum 
totali destructione timetur, nisi in hiis provideatur de remedio oportuno : 



144 Concordati di Costanza a. 1418 

Quocirca fratemitati vestràe per apostolica scripta committimus et mandamus, 
quatinus vestrum singuli, in vestris civitatibus et dioecesibus, vocatis procuratoribus 
dictorum cardinalium, hujusmodi beneficia obtinentium, et aliis qui fuerint evocandi, 
super praemissis reparationibus quod justum fuerit, simpliciter et de plano et sine 
strepitìi et figura judicii, appellatione remota, auctoritate apostolica decernatis ; 

Facientes quod decreveritis per censuram ecclesiasticam firmiter observari. 

Testes autem, qui fuerint nominati, si se gratia, odio, vel timore subtraxerint, 
censura simili, appellatione cessante, compellatis ventati testimonium perhibere. 

Et insuper de reparationibus praedictorum aedificiorum, quae in antea immine- 
bunt, faciendis, hujusmodi procuratores dictorum cardinalium ad eas faciendas, prout 
justum fuerit, appellatione remota, praedicta auctoritate, consimili censura, compel- 
latis, non obstantibus si eisdem procuratoribus, vel quibusvis aliis, communiter vel 
divisim, a praedicta sit sede indultum quod interdici, suspendi, vel exeommunicari 
non possint per literas apostolicas, non facientes plenam et expressam, ac de verbo 
ad verbum, de indulto hujusmodi mentionem; praesentibus post triennium minime 
valituris. 

Data apud Villam Novam Avinionensis dioecesis, kal. Septembris, pontificatùs 
nostri anno quinto. 

Da Th. Rymer, Foedera accuranttbus J. Calf.y et Fr. Holbrooke III, n, Londini 1830, 
1037-1039, ma adottata in qualche punto la ragionevole interpunzione della ed. sec. studio 
G. Holmes VII, Londini 1728, 83-87. 



XXVI. 
CONCORDATI DI COSTANZA. 

1418. 
1. - Colla Spagna. 

Universis et singulis Joannes miseratione divina episcopus Ostiensis, sanctae 
Romanae ecclesiae cardinalis et vice-cancillarius, salutem in Domino, et ' praesen- 
tibus fidem indubiam adhibere. Si 2 juxta laudabilem antiquorum sententiam et pro- 
vidum sapicntum consilium dignum est, ea quae majorum consultissima providentia 
in subditorum gratiam et commoda geruntur scripturae testimonio redigere; dignum 
per consequens est et rationi consentaneum ut adeo nota fiat eorum veritas quod 
inde, nec desit pacificis opportuna provisio, nec usquam perversis sub ignorantia 
variandi suprema :| facilitas relinquatur. Cum itaque nuper inter Sanctissimum in 
Christo Patrem et Dominum nostrum Dominum Martinum divina providentia Papam 
quintum, et revcrendos Patres praelatos, nec non egregios et circumspectos viros amba- 



1 1 i v,.\ . in Domino. El . 

in idhibere si •. 

V. i i om oi.i in colla Frani ia e colla Gì rmania (qui sotto, n. 2, 3). 



a. 1418 Concordati di Costanza 14.~> 

sciatores, procuratores, doctores et magistros, caeterosque venerabilem nationem 
Hispanicam in generali Constantiensi concilio repraesentantes et facientes nonnulla 
capitula concordata et ab utraque parte sponte subscripta, necnon de dicti domini 
nostri Papae mandato in libro Cancellariae sanctae Romanae ecclesiae, in quo Roma- 
norum Pontificum constitutiones solent conscribi ad tilt uram rei certitudinem, nobis 
operam dante, prout ad nostrum spectat officium, conscripta fuerunt, adjecto quod 
sub nostrarum litterarum testimonio indigens quisque sibi testimonium sumere valeat 
in toto vel in ea parte qua indigeret eorumdem. Nos ad reverendorum, spectabilium 
et circumspectorum Patrum et dominorum ambasciatorum et oratorum serenissimi 
Principis domini Joannis regis Castellae instantiam capitula hujusmodi sicut praefer- 
tur 1 concordata et sponte suscepta ex integro ex libro praedicto de verbo ad 
verbum transcribi fideliter et praesentibus annotati tecimus, quorum tenor sequitur 
in hunc modum : 

De mimerò et qualitate dominorum cardinalinm. 

Statuimus ut deinceps numerus Cardinalium sanctae Romanae ecclesiae adeo 
sit moderatus quod- nec sit gravis ecclesiae, nec superflua numerositate vilescat, qui 
de omnibus partibus christianitatis proportionaliter quantum lied poterit assumantur, 
ut notitia causarum et negotiorum in Ecclesia emergentium facilius haberi possit, et 
aequalitas regionum in honoribus ecclesiasticis observetur, sic tamen quod numerum 
viginti quatuor non excedant; sint autem viri in scientia, moribus, et rerum expe- 
rientia excellentes, doctores in theologia aut in jure canonico vel civili, praeter 
admodum paucos qui de stirpe regia vel ducali, aut magni principis oriundi existant, 
in quibus competens litteratura sufficiat; non fratres aut nepotes ex fratre vel sorore 
alicujus cardinalis viventis, nec de uno ordine mendicantium ultra unum, nec cor- 
pore vitiati, nec alicujus criminis aut infamiae nota respersi, nec fiat eorum electio 
per auricularia vota solummodo, sed etiam cum Consilio cardinalium collegialiter, 3 
sicut in promotionibus episcoporum fieri consuevit, qui modus etiam observetur 
quando aliquis ex cardinalibus in episcopum assumetur. Nisi dominus noster prò 
utilitate ecclesiae et de Consilio majoris partis cardinalium aliter usque ad duos prò 
semel dumtaxat duxerit providendum. 

De reservationc et collatione benefìciornm. 

Sanctissimus dominus noster Papa Martinus Quintus super provisionibus eccle- 
siarum, monasteriorum, ac beneficiorum saecularium et regularium quorumcumque 
non utetur aliis reservationibus quam juriscripti et constitutionis Execrabilis, et Ad 
regimen ecclesiae, modilkatae i ut sequitur : Ad regimen ecclesiae generalis quamquam 
immeriti superna disposinone vocati ' in nostris desideriis gerimus, ut debemus, quod 



1 Tejada: cprofertur . 

- Tejada : » qui ». 

■ Tejada : « collegiatur ». 

4 Tejada om. 

6 11 Ood. Palat. 647 qui reca: etc. prout in reformacione germanice et gallicane nacionum prescriptum est usque 
ad illas dictiones circa fìnem positas scilicet " dicto quinquennio durante „ |\. p. 147, l. 15 s.t. Et pust hoc sequitur: 
"Alias antem consti tuciones ,, , etc, Cosi anche il Coti. Vatic. 2665. 



Ub Concordali dì Costanza a. 1418 

per nostrae diligentiae studium ad quarumlibet ecclesiarum et monasteriorum regi- 
mina et alia beneficia ecclesiastica juxta divinum beneplacitum et nostrae intentionis 
attedimi viri assumantur idonei qui praesint et prosint committendis eis ecclesiis, 
monasteriis et beneficiis praelibatis. Praemissorum namque consideratione inducti et 
suadentibus nobis aliis rationabilibus causis nonnullorum praedecessorum nostrorum 
romanorum pontincum vestigiis inhaerentes omnes patriarchales, archiepiscopales, 
episcopales ecclesias, monasteria, prioratus, dignìtates, personatus, et officia, necnon 
canonicatus et praebendas et ecclesias ceteraque beneficia ecclesiastica, cum cura 
vel sine cura, saecularia et regularia quaecumque et qualiacumque fuerint, etiam 
si ad illa personae consueverint, vel debuerint per electionem vel quemvis alium 
modum assumi, nunc apud sedem apostolicam quocumque modo vacantia et in poste- 
rum vacatura, nec non per depositionem vel privationem seu translationem per Nos 
seu auctoritate nostra factas et in antea faciendas ubilibet. Nec non ad quae aliqui 
in concordia, seu discordia electi vel postulati fuerint, quorum electio cassata seu 
postulatio ' repulsa vel per eos facta renuntiatio et admissa auctoritate nostra exti- 
terit, seu quorum electorum vel postulatorum et in antea eligendorum seu postulando- 
rum electionem cassati vel postulationem repelli aut renuntiationem admitti per Nos 
vel auctoritate nostra contigerit apud sedem apostolicam vel alibi ubicumque etiam per 
obitum cardinalium ejusdem romanae ecclesiae ac officiariorum dictae sedis quamdiu 
ipsa officia actualiter tenebunt, videlicet vice-cancellarii, camerarii, septem nota- 
riorum, auditoris litterarum contradictarum et apostolici palatii- causarum audito- 
rum, correctoris, 3 centum et unius scriptorum litterarum apostolicarum, et viginti 
quatuor poenitentiariae praefatae Sedis et viginti quinque abbreviatorum. Nec non 
verorum commensalium nostrorum, et aliorum viginti quinque Cappellanorum sedis 
ejusdem in pitaffio descriptorum ; et etiam quorumcumque legatorum seu collectorum 
in terris romanae ecclesiae, rectorum et thesaurariorum seu missorum hactenus vel 
deputandorum seu mitfendorum in posterum vacantia et in antea vacatura, ubicum- 
que dictos legatos vel collectores seu rectores aut thesaurarios ante quam ad roma- 
nam curiam redierint seu venerint rebus eximi contigerit ab humanis. Nec non quo-' 
rumlibet prò quibuscumque negbtiis ad romanam curiam venientium vel recedentium 
ab eadem, si in locis a dieta curia ultra duas dietas legales non distantibus jam forsan 
obierint, vel eos in antea transire de hac luce contigerit. Etiam simili modo quorum- 
cumque curialium peregrinationis, infirmitatis aut recreationis seu alia quacumque 
causa ad quaevis loca secedentium, 4 si antequam ad dictam curiam redierint in locis 
ultra duas dietas ab eadem curia ut praemittitur non remotis, dummodo eorum pro- 
prium domicilium non existat jam forsan decesserint vel in posterum eos contigerit 
de medio submoveri, nunc per obitum hujusmodi vacantia vel in posterum vacatura. 
Rursus monasteria, prioratus, decanatus, dignitates, personatus, administrationes, 
officia, canonicatus, praebendas et ecclesias, ceteraque beneficia ecclesiastica saecu- 
laria et regularia cum cura vel sine cura, quaecumque et qualiacumque fuerint, 
etiam si ad illa consueverint vel debuerint per electionem et quemvis alium modum 

1 Tfjapa om. 

• palatii, causarum . 

I bjada, ma dovrà rrectoi um 

1 1 haiia dei edi unum . 



a. 1418 Concordati <li Costanza 147 



assumi quae promoti ' per nos vel auctoritate nostra ad patriarchalium, archiepisco- 
palium et episcopalium ecclesiarum, nec non monasteriorum regimina obtinebant 
tempore promotionum de ipsis factarum nunc quocumque modo vacantia seu in 
posterum cacatura. Nec non etiam quae per assecutionem pacitìcam quorumcumque 
prioratuum, personatuum, officiorum, canonicatuum, praebendarum ecclesiarum et 
benefìciorum aliorum per Nos seu auctoritate nostrarum litterarum immediate colla- 
torum seu conferendorum, praeter quam si virtute gratiae expectativae assecutio 
fiat, nunc vacantia et in antea vacatura piena sub praemissis omnibus et singulis 
cum fratrìbus nostris'-' collatione praehabita et matura deliberatione secuta ordina- 
tioni, dispositioni ac provisioni nostrae usque ad quinquenium de ipsorum fratrum 
nostrorum Consilio auctoritate apostolica reservamus, decernentes.ex nunc irritum 
et inane si secus super praemissis et quolibet eorumdem per quoscumque quavis aucto- 
ritate scienter vel ignoranter contigerit attemptari. Non obstantibus quibuscumque 
consuetudinibus a praedecessoribus nostris romanis pontificibus editis quatenus obsi- 
stere possent super enarratis articulis vel alicui seu aliquibus eorum dicto quinquenio 
durante. Alias autem constitutiones et reservationes contrarias per Nos factas seu 3 
in cancellaria servati mandatas quoad beneficia in futurum vacatura revocantes. 
In caeteris vero ecclesiis et abbatiis fient electiones canonicae. De abbatiis autem 
sedi apostolicae immediate non 4 subjectis quorum fructus secundum taxationem 
decimae centum librarum turonensium parvorunr' valorem annuum 6 non excedunt 
fiant confirmationes aut provisiones canonicae per illos ad quos alias pertinet, nec 
communia seu : minuta servitia prò eis solvantur. De abbatiis vero excedentibus 
summas praedictas, nec non cathedralibus ecclesiis electiones ad sedem aposto- 
licam deferantur, 8 quas ad tempus constitutum in constitutione Nicolai tertii quae 
incipit Cupientes Papa expectet; quo facto si non fuerint praesentatae vel si prae- 
sentatae minus canonicae fuerint, Papa provideat; si vero canonicae fuerint, Papa 9 
eas confirmet nisi ex causa rationabili et de fratrum Consilio aliter duxerit provi- 
dendum. Proviso quod, 1 " confirmati ac provisi per Papam" nihilominus metropolitano 
et aliis praestent debita juramenta, et alia ad quae de jure vel consuetudine tenentur. 
De ceteris autem beneficiis salvis 1 -' reservationibus jam dictis, majoribus dignitatibus 
post pontificalem in cathedralibus et principalibus in collegiatis et in prioratibus, 
decanat'ibus seu praeposituris conventualibus habentibus numerum decem religio- 
sorum aut supra jure ordinario provideatur per praelatos et alios provisores infe- 
riores 1:ì ad quos alias pertinet, nec computentur in turno seu vice eorum. De aliis 

1 Tejada: promitti . 

- Tejada: ■• nostri Ini- : 

3 1 Codici Vaticani: -ed ». 

■ I Cottici Vaticani om. 

■ Tejada : [priorum) ». 

Tejada : « omnium . 

: Cod Palai. C47 : aut •. 

1 li un electionibus ad sedem apostohcam dcfertur». 
' Cod. Palai. 647 om. provideat-Papa •' 

l " Tejada: « Provisique ». 
11 Cod. Palai. 647 : «ipsum ». 
'- Tejada aliis ». 
" Cod. Palai 647 oro 



148 Concordati di Costanza a. 1418 



quibusi umque dignitatibus, officiis et beneficiis medietas sit in disposinone Papae, 
alia medietas in dispositene collatorum patronorum, ac instituentium ordinariorum 
seu provisorum, et alternatis vicibus unum cedat apostolico, et aliud eollatori patrono 
aut provisori; ita quod per quamcumque ' reservationem seu affectionem '-' aut prae- 
rogativas ultra pracdictas vel alias dispositiones apostolicas seu gratias expectativas 
non fiat collatori patrono vel provisori praejudicium in dieta medietate. Ubi autem 
in his quae cadent sub expectativis non apparet aliquis expectativus intra mensem 
legitime acceptans et provisus, intra tres menses collatorem seu ejus vicarium certi- 
licans a die notae vacationis in loco beneficii, is ad quem pertinet conferat seu 
disponat, nec ei computetur in sua vice. Item beneficia vacantia per resignationem 
simplicem, non cadent 3 sub expectativis et ista et illa quae ex causa permutationis 
conferentur neutri parti computentur. 

De annatis et communibus servitiis. 

De ecclesiis et monasteriis virorum dumtaxat vacantibus et vacaturis sol- 
vantur prò fructibus primi anni a die vacationis summae pecuniae in libris camerae 
apostolicae taxatae quae communia servitia nuncupantur, si quae vero excessive 
taxatae sint juste retaxentur, et providebitur 4 specialiter in gravatis regionibus 
secundum qualitatem rerum, temporum et regionum ne nimium pruegraventur, ad 
quod dabuntur commissarii qui diligenter requirant et retaxent; taxae autem prae- 
dictae prò media parte infra annum a die habitae possessionis pacificae totius vel 
majoris partis solvantur, et prò media parte alia infra sequentem annum ; et si infra 
illud tempus bis vel pluries vacaverit, semel tantum solvetur, nec debitum hujus- 
modi in successorem in ecclesia vel monasterio transeat. De ceteris autem dignita- 
tibus, personatibus, officiis et beneficiis saecularibus et regularibus quibuscumque 
quae auctoritaté sedis apostolicae conferentur/' vel providebitur de iisdem praeter 
quam vigore gratiarum expectativarum aut causa permutationis solvetur '• annata 
juxta dispositionem Extravagantis Siiscepti regiminis infra annum, et debitum hujus- 
modi in successorem in beneficio non transeat. De beneficiis quae valorem viginti 
quatuor florenorum de camera non excedunt nihil solvatur, nec de collatis 7 per ordi- 
narium, debitis omnibus praeteriti temporis usque ad assumptionem domini nostri 
communium servitiorum et annatarum prò medietate relaxatis, solventibus aliam 
medietatem infra sex menses a die publicationis. Item non intendit dominus noster, 
nec vult quod gratiae expectativae se extendant ullo modo ad officia claustralia 
quorum fructus, etc, quadringentarum librarum turonensium valorem annuum non 
excedunt, nec etiam ad hospitalia, xenodochia, eleemosynarias vel leprosarias, nec 
computentur in turno seu vice collatorum aut provisorum. 



' Tfiaoa: « itaque per quamquam 
I i iaI'.i assi vtiiim m ■. 
DA: ■ Milani .. 
' 'hit. 647 : pi 
ilal. 647. • conferafltur ■ 
' Ci/, l'alni. i>47 : • solvatur». 



a. 141* Concordati di Costanza 149 



De causis in curia romana tractandis vel non. 

Causae quae ad forum ccclesiasticum de jure vel consuetudine non pertinent, 
per curiam romanam non recipiantur de illis cognoscendo in ipsa vel extra com- 
mittendo, nisi de consensu partium; quae vero ad forum ecclesiasticum, ut prae- 
mittitur, pertinent, et de jure sunt per appellationem aut alias ad romanam curiam 
legitime devolutae aut de sua natura in illa curia tractandae, tractentur in ea, 
caeterae committantur in partibus, nisi forte prò causarum aut personarum quali- 
tate illas tractare in curia expediret prò justitia consequenda, vel de partium con- 
sensu, tractarentur in curia. Matrimoniales tamen causae 1 in prima instantia praeter 2 
per appellationem non committentur :; in curia, nisi in casibus proxime dictis. Itcm 
ad refroenandum appellationcs frustratorias quae ante definitivas sententias inter- 
ponuntur, ordinamus quod injuste seu frivole appellantcs ab interlocutoria ultra 
condemnationem expensarum, damnorum et interesse quindecim florenorum, si 
appellano interponatur in curia, et in viginti si de partibus ad curiam parti appel- 
latae contempnetur, et quod super eadem interlocutoria vel gravamine secundo 
appellare non liceat nisi haberent vim deffinitivae. 

De commendis. 

Ordinat idem dominus noster Papa quod in posterum monasteria aut magni 
prioratus conventuales, quae vel qui consueverunt habere octo religiosos in con- 
ventu, officia claustralia, dignitates majores post pontificales nulli praelato etiam 
Cardinali dentur in titulum seu commendam nisi propter urgentem necessitatem 
ad succurrendum capiti scilicet Ecclesiae vel monasterio superiori de membris 
Papa 4 aliter censeret faciendum. Idem de hospitalibus, zenodochiis et leprosariis. 
Idem de beneficiis non ascendentibus valorem quinquaginta florenorum oneribus 
supportatis. ' Una autem ecclesia etiam metropolitana uni cardinali vel Patriarchae 
credi" poterit provisionem aliam non habenti sufficientem. Ubi vero aliqui praelati 
essent expulsi sine culpa sua a praelaturis suis vel adeo diminuti quod non pos- 
sent commode " vivere tunc Papa eis rationaliter provideat. 

De indulgentiis. 

Circa articulum indulgentiarum habita deliberatione matura nihil intendimus 
circa eas innovare seu ordinare. 

Item sanctissimus dominus noster et venerabilis Natio Hispanica voluerunt et 
protestati sunt quod per ordinationem et s observantiam omnium et singulorum prae- 
missorum nullum jus novum alicui eorum quaeratur, aut praejudicium aliquod eis 
vel alteri ipsorum generetur, ut auctoritate apostolica et suprema potestate semper 

1 Cod. Paint. 647 om. • consequenda-causae •! 
- Cod. Paini. 647 om. 

■ Cod. Palai. 647: « cummittantur •. 

■ Tejada: « et membris, nisi Papa . 

5 Cod. Vhidob. om. « leprosariis-oneribus ». 
<■ Cod. Palai. 647: comedi . 
: Cod. Palai. 647: ■omnimode». 
1 I Codili Vaticani: » <•< u ». 



150 Concordati di Costanza a. 1418 

salvis 1 atque illibati» remanentibus, salvis capitulis Narbonensibus et decretis illa 
i oncernentibus ipsa - venerabilis :1 natio sub apostolica protectione et paterno regi- 
mine Sanctissimi* domini nostri immunitatibus atque privilegiis suis salvis tranquil- 
lam agens vitam, liberius Deo r> possit famulari, semper parata ad devota obsequia 
ipsius domini nostri; et quod sic tolerentur usque ad quinquennium proximum dum- 
taxat. Et cuilibet volenti habere capitula praedicta vel aliquod eorum in forma 
authentica et sub sigillo domini vicecancellarii dentur taliter quod fidem facere 
possint in judicio quocumque et extra, et expedientur 6 litterae gratis. 

Haec itaque universitati vestrae tenore praesentium firmiter attestantes easdem '• 
nostras praesentes litteras in horum fidem et testimonium praefatis ambasciatoribus 
et oratoribus concessimus nostri sigilli munimine roboratas. Datum Constantiae pro- 
vintiae Maguntinae in domo habitationis nostrae sub anno a nativitate Domini mil- 
lesimo quadringentesimo decimo octavo. Indictione undecima, die vero tertia decima 
mensis Maii, pontificatus dicti domini nostri Papae anno primo. 

Da J. Tejada y Ramiro, Coleccion completa de concordatos espaùoles [Coleccion de 
cdnones y de todos los concilios de la Iglesia de Espana y de America T. VII) Madrid 1862, 
9-16, collazionati il Cod. Palai, lat. 647, f. 120v-122 v e il Cod. Vatic. lai. 2665, f. 146 (Biblioteca 
Vaticina), che contiene soltanto i paragrafi sui Cardinali e sulle indulgenze. In fine di 
ambo i codici, che non danno al principio e alla fine (ma v. n. 1 di p. 151) la lettera del vice- 
cancelliere, cardinale Giovanni d'Ostia, premessa la notizia: « Collacio facta per me Iohan- 
nem Fernandi Archidiaconum de Grado cum originali copia subscripta manu propria 
domini patriarche constantinopolitani », è detto che furono - Lecte et publicate Gebennis in 
audientia publica literarum contradictarum » il venerdì 17 giugno. Fu tenuto conto di 
quanto comunica A. Chroust in Deutsche Zeitschri/t /tir Geschichtswissenschaft di L. 
Quidde IV (1890), 10 s., dal Cod. Vindob. lat. 5474. 

2. - Colla Francia. 

Copia certarum Coustitutiouiun, in Concilio generali Constautiensi factarum, quae 
fuerunt praesentatae in curia Parlamenti regi/' Parisiensis, per dominimi Mar- 
tin uni Episcopum Atrebatensem, anno Domini MCCCCXVIII. die X. Mensis /unii; 
sed non acceptatae per eantdem curiam. 

Universis et singulis, Joannes miseratione divina episcopus Hostiensis, S. R. E. 
cardinalis et vicecancellarius, salutem in Domino, et praesentibus fidem indubiam 
adhibere. Si iuxta laudabilem antiquorum sententiam et providum sapientum Con- 
silium, dignum est ea quae in majorum consultissima providentia in subjectorum 
gratiam et commoda geruntur, scripturae testimonio redigere; dignum est per conse- 
quens et rationi consentaneum, ut adeo nota fiat ecclesiae eorum veritas, quod inde 

1 1 Codici Vaticani om. 

'-Tejada: concernentibus. Ipsa». Cod. Vindob.: ut auctoritate et ap. — et illibatis remanentibus caoitulia 
Narbunncnsibus >. 

1 Codici Vaticani: universalis ! 

' I Lodin Vaticani om. 

> . vitam liberius, Deo . I Codici Vaticani : liberati) >. 

1 I Codici Vaticani: expediantur ». 

7 Tejada inveci .li «easdem ba dei punti: v. i concordati colla Francia <■ coll'Inghilterra (tjui sotto, n. 2, 4), 



a. 1418 Concordati di Costanza 151 

nec desit pacificis opportuna provisio, nec usquequaque perversis sub ignorantia 
variandi supina facilitas relinquatur. 1 L'uni itaque nuper inter sanctissimum in Christo 
patrem et dominum nostrum, dominum Martinum, divina providentia Papam V. et reve- 
rendos patres, praelatos, necnon egregios et circumspectos viros, ambasciatores, 
procuratores, doctores et magistros, ceterosque, venerabilem nationem Gallicanam 
in generali Concilio Constantiensi repraesentantes et facientes, nonnulla capitala con- 
cordata, et ab utraque parte sponte suscepta; necnon de dicti domini nostri Papae 
mandato in libro cancellariae sanctae Romanae ecclesiae, in quo Romanorum Pon- 
tificum constitutiones et ordinationes solent conscribi, ad naturarti rei certitudinem,-' 
nobis operam dante, prout ad nostrum spectat officium, die XV. mensis Aprilis, Pon- 
tificatus domini nostri Papae anno primo conscripta fuerunt, ac demum de simili 
mandato in audientia contradictarum, die secunda mensis Maii, anno quo supra, 
lecta et publicata: adjectoque quod sub nostrarum litterarum testimonio indigens 
quisque sibi testimonium sumere valeat, in toto, vel in ea parte, qua indigeret 
eorumdem; nos ad reverendi patris in Christo domini Martini episcopi Atrebatensis 
instantiam, capitula hujusmodi, sicut praefertur, concordata et sponte suscepta, ex 
integro ex libro praedicto de verbo ad verbum rideliter transcribi et praesentibus 
annotati fecimus, quorum tenor sequitur in hunc modum: 

I. - De numero et qu alitate domiiiorum cardinalium. 

Martinus etc. Statuimus, ut deinceps numerus cardinalium S. R. E. adeo sit 
moderatus, quod nec sit gravis ecclesiae, nec superflua numerositate vilescat. Qui 
de omnibus partibus Christianitatis proportionaliter, quantum fieri poterit, assumen- 
tur; ut notitia causarum et negotiorum in ecclesia emergentium facilius haberi 
possit, et aequalitas regionum in honoribus ecclesiasticis observetur. Sic tamen 
quod numerum viginti quatuor non excedat, nisi prò honore nationum, quae cardi- 
nales non habent, unus vel duo prò semel de Consilio et assensu cardinalium assu- 
mendi viderentur. Sint autem viri in scientia, moribus, et rerum experientia excel- 
lentes, doctores in Theologia, aut in iure canonico, vel civili, praeter admodum 
paucos, qui de stirpe regia, vel ducali, aut magni principis oriundi existant, in 
quibus competens litteratura sufficiat : non fratres aut nepotes ex fratre vel sorore 
alicujus cardinalis viventis: nec de uno Ordine Mendicantium, ultra unum: non 
corpore vitiati, aut alicujus criminis aut infamiae nota respersi. Nec fiat eorum 
electio per auricularia vota solummodo, sed etiam cum Consilio cardinalium collc- 
gialiter, sicut in promotionibus episcoporum fieri consuevit. Qui modus etiam obser- 
vetur, quando aliquis ex cardinalibus in episcopum assumetur: nisi dominus noster 
prò utilitate ecclesiae, et de Consilio majoris partis cardinalium aliter usque ad 
duos prò semel dumtaxat duxerit providendum. Die Lunae XXI. Martii, anno 
Domini MCCCCXVIII. in sessione generali sacri concilii lecta et publicata, per orga- 
num domini cardinalis sancti Marci, in ambone. 3 



1 Cad. Palai. 647, che (f. Ili») dà in forma impersonale e generica la dichiarazione del cardinale vice-cancelli 

• pone l'iscrizione nel libro della Cancelleria ai 5 di aprile (cfr. sopra 1. 10) ha voluntas delinquami ! 
Cod. Paia!. 647: «ad luturam rei memoriam et certitudinem». 
Cod. Palai. 647 <'in. • Die Lunae - ambone >. 



152 Concordati di Costanza a. 1418 



li. - De provisione ecclesiarum, monasteriorum, et reservationibus sedis Apostolicae, 
ac collationìbus beneficiorum, et gratiis expectativis: necnon de confirmatione 
electionum. 

Sanctissimus dominus noster Papa Martinus V. super provisionibus ecclesiarum, 
monasteriorum, ' et beneficiorum - quorumcumque, utetur i - eservationibus 3 iuris scri- 
pti et constitutionis, Exsecrabilis, et Ad regime», modincatae ut sequitur: 

« Ad regimen ecclesiae generalis quamquam immeriti superna dispositione vocati, 

gerimus in nostris desideriis, ut debemus, quod per nostrae diligentiae studium ad 
« quarumlibet ecclesiarum et monasteriorum regimina, et alia beneficia ecclesiastica 
« juxta divinum beneplacitum et nostrae intentionis affectum viri assumantur idonei, 
« qui prosint et praesint committendis eis ecclesiis, monasteriis, et beneficiis praeli- 

batis. Praemissorum nempe consideratione inducti, et suadentibus nobis aliis ratio- 
« nabilibus causis nonnullorum praedecessorum nostrorum Romanorum Pontificum 
« vestigiis inhaerentes, omnes patriarchales, archiepiscopales, episcopales ecclesias, 

monasteria, prioratus, dignitates, personatus et officia, necnon canonicatus et prae- 
« bendas ac ecclesias, ceteraque beneficia ecclesiastica, cum cura vel sine cura, sae- 
« cularia et regularia, quaecumque et qualiacumque fuerint, etiamsi ad illa personae 
« consueverint vel debuerint per electionem vel quemvis alium motìum assumi; mine ' 
« apud sedem Apostolicam quocumque modo vacantia, et in posterum vacatura; 
« necnon per depositionem, vel privationem, seu translationem, per nos seu aucto- 
« ritate nostra factas, et in antea fiendas, ubilibet necnon ad quae aliqui in con- 
« cordia vel discordia electi vel postulati fuerint; quorum electio cassata, seu postu- 
« latio repulsa, vel per eos facta renunciatio et admissa auctoritate nostra exstiterit, 
« seu quorum electorum vel postulatorum, et in antea eligendorum vel postulando- 
« rum electionem cassari, vel postulationem repelli, aut renunciationem admitti per 
« nos vel auctoritate nostra continget, apud sedem Apostolicam, vel alibi ubicumque, 
« et etiam per obitum cardinalium eiusdemRomanae ecclesiae 5 velofficiariorum'"' dictae 
«sedis, quamdiu ipsa officia actualiter tenebunt"; videlicet vicecancellarii, camerarii, 
>< septem notariorum, auditorum litterarum contradictarum, et Apostolici palatii causa- 
« rum auditorum, correctorum, eentum et unius scriptorum litterarum Apostolicarum, 
« et XXIV. poenitentiariae praefatae sedis, et XXV. abbreviatorum sedis eiusdem ; 
« necnon verorum commensalium nostrorum, et aliorum XXV. capellanorum sedis 
« ejusdem, in pictacio descriptorum; et etiam quorumcumque legatorum seu colle- 
« ctorum, ac in terris Romanae ecclesiae rectorum, et thesaurariorum, aut missorum 
« hactenus deputatorum seu deputandorum aut mittendorum, in posterum vacantia, et 
« in antea vacatura; ubicumque dictos legatos vel collectores, seu rectores aut thesaura- 
« rios, antequam ad Romanam curiam redierint seu venerint, rebus eximi contigerit ab 



1 Cod. Vindob. l- Palai. u47 adii., dignitatum .. 

2 Cod. Vindob. e t'alai. 647 add. : • secnlarium et regularium >. 

l'ala:. 647: «non utetur aliis reservationibus qii.im 
• I. l'alai. b47 . che "in. assumi»; Mansi: « lune». 
Ma.ssi um. 
* Mansi : • offlciorum •. 
; Mansi ■ tem banl . 



». 141K 



( om <>> , lati ili Costanza 153 



« humanis: necnon quorumlibet prò quibuscumquc ne»otiis ad Romanam curiam 
« venientium, vel etiam recedentium ab eadem, <i in locis a dieta curia ultra duas 
« dietas legales non distantibus jam forsan obierint, vel eos in antea transire de 
« hac luce contigerit. Ac etiam simili modo quorumeumque curialium, peregrina- 

tionis, intìrmitatis aut recreationis seu alia quacumque causa ad quaevis loca sece- 
«■ dentium, si antequam ad dictam curiam redierint, in locis ultra duas dietas ab 
« eadem curia, ut praemittitur, non remotis, dummodo eorum proprium domicilium 
«non existat,' jam forsan decesserint, vel in posterum eos contigerit de medio sub- 
« moveri, nunc per obitum hujusmodi vacantia et in posterum vacatura: rursus 
« monasteria, prioratus, decanatus, dignitates, personatus, administrationes, officia, 
« canonicatus, praebendas et ecclesias, ceteraque beneficia ecclesiastica, saecularia 
« et regularia, cum cura vel sine cura, quaecumque et qualiacumque fuerint, etiamsi 
« ad illa personae consueverint seu debuerint per electionem seu quemvis alium 
« modum assumi, quae promoti per nos vel auctoritate nostra ad patriarchalium, 
« archiepiscopalium vel episcopalium ecclesiarum, necnon monasteriorum regimen 
« obtinebant" tempore promotionum de ipsis factarum, nunc quocumque modo vacan- 
« tia seu in posterum vacatura. Necnon etiam quae per assecutionem pacificam quo 

rumeumque prioratuum, personatuum, officiorum, canonicatuum, praebendanim 

ecclesiasticarum ac beneficiorum aliorum, per nos sive auctoritate litterarum nostra- 
« rum immediate collatorum, seu conferendorum in posterum; praeterquam si virtute 
« gratiae exspectativae assecutio fiat, nunc vacantia et in antea vacatura : piena 

super praemissis omnibus et singulis cum fratribus nostris collatione praehabita, 
« et matura deliberatione secuta, ordinationi, dispositioni, ac provisioni nostrae usque 
« ad quinquennium, de ipsorum fratrum nostrorum Consilio, auctoritate Apostolica 
« reservamus. Decernentes ex nunc irritum et inane, si secus super praemissis et 
« quolibet eorumdem per quoscumque quavis auctoritate scienter vel ignoranter 
« contigerit attentari. Non obstantibus quibuscumque constitutionibus, a praedeces- 
« soribus nostris Romanis Pontificibus editis, quatenus obsistere possent superius 
« enarratis articulis, vel alicui seu aliquibus eorumdem, dicto quinquennio durante. 
« Alias autem constitutiones et reservationes contrarias per nos factas seu in can- 
« cellaria servari mandatas revocantes. Nulli ergo hominum liceat, etc. ». 

In ceteris vero ecclesiis et abbatiis fient :l electiones canonicae. De abbatiis autem, 
sedi Apostolicae non 4 immediate subiectis, quarum fructus, secundum taxationem 
decimae, CC. librarum Turonensium parvorum, in Italia vero et Hispania, LX libra- 
rum Turonensium parvorum' valorem annuum non excedunt, fiant conlìrmationes aut 
provisiones canonicae per illos ad quos alias pertinet; nec communia nec minuta 
prò cis solventur" servitia. 

De abbatiis vero excedentibus summas praedictas, necnon cathedralibus eccle- 
siis, electiones ad sedem Apostolicam deferentur, ' quas ad tempus constitutum in 



Cod. Falat. 64/ add. 

Massi : « obtinebunl . 

Cod. Palai. 647: . fiani .. 

Cod. Palai. 647 om. 
' Cod. Vindob. e Cod. Palai. 647 om. .in Italia - parvorum . 
■ Cod. Palai. i>47 : < solvantur . 
' Cod. Palai. 647: « reservantur ». 



i;, i Concordali di Costanza a. 1418 

constitutione Nicolai III. quae incipit, Cupientes, Papa exspectet. Quo facto, si non 
fuerint praesentatae ve! si praesentatae, minus canonicae fuerint, Papa provideat. 
Si vero canonicae fuerint, Papa eas confìrmet; nisi ex causa rationabili, et de fra- 
trum Consilio aliter duxerit providendum: proviso, quod confirmati et provisi per 
Papam, nihilominus metropolitanis et aliis praestent debita juramenta, et alia, ad 
quae de jure vel consuetudine tenentur. 

De ceteris autem beneficiis, salvis reservationibus jam dictis, majoribus digni- 
tatibus post Pontificales in cathedralibus, et principalibus in collegiatis, et priora- 
tibus, decanatibus seu praeposituris conventualibus habentibus numerum decem reli- 
giosorum ' jure ordinario provideatur per praelatos, et alios provisores inferiores, 
ad quos alias pertinet, nec computentur in turno seu vice eorum. 

De aliis quibuscumque dignitatibus, officiis, et beneficiis medietas sit in dispo- 
sinone Papae, alia medietas in dispositione collatorum, patronorum, et constituen- 
tium 2 ordinariorum, seu provisorum. Et alternatis vicibus unum cedat Apostolico, et 
aliud collatori, patrono, aut provisori. Ita quod per quamcumque aliam '■' reserva- 
tionem, seu affectationem, 4 aut praerogativas, ultra praedictas, vel alias dispositiones 
Apostolicas, seu gratias exspectativas, non fiat collatori, patrono, vel provisori, prae- 
judicium in dieta medietate. 

Ubi autem in his quae cadunt 5 sub exspectativis non apparerete aliquis exspe- 
ctans, 7 infra mensem legitime acceptans, et provisus, intra tres menses collatorem 
seu vicarium certificans, a die notae vacationis in loco beneficii, is ad quem per- 
tinet, conferat seu disponat, dispositioque medio 8 facta tempore valeat, nec ei coiti- 
putetur in sua vice. 

Item, beneficia vacantia per resignationem simplkem non cadent sub exspecta- 
tivis. Et ista, et illa, quae ex causa permutationis conferentur, neutri parti compu- 
tentur. Quia circa qualitates graduatorum, nobiliumque, et litteratorum, ad effectum 
promotionis eorum ad dignitates, honores, et beneficia ecclesiastica, quorum suffra- 
giis indigere noscitur ecclesia, nondum haberi potuit plenaria concordia; dominus 
noster cum deputandis ad hoc per nationes singulas, quantum fieri commode poterit, 
providebit. 

III. - De Annatis. 

Sanctissimus Dominus noster, pensatis guerrarum cladibus atque variis dispen- 
diis, quibus, proh dolor! Regnum Franciae his temporibus concutitur: pio ei com- 
patiens affectu, non vult nec intendit levari seu percipi ultra medietatem fructuum 
primi anni, seu communium et minutorum servitiorum, ecclesiarum, seu abbatiarum, 
quae in ipso regno, et provincia Delphinatus in posterum vacabunt, usque ad quin- 
quennium: Quam medietatem vult levari atque exsolvi prò media parte infra octo 

1 Mansi «mi. habentibus-religiosorum ». 
■ Coti. Palai. 647 : « inslituencium . 

l'alai. u47 ora. 
• Cori. Palai. 647: atfectionem ». 
» Coil. Palai. 647: • cadent ». 
« Cod. Palai. 647: » appareat ■. 
T Cod. Palai. 647: » expectativus ». 
' Cod. l'iilni. 647 om. • pone: ■ tempore facta». 



a. 141H Concordati di Costanza 155 

menses, a die habitae possessionis pacificae computandos: prò alia vero medietatc- 
infra alios octo menses subsequentes. Et idem vult et intendit observari circa j.im 
promotos et assumptos a tempore assumptionis ejusdem. Nec debitum ejusmodi in 
successorem in ecclesia vel monasterio transeat. Si vero ecclesia vel bis in anno 
vacaverit, vel pluries; vult ' et ordinat, quod non solvatur nisi semel commune ser- 
vitium, sed nec etiam minuta." De ceteris autem dignitatibus, personatibus, et bene- 
ficus, saecularibus et regularibus quibuscumque, quae auctoritate sedis Apostolicae 
conferentur; praeterquam vigore gratiarum expectativarum, aut causa permutatio- 
nis, persolvatur taxa fructuum secundum moderationem extravagantis, Suscepti 
regimtnis; domini Joannis papae XXII. prò medietatc infra sex menses, a die pos- 
sessionis pacificae computandos, et prò medietatc alia infra alios sex menses subse- 
quentes. Et debitum huiusmodi ad successorem in beneficio non transeat. Nec aliquid 
solvatur de beneficio, quod valorem XXIV. florenorum non excedit. De monasteriis 
autem monialium nihil penitus solvatur. 

Quae omnia in praesenti capitulo contenta locum habeant prò tota natione Galli- 
cana: excepta dumtaxat remissione communium et minutorum servitiorum. Debita 
temporis practeriti remittuntur prò medietate, solventibus aliam medietatem infra 
sex menses: quae debita solvantur collectoribus in Galliis; qui tamen non habeant 
aliquam coercitionem nisi in Galliis, ubi dominus noster disponet. 3 

Item non intendit dominus noster, nec vull, quod gratiae expectativae se exten- 
dant allo modo ad officia claustralia, quorum fructus ' quatuor librarum Turonen- 
sium parvorum, oneribus supportatis, valorem annuum non excedunt ; nec etiam ad 
hospitalia, xenodochia, eleemosynaria, vel leprosaria. 5 Nec computentur in turno seu 
vice collatorum seu provisorum. 

I\*. — De cansis in Romana curia tractandis vel non. 

Causae quae ad forum ecclesiasticum de jure vel consuetudine non pertinenl, 
per curiam Romanam non recipientur," de illis cognoscendo in ipsa, vel extra com- 
mittendo, nisi de consensu partium. Quae vero ad forum ecclesiasticum, ut praemit- 
titur, pertinent, et de jure sunt per appellationem : aut aliter ad Romanam curiam 
legitime devolutae, aut de sui natura in illa curia tiactandae, tractentur in illa. 
Ceterae committantur in partibus: nisi forte prò causarum aut prò personarum 
qualitate illas tractare in curia expediret, prò justìtìa 8 consequenda; vel de partium 
consensu, in curia tractentur. Matrimoniales tamen causae in prima instantia, prae- 
terquam per appellationem, non committantur in curia, nisi in casibus prosarne 
dictis. 



1 Cod. Vuicloh. e Palai. 647 : e Et si bis aut pluries infra eundem annum una ecclesia vel monasterium vaca- 
lerit, vult . 

* Cod. Palai. 647 : « quod non solvatur commune servicium et minuta servicia nisi semel ». 

3 Cod. Palai. (,47 : qui non habent aliquam cohertionem vel in Galliis dominus noster disponet ». 

4 Cod. Palai. 647 add. « etc. ». 

Cod, l'alni. 'i47 : elemosinarias vel leprosarias 
6 Cod. l'alni. 647: recipiantur 

; Cod. l'alai. 647 .im. ut praemmiuir appi Uationem >. 
8 Cod. Palai. 647 add. eause . 
'' Cod. Palai. 617: tractarentur . 



156 



Concordati di Costanza a. 1418 



rtem, ad refraenandum frustratorias appellationes, quae ante definitivas senten- 
ti.!- interponuntur, òrdinamus, quod injuste seu frivole appellans ab interlocutoria, 
ultra condemnationem expensarum, damnorum et ' interesse in quindecim fiorenos, 
si appellatio interponatur in curia; et in vigiliti fiorenos, si de partibus ad curiam, 
parti appellanti- condemnetur : et quod super eadem interlocutoria vel gravamine 
secundo appellare non liceat nisi haberent vini definitivae. J 

V. — De Commciidis. 

Ordinat idem dominus noster, quod in posterum monasteria, aut magni prio- 
ratus conventuales, quae vel qui consueverunt habere octo religiosos in convenni, 
officia claustralia, dignitates majores post pontificales in cathedralibus, sive eccle- 
siae parochiales, nulli praelato etiam cardinali dentili- in titulum seu commendam. 
Nisi propter urgenlem necessitatem, ad succurrendum capiti, 4 scilicet ecclesiae vel 
monasterii •"' superiori, de membris papa aliud censeret faciendum. 

Idem de 1, hospitalibus, xenodochiis, et leprosariis. Idem de beneficiis non ascen- 
dentibus valorem quinquaginta florenorum, oneribus supportatis. Una autem ecclesia, 
etiam metropolitana, uni cardinali vel patriarchae concedi poterit, provisionem aliam 
non habenti sufneientem. Ubi vero aliqui praelati essent expulsi sine culpa sua a 
praelaturis suis, vel adeo diminuti, quod non possent commode vivere, tunc Papa 
eis rationabiliter provideat. 

VI. — De Indulgentiis. 

Circa articulum indulgentiarum, habita deliberatione matura nihil intendimus 
circa eas immutare 1 seu ordinare. 

VII. — De Dispensationibus. 

Ordinat dominus noster, quod ad ecclesias cathedrales, monasteria, prioratus 
aut parochiales ecclesias, super defectu aetatis ultra triennium nullatenus dispen- 
sabit, nisi forte in ecclesiis cathedralibus ex ardua et evidenti causa, de Consilio 
cardinalium seu majoris partis illorum, videretur aliter dispensandum. 

Item, dominus noster in gravibus et arduis causis sine Consilio cardinalium non 
intendit dispensare/ 

Item, sanctissimus dominus noster et venerabilis natio Gallicana voluerunt et 
protestati sunt, quod per ordinationem et observantiam omnium et singulorum 
praemissorum nullum jus novum alicui eorum quaeratur, aut praejudicium aliquod 



1 Mansi om. 

- Mansi ossen a i he nei de< reti ili Costanza era stalo detto « parli appellante e cosi ha anche il Coti. Palat. 647, 

* Cnti. l'alni. 647 om. « nisi - definitivae .. 
« Cod Palat. 617 ora. 

» Coti. Palat. 647: monasterio ». 

« Mansi: • Item, de , come anche poco dopo: «Itera». 
/. Palat. 647: innovare >• 

* Il Oh/. Vindob. riduce l'articolo VII alla (orinola: • Ordinava dominus noster [quod| in gravihus et arduis 
c.iusis Mn< Consilio cardinalium non intendit dispensai* 



a. 1418 Concordati di Costanza 157 

eis vel alteri ipsorum generetur. Ut auctoritate Apostolica et suprema potestate 
semper salvis et illibatis remanentibus, ' ipsa venerabilis natio sub Apostolica pro- 
tezione J et paterno regimine sanctissimi domini nostri, immunitatibus atque pri- 
vilegiis suis salvis tranquillam agens vitam, liberius Deo possit familiari semper 
parata ad devota obsequia sanctissimi domini nostri. Et quod 3 tolerentur usque ad 
quinquennium proximum dumtaxat. Et cuilibet volenti habere capitola praedicta 
vel aliquod eorum, in forma authentica, et sub sigillo domini Vice cancellarii, denlur 
taliter, quod fidem facere possint in quocumque judicio et extra .* 

Haec itaque ' universitati vestrae tenore presentium firmiter attestantes, easdem 
nostras praesentes litteras in eorum fidem et testimonium praefato domino episcopo 
Atrebatensi concessimus, sigilli nostri munimine roboratas. 

Datum et actum Constantiae, provinciae Moguntinae, in domo habitationis 

nostrae, die octava mensis Man, sub anno a Nativitate Domini MCCCCXVIII, etc, 

Pontifìcatus praedicti. 

Sign. Bobeunius. " 

Da |. D. Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et ampliss. Collectio XXVII, Venetiis 
1784, 1184-1 189, collazionato il Cod. Palat. 047 Biblioteca Vaticana, 1. Ili»' 115': furono 
notate le poche varianti del Cod. Vindob. lai. .',474 date da A Chroust loe. cit. 8 s. 

3. - Colla Germania. 

Martini V. Papae et Gemtanicae nationis concordata in concilio Constantiensi. 
Praefatio ac testimonium Joannis cardinalis et vice cancellarii. 

Ego Joannes episcopus Ostiensis, S. R. E. Cardinalis et vicecancellarius, infra 
scriptas constitutiones et statuta transvidi in cancellarla, de mandato domini nostri 
Martini Papae V. die XV. mensis aprilis, Pontifìcatus dicti domini nostri Papae anno 
primo. Et in libro cancellariae feci scribi de eodem mandato. Et juxta cjusdem 
domini nostri mandatum sic observari mandavi. Et mini 1 extrahi ea feci et mandavi 
per notarium subscriptum, et in nane publicam et authenthicam formam redigi, 
inserendo ea de verbo ad verbum, prout in quaternis seu libris dictae cancellariae 
originaliter conscripta existunt. Ut in quocumque judicio et extra, tam in curia 
Romana, quam extra, fidem plenariam faciant, illisque stari debeat incommutabi- 
liter, sicut propriis originalibus. Voluit insuper, mandavit, statuit, et ordinavit idem 
dominus noster Papa, quod omnia et singula hic subscripta, firmiter et immobiliter 
observentur. In quorum omnium testimonium sigillum meum cum notarii publici * 
infrascripti subscriptione apponi feci et mandavi. 

1 Cod. Palai. 647 orti. • et illibatis remanentibus . 

- Mansi: protestatione >! 

3 Cori. Palai. 647 add. • sk >. 

' Cnd. Palat. 647. che uni, quanto segue, add. ■ Ita fuit communi consensu concordatum et acceptatum et inde ab 
originali sic positum in mundum (cod. ■ modum ■) et collatio facta. Io. Constantinopolitanus ». Cosi anche Cod. Vindob. 

s Mansi: ■- ita ». 

1 II Mansi dà anche la variante « Lobennius • ; appo 1. Hartzheim, Concilia Germaniae V. Coloniae Aug. 
Agripp. 1763, 732, pel concordato germanico: ■ Lobenxius». 

: CosìH. von der Hardt Magnum Constantiense Cime Munì I, Francofurti et Lipsiae 10% s. , 1055; Mansi : nihil •' 

' Cosi von uer Hakdt; Mansi: •publici • 



158 Concordati di Costanza a. 1418 



Alia praefatio, cut» simili testimonio. 
Universi* et singulis Joannes, etc, Ut proxime prò natione Gallicana. Cum itaque 
nuper inter.... venerabilem nationem Germanicam, etc, Nos ad N. instantiam, capi- 
tuia hujusmodi, etc' 

I. - De numero et qua! itale- Cardiualinm, et eornm creatione. 

Statuimus ut deinceps, etc, ut saprà ascine ad ea verbo, in episcopum assu- 
metur. : ' 

II. - De provisione ecclesiarum, monasieriorum, prioratum, dignitatum, 
et aliorum beneficiorum. 

Sanctissimus, etc, ut supra, ttsque ad ea verba. Nulli ergo hominum liceat, etc. 4 
Deinde seguitar: 

In ecclesiis cathedralibus, et etiam in monasteriis Apostolicae Sedi immediate 
subjectis, fiant electiones canonicae, quae ad Sedem Apostolicam deferantur. Quas 
etiam ad tempus constitutum in constitutione Nicolai III. etc. usque ad ea verba, 
de jure vel consuetudine tenentur." 

In monasteriis autem, quae non sunt immediate subjecta sedi Apostolicae, nec 
non in aliis beneficiis regularibus, super quibus prò confirmatione seu provisione non 
consuevit haberi recursus ad Sedem Apostolicam, non teneantur venire electi, seu 
il li quibus providendum est, ad curiam, ad habendam confirmationem seu provisio- 
nem. Nec etiam''' beneficia regularia cadant in gratiis exspectativis. 

Ubi autem in monasteriis ad curiam Romanam prò contìrmatione venire vel 
mittere consueverunt, ibi Papa non aliter confìrmet aut provideat, quam superius 
de ecclesiis cathedralibus est expressum. 

De monasteriis monialium Papa non disponet nisi sint exempta: et tunc per 
commissionem in partibus. 

De ceteris dignitatibus et beneficiis quibuscumque saecularibus et regularibus, 
vacaturis ultra reservationes jam dictas; majoribus dignitatibus post pontificales in 
cathedralibus, et principalibus in collegiatis ecclesiis, exceptis: de quibus jure ordi- 
nario provideatur per illos inferiores, ad quos alias pertinet: nec computentur in 
turno seu vice eorum. 7 

Idem dominus noster ordinat, 8 quod per quamcunque aliam reservationem, gra- 
tiam expectativam, aut quamvis aliam dispositionem, sub quacumque verborum 
forma per eum aut ejus auctoritate factam vel faciendam, non velit, neque volebat, 



1 Nel Cod. Ottoh. 2529. che invece di «supina f:icilitas (v. p. 151,1.2) dà ■ supina facultas », la richiesti) della 
copia del concordato germanico è ad venerandi patrìs domini Frederici sacri palatii cftusarum apostolici auditoris 
instanciam ». 

* Mansi: acquattale ». 
» P. 151, 1. 20-35. 

• P. 152. 1. 1 153, l. 81. C ' Otti ' 2 Ì29 i Palai. 647 om. . Alias ■ revocantes (p. 153, 1. 30 s.). 
P. il. |. i 5. Cod. Oltob. 252<) <■ Palai. 647 .un. . vel consuetudine ». 

' od. Oltob. 2529 ■ l'.ilut. 647 add. ■ dieta . 
Oltob 2 i "' om i i illos-eorum -. 

'529 i Palai. 647. dei 



a. UlS Concordati di Costanza 159 

neque intendebat nec intendit ' tacere aut fieri quo minus de media parte illarum 
et illorum, rum vacabunt, altemis vicibus libere disponatur per illos, ad quos col- 
latio, provisio, praesentatio, electìo aut alia quaevis disposino pertinebit, prout ad 
ipsos spectabit de consuetudine vel de jure. Ita quod, cum de una dignitate, per- 
sonatu, officio, vel beneficio ex illis, ad electionem, provisionem, collationem, seu 
quamvis aliam dispositionem alicujus spectante, fuerit auctoritate Apostolica provi- 
sum, aut alias dispositum, ille ad cujus collationem- electionem vel quamvis aliam a 
dispositionem primo loco pertinebat de alio immediate postea vacaturo provideat, 
aut disponat, prout ad eum pertinebat. Et ita consequenter de singulis hujusmodi 
dignitatibus; personatibus, officiis, et beneficiis vacaturis, auctoritate ejusdem domini 
nostri Papae et aliorum praedictorum, alternatis vicibus disponatur. Reservatio- 
nibus, aut aliis a 4 praemissis dispositionibus, auctoritate ejusdem domini nostri Papae 
factis vel faciendis, non obstantibus quibuscumque. 

Quoties vero aliquo vacante beneficio cadente in vice et in gratia exspectativa, 
non apparuerit infra tres menses a die notae vacationis in loco beneficii quod alicui ' 
de ilio secundum praedictas ordinationes fuerit auctoritate Apostolica provisum ; 
Ordinarius vel alius, ad quem illius dispositio pertinebit, de ilio libere disponat, nec 
sibi in sua vice computetur. Beneficia etiam, quae per simplicem renuntiationem 
aut permutationem vacaverint, neutri parti computentur. 

Sanctissimus dominus noster Papa Martinus V, ad exaltationem fidei catholicae, 
et spiritualem profectum populi Christiani, de consensu ac beneplacito nationis Ger- 
manicae statuit, et ordinavit, ac decrevit, 6 quod deinceps in metropolitanis et cathe- 
dralibus ecclesiis nationis Germanieae ejusdem, sexta pars canonicatuum et prae- 
bendarum sit prò doctoribus aut licentiatis in sacra pagina, vel altero jurium, vel 
in Theologia baccalaureis formatis, aut magistris in medicina, qui per biennium ; 
seu magistris in artibus, qui per quinquennium post magisterium, in Theologia aut 
altero jurium studuerunt "' in studio generali. Sic videlicet, quod ubicumque non 
fuerit saltem sexta pars canonicorum praebendatorum, in metropolitana vel cathe- 
drali ecclesia, 8 taliter graduatorum, ibi quicumque '■' deinceps canonicatus et prae- 
bendae vacaverint, quacumque'-' etiam Apostolica vel alia auctoritate, nonnisi taliter 
graduatis conferantur, quousque dieta sexta pars compleatur taliter graduatis: 10 si 
tamen infra mensem, a tempore vacationis hujusmodi canonicatus et praebendae 
numerandum, 11 repertus fuerit taliter graduatus, et alias idoneus, qui per se vel 



1 Haktzheim e Cui. Ottob. 2529: non vclil, ncque vult, neque intendebat, nec intendit ; Coti. Paint, 647 : 
«non voluit neque intendebat . ma forse va Ietto: «non voluit, ncque vult. ncque intendebat, nec intendit». 
' Mansi om. 

È Jato Jal Coti. Ottob. 2529. 
* Cosi Hartzheim e Cod. Ottob. 2529. Mansi om. 

M\.\si : « aliqui . 
Hartzheim e Cod. Ottob. 2529 ordinat etdecernit »; Cod. Vatic. 26b5 e Palai. 647.' ordinai et decrevit-. 
; Cod. Vatic. 2665 e Palai. 647: « studuerint . 

8 Cod. Ottob. 2529: in metropolitana vel cathedralibus ecclesiis.. 

9 Mansi: «quaecumque 

•« Cod. Ottob. 2529 om. taliter graduatis •; Vatic. 2665 e Palai. 647 om. « taliter ♦. 

11 1 Coditi Vaticani: a tempore vacationis numerando • ; Hakt/heim : « a tempore vacationis cujuslibet Pre- 
bende numerandum ». 



160 Concordati di Costali: a a. 1418 

per procuratorem voluerit acceptare. Quod postmodum continuetur, ut ad minus 1 
dictus munerus sextae partis canonicorum, taliter, ut praemittitur, graduatorum, 
in ipsis metropolitanis et cathedralibus ecclesiis habeatur. 

Ubi autem soli consueverunt illustres aut J de comitum vel Baronum genere, vel 
ex utroque parente :i militares in canonicos admitti: taliter graduati, qui acceptare 
vohierint, si taliter nobiles, ut praemittitur, fuerint, in illis ecclesiis, ceteris etiam 
nobilibus saltem usque ad dictum numerum praeferantur. 

Item, quod in aliis collegiatis ecclesiis ejusdem nationis, similiter sexta pars 
canonicatuum et praebendarum deinceps modo praemisso conferatur, sicut prae- 
mittitur, graduatis, aut saltem in medicina, aut in artibus, magistris vel licentiatis, 
aut in Theologia, vel altero jurium baccalaureis examinatis per rigorem, cum limi- 
tatione, modo et ordine supradicto. 4 

Item, quod parochiales ecclesiae habentes communi aestimatione, quae sei un 
dum lamam publicam, attendatur, duo millia communicantium, vel plures, deinceps 
non conferantur, etiam Apostolica vel quacumque alia auctoritate, nisi doctoribus 
vel licentiatis in sacra pagina, vel jure canonico vel civili, et baccalaureis in Theo- 
logia formatis; si tamen infra mensem, a tempore 5 vacationis ecclesiae" numeran- 
dum, reperiatur taliter graduatus, qui per se vel procuratorem voluerit acceptare. 
Decernendo irritum et inane si secus in praemissis, tam circa canonicatus et pre- 
bendas, quam parochiales ecclesias, vel eorum aliquod, a quoquam, qua vis etiam aucto- 
ritate Apostolica fuerit attemptatum. 7 Sai vis semper laudabilibus consuetudinibus et 
statutis ecclesiarum, quae praemissis non adversantur. In contrarium autem facien- 
tibus non obstantibus quibuscumque. 

Item, quatenus praedicta constitutio, s seu s ordinatio, pluribus prosit, et humanae 
ambitioni fraenum imponatur, ordinat, statuit, et decernit idem dominus noster 
Papa quod vigore praesentis constitutionis seu ordinationis, nemo graduatorum 
possit ultra unum ecclesiasticum beneficium adipisci. 

Item, vult quod in pari data ad eamdem collationem graduatus non graduato 
praeferatur : praerogativis et diligentia non obstantibus quibuscumque. 

Item, quod vicariae ad certa chori officia in ecclesiis cathedralibus et collegiatis 
deputatae, non conferantur etiam Apostolica auctoritate, nisi talibus qui hujusmodi 
beneficia" cantando, legendo, et alias 1 " sciverint et poterint personaliter adimplere. 

III. — De Annatis. 

De ecclesiis et monasteriis virorum dumtaxat, vacantibus et vacaturis, solventur 
prò fructibus primi anni a die vacationis summae pecuniarum, in libris camerae 



1 Mansi : ■ minimum •. 

< Cui. Vati,. 26h.-> e /'alili. 617. ut . 

; Mansi : generi •. 

' Hartzheim e i Codici Vaticani om. ■ cum-supradicto ». 

I Vi//. . 2665 e l'alai. 647: infra tres mensis a die .; rlAETZBEIU e Cuiì. Oliai). 'J.V2<i: • infra mensem a die i 
■ Mansi ..ni. 

'Mansi: acceptatom ». 
« Hartzhkim e i '.'.'/., I ni, , mi uni. 
» I Codili Vah, iiìii ed anche Hartzhkim officia •. 

' M \Ns| ili i .. 



a. 1418 Concordati di Costanza 161 

apostolicae taxatae, quae communia servitia nuncupantur. Si quae vero ' exces- 
sive taxate sunt, juste retaxentur et provideatur specialiter in gravatis regionibus 
secundum qualitatem rerum, temporum et regionum, ne nimium pregraventur ad 
quod dabuntur Commissarii, qui diligenter inquirant 2 et retaxent. Taxe autem pre- 
diete prò media parte infra annuiti a die habite possessionis pacifice totius vel 
majoris partis solventur et prò media parte alia infra sequentem annum et si infra 
illud tempus 3 bis vel pluries vacaverint, semel tantum solvetur nec debitum hujus- 
mocli in successorem in Ecclesia vel monasterio transeat. De ceteris autem Digni- 
tatibus, Personatibus, Officiis, et Beneficiis secularibus et regularibus, ' quae autho- 
ritate Sedis Apostolice conferentur vel providebitur de eisdem, preterquam vigore 
gratiarum expectativarum aut eausa permutationis solvatur annata seu medii fru- 
ctus juxta taxam solitam tempore unionis infra annum et debitum hujusmodi in 
Successorem in Benelìcio non transeat. •"• 

De beneficiis vero, quae valorem XXIV. Horenorum de camera non excedunt, 
nihil solvatur. Debitis omnibus praeteriti temporis, tisque ad assumptionem domini 
nostri, communium servitiorum et annatarum, prò medietate relaxatis, solventibus 
aliam medietatem infra sex menses a die publicationis. 

IV. - De causis tractandis in Romana curia nec ne. 

Sanctissimus dominus noster Papa Martinus V. statuit, et ordinat, quod nullae 
causae in Romana curia committantur," nisi quae de jure et natura caussae in Ro- 
mana curia tractari debebunt. Et quod causae quae ad forum ecclesiasticum de jure 
vel consuetudine non pertinent, per Romanam curiam, etiam praetextu Cruce signa- 
tionis laicorum, extra tempus passagli generalis, non recipiantur, de illis cognoscendo 
in euria, vel extra committendo, nisi de consensu partium. Quae vero ad forum 
ecclesiasticum pertinent, et de jure sunt per appellationem aut alias ad Romanam 
curiam devolutae, ac de sui natura in eadem tractandae, tractentur in ea:Ceterae 
committantur in partibus. Nisi forsan prò causae et personarum qualitate, in com- 
missione exprimenda, illas tractare in curia expediret, pio justitia eonsequenda; vel 
de partium consensu, in curia tractentur." 

V. - De Commendis. 
Ordinat dominus noster Papa, quod in posterum monasteria, aut magni prioratus 
conventuales, habere consueti his temporibus ultra decem religiosos in conventu, et 
officia claustralia; 8 dignitates majores post Pontificalem in cathedralibus, sive eccle 

1 Ouanto segue Sno a non transeat* da Hartzheim, loc, cit. 729, che dà un testo piti corretto del Mansi e 
rispondente ai Codici Vaticani. Il Mansi, del risto, ili cui fu adottata in parte la ragionevole interpunzione, mancante 
affatto in Hartzbbik, qui rinvia al lesio di un decreto del concilio di Costanza. 
- Cod. Ollob. 2529: « inquilini .. 

I Codici Vaticani infra annum . 
< I Colliri l'oliami: secularibus qnibuscumque ci regularibus . 
Mansi 117" (fuori dei Concordali): ■ solvetur valor fructuum, primi anni più media parte infra sex menses ■< die 
adeptae possessionis; et infra alios sex menses prò alia media parli eti 
■ Coti. Palai. 647: • tractentur seu commictentur >. 

; Hartziif.im e i Coil. Ottiih. 2529 e Palai. 647: tractarentùr . Cod. Ollob. add. etc. >. come pure in fine al n. 111. 
Ollob. 2529: ■ monasteria ci magni prioratus i onventuales hiis temporibus ulira tlecem religiosos bahentes 
et officia claustralia . Cosi anche Palai. 647, che om. • habentes • ed ha ■ iuf m igni >. 



lt>2 Concordati di Costanza a. 1418 



siae parochiales, nulli praelato etiam cardinali, dentur in commendam: Datae autem 
et dati quanquam commendatariis locu illorum de aequivalenti providetur: post paci- 
ficam possessionem adeptam illos dimittant. Una etiam ecclesia metropolitana uni car- 
dinali, vel patriarchae concedi poterit, provisionem aliam sufficientem non habenti. 1 

VI. - De simonia in foro conscientiae providetur ut sequi tur. 

Ut autem, considerata malitia aliquorum temporum proxime' praeteritorum, 
quibus labes simoniaca tam in ordinibus, quam in beneficiis ecclesiasticis, tunc 3 confe- 
rendis et percipiendis, ac religionibus ingrediendis, fuit heu nimium frequentata, laesis 
in hoc conscientiis, ad puriorem administrationem et perceptionem ecclesiasticorum 4 
sacramentorum, salubriter consulatur: omnibus et singulis patriarchis, archiepiscopis, 
episcopis, abbatibus, abbatissis, ceterisque praelatis, necnon clericis ac personis eccle- 
siasticis, religiosis ac saecularibus utriusque sexus, ut quaelibet earum^ infra tres 
menses post publicationem aut insinuationem praesentium, sibi aut in dioecesi, ubi 
domicilium habuerit, factam, aliquem in sacra pagina, vel in jure canonico doctorem 
aut licentiatum vel baccalaureum formatum, ubi talis commode poterit reperiri; vel 
ubi talis non reperiretur, lectorem, seu alias intelligentem sacerdotem, discretum ac 
bona fama, curatimi, vel non curatum, eligere valeat confessorem: qui infra praedi- 
ctum tempus, quantocius commode fieri poterit, ejus confessione audita, ipsam per- 
sonam contìtentem, a suis peccatis, et a quibuscumque excommunicationum, suspen- 
sionum et interdicti, aliisque sententiis, censuris ac poenis, quas forsan propter 
simoniam in ordine vel beneficio ecclesiastico, religionis ingressu, aut alias quali- 
tercumque, active vel passive commissam, usque ad tempus publicationis praedi- 
ctae dignoscitur incurrisse, in foro conscientiae dumtaxat absolvere; nec non secum 
super irregularitate prò" eo quod hujusmodi sententiis aut earum aliqua ligata forsan 
Missas vel alia divina officia celebrasse, aut se illis immiscuisse censebitur, usque 
ad tempus praedictum contracta, ipsaque propter praemissa aut eorum aliquod a 
suorum ordinis vel oflicii exsecutione suspensa, quod in illis nihilominus ministrare, 
illa exercere beneficia adepta, vel statum in quo est retinere, et ad ulteriora pro- 
moveri possit, in dicto foro valeat dispensare: ac eidem beneficia quae obtinet, ob 
hoc forsitan vaeantia vel vacatura, si et postquam dimiserit, s reconferre, omnem- 
que inhabilitatis, irregularitatis, necnon infamiae maculam sive notam atque aliam 
labem, per eanT occasione praedicta usque ad tempus praedictum contractam, in 
eodem foro totaliter abolere; fructus quoque benelìciorum ecclesiasticorum, quos 
forsitan 4 indebite percepit, et quos percipere potuisset, et 1 " quidquid occasione prae- 
dicta luerit refundendum : dummodo persona ipsa, ad refusionem faciendam deducto, 

1 Tutto il capitolo da Mansi I180s. (fuori dei Concordati) con in nota varianti. 

' Coi/, fatte. 2665 e Palai. 647: premaxime . 

■■ Cod. Otlob.2529: . beneficiis ecclesiastica (sic, ma potrebbe anghe essere "et celerà ..i conferendis >. 

* MAN8I "in 

HARTZHB1N coi Cod. Palai, 647 e OUvh. 2529: • quilibel eorum ». 
■ Mansi: ■ commissum ■. 
: Mansi ■ -uper >. 
" Cod. Ottob. 2529: si et postquam ea in minibus sui- dimiserit et resignaverit ». 

• .Mansi: eum ., 
1 Massi . aul . 



». 141* Concordati di Costanza 163 



ne egeat in statu in quo tunc fuerit, aut alias absque nota vel scandalo sufficiens 
non fuerit, in dicto foro dimittere, ac eam de his quitare et liberare valeat,' tenore 
praesentium misericorditer indulgemus: Constitutionibus Apostolicis, et aliis in con- 
trarium facientibus non obstantibus quibuscumque. 

VII. - De non vitandis excommunicatis, 
antequam per judicem fiteiint declarati et denunciati. 

Ensuper ad vitanda scandala et multa pericula, subveniendumque conscientiis 
timoratis, omnibus- Christi fidelibus tenore praesentium misericorditer indulgemus, 
quod nemo deinceps a communione alicujus in sacramentorum administratione, vel 
receptione, aut aliis quibuscumque divinis, vel extra; praetextu cujuscumque sen- 
tentiae aut censurae ecclesiasticae, a jure vel ab nomine generaliter promulgatae, 
teneatur abstinere, vel aliquem vitare, aut :: interdictum ecclesiasticum observare nisi 4 
sententìa vel censura hujusmodi fuerit in vel contra personam, collegium, univer- 
sitatem, ecclesiam, ' communitatem, aut locum certum, vel certa, a judice publicata 
vel denunciata specialiter et expresse: Constitutionibus Apostolicis et aliis in con- 
trarium facientibus" non obstantibus quibuscumque: salvo, si quem prò sacrilega 
manuum : injectione in clericum,* sententiam latam a canone adeo notorie constiterit 
incidisse, quod factum non possit aliqua tergiversatione celali, nec aliquo juris suf- 
fragio excusari. Nam a communione illius, licet denunciatus non fuerit, volumus 
abstineri, juxta canonicas sanctiones. '■' 



> Lo di il -...lo Coti. Ollob. 2529. 

Cod. Vatù 2665 e l'alni. 647 om.; Cod. Ollob. 2529: ommbusque . 
; Mansi ac • . 

* Così Habtzheim contro r interpunzione del Mansi: .Misi . 
6 Cod. Vatic. 2665 e Palai. 64? add. civitatem ». 

« Cod. Ollob. 2529: • editis 

: Cosi Hartzheim con Cod. Vatic. 2665 e Palai. 647 (sebbene in forma scorretta); Mansi prò sacrilegio et 
manuum ■; On.<i'. 2529: per sacrilegiam isic, ma pari- si sia voluto correggere l'originale < sacrilegium • manuum 
ni ni 
O i. coi Codici Vaticani, Hartzheiu; Mansi: . eleni m . 

• .Martin-in ab Azpilqueta (NavarrusJ pretende che il testo di questo capitolo sia di altro tenore, ma un con- 
fronto fra la sua lezione e il decreto del concilio di Basilea la vedere che egli in questo punto ha fatto confusione 
fra i due concilii ed ha attribuito al concilio di Costanza il testo fissata da quello di Basilea. 

Ad evitanda multa scandala, et multa pericola, ei Ad vitandum icandala el multa pericula, subve- 

subveniendum conscientiis timoratis, constituimus. ih niendumque conscientiis timoratis, statuii etiani quod 

nemo postime teneatur abstinere. et separare s;. ncque nemo deinceps a communione alicujus in sacramento 

evitare communicationem alicuius in administrando, aul rum administratione vel receptione, aut aliis quibus- 

recipiendo sacramenta, aut in alijs divinis offieijs, aia cumque divinis. vel extra, praetextu cujuscumque sen- 

extra illa ratione alicuius sententiae. aut censurae eccle- tentiae aut censurae Ecclesiasticae, seu suspensioni-, aul 

siasticae, aut suspensionis, aut prohibitionis ab hominc, prohibilionis, ab nomine vel a jure generaliter promul- 

aut a iure generaliter promulgatae: neque servare inter- gatae, teneatur abstinere. \ el aliquem vitale, aul inter- 

dictum ecclesiasticum. si illa talis sentcntia. prohibitio, dictum Ecclesiasticum observare, nisi sententia. prohi- 

suspensio, aut censura non fuerit promulgata, et denun bitio, suspensio, vel censura hujusmodi. fuerit in vel 

ciata specialiter, et expresse a Iudice contra certam ali- contra personam, collegium, universitatem, Ecclesiam 

quam personam. collegium, universitatem, ecclesiam. aut a ut locum certum aut certam, a judice publicata vel 

locum certum. aut certam: neque manilesto constet in- denumiata specialiter aut expresse: aut si aliquem ita 

currisse in sententiam exeommunicationis. quod nullo notorie exeommunicationis sententiam constiteli! inci 

modo potest occultali, aut per aliquod remedium iuris disse, quod nulla possit tergiversatione eelari, aut aliquo 

excusari: quia a communione huius. vult quod Besepa modo juris suffragio excusari. Nam a communione illius 



164 Concordati di Costai! <i a. 141S 



Vili. - De Dispensationibus. 
Ordinat etiam dominus noster, etc, ut supra tit. VII de dispensationibus. 1 

IX. - De provisioìie Papac et cardinalium. 

Romano Pontifici, et S. R. E. Cardinalibus prò illorum sustentatione rebus Ro- 
man; io ecclesiae stantibus, ut sunt, non videtur aliter posse provideri, quam hucus- 
que factum est: seilicet per beneficia et communia servitia, quae vacantiae nuncu- 
pantur. Verum circa beneficiorum qualitatem taliter duximus providendum, quod 
nulli cardinali monasterium, 2 prioratus conventualis, ultra numerum X. religiosorum 
secundum moderna tempora habere consueti,' 1 nulla major dignitas post pontificalem 
in cathedralibus, aut parochiali ecclesia, 4 etiam nullum officium claustrale, nullum 
xenodochium, hospitale, eleemosynaria, seti leprosaria in titulum vel administratio- 
nem conferantur. Et si quae talia nunc obtinent, quam primum Papa loco illorum de 
alio aequivalenti providebit, illa dimittere teneantur, sicut superius de commendis 
est dictum. Proviso, quod nullus cardinalis de proventibus ecclesiasticis non habeat 
ultra valorem sex millium florenorum. ' 

X. - De Indulgentiis. 

Cavebit dominus noster Papa in futurum nimiam indulgentiarum effusionem, ne 
vilescant. Et in praeteritum concessas ab obitu Gregorii XI. ad instar alterius indul- 
gentiae, revocat et annullat. 

XI. - De horum concordatorinn, 
Papac Martini l \ et nationis Germanicae, valore. 

Item, sanctissimus dominus noster Papa, et inclyta natio Germanorum consen- 
serunt et protestati sunt, quod omnia et singula supradicta durare et tolerari debeant 
usque ad quinquennium dumtaxat, a data praesentium numerandum : Constitutio- 
nibus Apostolicis, regulis Cancellarne factis et fiendis, et aliis in contrarium facien- 
tibus, non obstantibus quibuscumque. Quodque per observantiam illorum nullum 
jus novum Romano Pontifici, Romanae" aut alicui alteri ecclesiae vel personae, acqui- 
ratur, seu praejudicium generetur. Sed lapso dicto 7 quinquennio, quaelibet ecclesia 

rent insta canonicas constitutiones. Per hoc tamen non abstineri vultjuxta canonicas sanetiones. Per hoctatnen 

intendimus relevare, aeque iuvare sic exeommunicatos, hujusmodi exeommunicatos, suspensos, interdictos, seu 

i . interdictos, aut prohihitos. prohibitos, non intendit in aliquo relevare, nec eis quo- 

\r. Azpiloieta. Enchiridion, seu Mannaie, cap. modolibet sufl"rag:ari. 

XXV. n.35, a p.889 dell'ed. romana del 1584. Condì. Basii, sess. XX. II, in Mansi, XXIX. Ve- 

netiis 1788, io::. 
1 P. 156. I Coilicì Valii am. omesso in principio il cquqd*, li. inno la lezione: ordinat, . nullatenus dispen 
•ari Hartzhkih: « ordinat ... quod .. . nullatenus dispensetis . 
-' Mansi monast< riorum . 

M w-.i < insuetus ». 
«Mansi ■ aut parochialibus ; Habtzbboc Parochialibus Ecclesia 
i i 1188 (fuori dei Concordati . ove segue altro lungo tratto, ma i Co/Hci Vaticani 

li Commendis est dictum e cosi anche IIahi/iii im. 
IIB1H e Mansi ,,m. ,,.n Cali. ì'alh. 21,65 cntn. Palai. 647 e Ollob. 2529. 
i Mansi: dieta •. 



a. 1418 Concordati di < ostansa 

et persona praedicta liberarti facultatem habeal utendi quolibet jure suo, non obstan- 
tibus supradictis. Et quod capitulà praedicta, et quodlibet eorum, dentur cuilibet 
ea habere volenti communiter seu divisim, in authentica torma, sub sigilla domini 
vicecancellarii, cum subscriptione notarti: sic quod fidem faciant exhibita ubicumque. 
Pro toto autem non solvatur ultra duodecim grossos 1 Turonenses. 

I >a M insi, lo, . cit. 1189-1193 collazionati i Cod. Vatic. hit. 2665, f. 1 13 1 16 . Palai, lai. <>-J7. 
i. I15 r -120' e Oltob. lat. 2529 proveniente dal monastero di Wilten 151 r -155" (Biblioteca 
Vaticana). In quest'ultimo il testo prosegue così: « Hec itaque universitati srestre tenori 
presencium tìrmiter attestantes easdem nostras presentes litteras in horum fidem et testi- 
monium preiato reverendo patri domino Frederico auditori concessimus nostri sigilli mimi- 
mine roboratas. Datum Gebennis in domo habitacionis nostre sub anno a aativitate l'o- 
mini MCCCCXVUI C pontificatus elicti domini nostri pape anno primo indictione XI die 
vero xxiiii mensis iulii». In Hartzheim, loc. cit. 73'_': Hec itaque - attestando easdem - 
testimonium prefatorum concessimus - roboratas. Datum Constali!. Provincie Magunt. in 
domo habitationis nostre anno quo supra die ni. mensis Maii Pontificis Domini nostri 
Pape anno primo. Lobe.vmi s .. Negli altri due Codili Vaticani invece si legge semplice 
mente: collacionate per me M. de Novaria cancelarie custodem . 



4. - Coll'Inghilterra. 

Ex ms. Cantabrigensi. 

Martini Papae V. et nationis Anglicanae concordata 

iu Constantiensi Concilio conscripta. 

Universis et singulis |oannes, etc. Cum itaque nuper inter venerabilem natio- 

nem Anglicanam etc. Nos igitur, ad venerabilis viri Roberti de Nevilli, canonici 
ecclesiae Eboracensis, parochialis ecclesiae de Spoffoord Rectoris, instantiam etc, 
ut supra prò natione Gallicana, mutatis t ani uni, ut hic, nominibus. 

I. - De numero et natione cardinalium. 

In primis quod numerus cardinalium S. R. E. adeo sit moderatus, quod non sii 
gravis ecclesiae, nec nimia numerositate vilescat. Qui indifferenter de omnibus regnis 
et provinciis totius christianitatis, et cum consensu et assensu collegii dominorum 
cardinalium, vel majoris partis eorum, eligantur et assumantur. 

II. - De Indulgentiis. 

Item, quod cum occasione diversarum indulgentiarum, ac litterarum facultatum 
a sede Apostolica concessarum, ad absolvendum quoscumque visitantes, sive offe- 
rentes in certis locis, et quaesturarum quamplurimarum, quae in Anglia plus solito 
nunc abundant : nonnulli peccandi audaciam frequenter assumant, ac contemptis suis 
propriis curatis, et ecclesiis suis parochialibus dimissis, ad ipsa loca spe indulgen- 
tiarum et concessionum- accedunt, decimas, oblationes, et debita dictarum ecclesia- 
rum parochialium subtrahunt, seu solvere differunt minusjuste: committantur dioe- 

1 Mansi: «non solvantur ulna duodecim grossi . 
- Mansi e Wilki.ns confessionnio =. 



166 Concordati di Costanza a. 1418 

cesante locorum, ad inquirendum super qualìtate earum, cum potestate suspendendi 
ninnino auctoritate Apostolicas illas, quas invenerìnt scandalosas, et illas denunciandi 
Papae, ut illas rcvocet. 1 

III. - De appropriationibus, unionibus, incorporationibus, 

ecclesia rum, et vicariatuum. 

Item. De cetero aullae lìant appropriationes ecclesiarum parochialium motu 
proprio: sed commutatili" episcopis locorum ad inquirendum de ventate suggestio- 
num. Et in eventum, quo per debitam et juridicam notionem constare poterit, quod 
causae appropriati) >num verae sint et legitimae 2 procedatur ad appropriationem 
prout fuerit juris. Illarum autem, quae sunt sortitae effectum, nulla fiat revocatio, 3 
si ex revocatione sequi possit scandalum. Alias vero committatur ordinariis 4 quod 
inquirant etc. Et quas invenerint fieri merito non debuisse, vocatis tamen ad hoc 
vocandis, cassent etc. 5 

Item. Omnes uniones, incorporationes, appropriationes, 8 et consolidationes vicaria- 
rum perpetuarum in ecclesiis parochialibus, ex quibuscumque causis factae a tem- 
pore schismatis, indistincte revocentur; et vicarii perpetui in iisdem per ordinarios 
locorum hac vice ordinentur et instituantur. Ac in singulis ecclesiis parochialibus 
sit unus vicarius perpetuus, qui curae insistat animarum, bene et competenter dotatus, 
prò hospitalitate ibidem tenenda, et omnibus debitis supportandis: litteris Aposto- 
licis et ordinariorum compositionibus, statutis, et consuetudinibus, ac aliis in contra- 
rium factis, non obstantibus quibuscumque. 

IV. - De ornati* pontificali 
inferioribus praelatis non concedendo. 

Item, omnia privilegia, citra obitum felicis recordationis Gregorii Papae XI. con- 
cessa praelatis inferioribus, de utendo Pontificalibus, scilicet mitris, sandalis, et 
hujusmodi ad dignitatem Pontificalem pertinentibus, revocentur. Quae vero ante 
obitum ipsius Gregorii concessa fuerint, in suo robore permaneant et effectu. 

V. - De Dispensationibus. 

Item licet pluralitas beneneiorum canonibus exosa exsistat, ac super ea dispen 
sationes jure hoc dictante fieri non debeant, nisi personis nobilibus et viris eximie 
literatis 7 : nunc tamen in curiis dominorum tam spiritualium quam temporalium 
tales dispensationes irrepserunt: praemissa, seu eis consimilia de cetero non fiant, 
sed in praemissis servetur concilium generale. Illae tamen quae sunt sortitae effe- 
ctum, in suo robore permaneant: nisi forte aliquae fuerint et sint scandalosae. De 

1 M wsi add. et) . ■ 

■ Mansi appropriationum desint, legitime . Wilkins: «verae sint. et legitime •. 

' ' Vv '" *'* liei Vaticani (in ambedue: • lumen quae iara suni ); Mansi: t juris illarum ordinariorum. 

Qua) i.im sunt sortitae eflectum, nulla fiat, si 

■ Mansi om. 

• 1 Colliri Vaticani om. 
« Mansi : ■ approbationes ■. 
'Mansi • ezimiae liberalitatis . 



a. I4IS Concordati di Costanea lf>7 



quibus lieti mandamus inquisitionem et commissionem 1 locorum ordinariis: et ordi- 
natii certificent, et revocentur scandalosae: 

Item, quia modernis temporibus plus solito cum diversis personis, infra regnum 
et dominia praedicta, beneficia curata obtinentibus, per sedem Apostolicam contra jura 
communia dispensatimi existit, ut pertres, quatuor, quinque, sex et quandoque- septem 
annosvel ultra, aut in perpetuimi beneficiati praedicti ipsa beneficia possidere et occti 
pare valeant, sic ut ad ordines debitos interim ordinari minime teneantur, in grave 
scandalum ecclesiae, etc. omnes dispensationes hujusmodi indistincte revocentur. 
Et beneficiati hujusmodi ordinaticeli juris communis 3 in hac parte omnino subdantur. 
Si tamen beneficiati praedicti sint alias habiles ad hujusmodi ordines suscipiendos. 

Item, quia propter dispensationes sedis Apostolicae, nonnullis personis infra 
regnum et dominia praedicta, super non residentia, necnon archidiaconis ad visitan 
dum per procuratores, factas, non solttm animarum cura negligitur, sed etiam pote- 
stas episcopalis per impetrantes dispensationes hujusmodi contemnitur: nullae dispen- 
sationes tales 2 deinceps fiant absque causa rationabili et legitima, in litteris dispen- 
sationum hujusmodi exprimenda. Concessae autem absque causa rationabili si ve 
legitima, revocentur: de quibus fiat commissio ordinariis. 

Item, omnes littcrae facultatum concessae religiosis quibuscumque, infra regnum 
et dominia praedicta, de obtinendo beneficia ecclesiastica, curata vel non curata, 
quae non sunt sortitae effectum, indistincte revocentur, et abstineatur de cetero ab 
hujusmodi litteris facultatum concedendis. 

VI. - De Anglis ad officia Romanae curiae assumendis. 

Item, quod aliqui etiam ' de natione Anglicana, dummodo tamen sint idonei, 
ad singula officia curiae Romanae assumantur una cum aliis de ceteris nationibus 
indifferentcr etc. 1 

Item, quod" super omnibus et singulis praemissis dominus noster summus Pon- 
tifex mandet et fieri faciat 7 praedictae nationi Anglicanae unam, vel plures, ac tot 
quot fuerint requisitae, litteras suas bullatas, in bona forma ac gratis de mandato, 
ad perpetuam rei memoriam. 8 

Haec itaque universitati vestrae tenore praesentium firmiter attestantes, easdem 
nostras litteras praesentes, in horum fidem et testimonium, praefato Roberto Nevilli 
concessimus, nostri sigilli munimine roboratas. 

Datum Gebennis, in domo habitationis nostrae, sub anno a Nativitate Domini 
MCCCCKVIII. indictione XI. die vero XXI. mensis Julii, pontificatus praefati domini 
nostri Papae anno primo. 



I -i WiLKiMS i Codici Vaticani e Mansi • mandamus concessionem i 
'-' Mansi om. 
1 Mansi: « communi •. 

• Wileins e i Cadici Vaticani: aliqui, qui sunt . 
» I Codici Vaticani om. 
' Wit.KiNs c i Codi, ri Vaticani om. 
1 Coti. Vatic. 266 i. mandai : Palai. 647: la. il i . 
« 1 Codici Vaticani om. ad perpetuam rei memoriam». 



lt>8 ' '""< or dati dei Principi ». W47 

Da Mansi, [oc. cit, 1193-1195, collazionati il Cod, Vatic. lai. 2665, fol. 146 v -147 v e il 
Cod. l'alai, lai. 647, fol. 122M23" (Biblioteca Vaticana), nei quali .si dice che furono 
« tradite Berne lausanensis dyocesis penultima maii pontincatus domini nostre Pape anno 
primo. Io. Constantinopolitanus > e l'edizione in L). Wilkdjs, Concilia Magnar Britanniae 111, 
Londini 1737, 391 s., che pubblica da un transunto del cardinale Branda da Castiglione. 
Ter tutti i concordati di Costanza non fu tenuto conto della varietà data nei titoli dei capi- 
toli dai Codici l 'aticani. 



XXVII. 
I CONCORDATI DEI PRINCIPI. 

1. - Eugenio IV promette di convocare il concilio ecumenico. 

5 febbraio 1447. 

Chiarissimo in Christo (ìlio Frederico Romanorum Regi illustri, ac venerabili 
fratri Theodorico archiepiscopo Moguntino, et dilecto filio nobili viro Frederico 
Marchioni Brandeburgensi sacri imperii electoribus salutem, etc. 

Ad ea, ex debito pastoralis officii libenter impendimus curas nostras, per quae 
reformatio universalis Ecclesiae, pax et concordia inter Christifideles oriantur, et 
schismata atque haereses de agro Domini funditus extirpentur. Cum itaque vos 
hactenus multiplicatis vicibus apud nos per vestros oratores institei itis, ut novum 
quoddam generale concilium in Alamaniae partibus in uno de quinque locis, vide- 
licet Constantia, Argentina, Maguntia, Vvormatia, Treveri, propter Ecclesiae neces- 
sitates convocaremus, nos vestrae petitioni propter multiplices rationabiles causas, 
et quia regum, vel principum aliorum diversa sententia fuit, rationabiliter annuere 
non potuimus. Nunc vero, quia persuasum Nobis est, hac via maxime provideri 
posse Ecclesiae casibus emergentibus, et Reges et Principes praefatos facile ad 
hoc consensum pniebituros, si per nos 1 fuerint opportuna cum instantia requisiti: 
nos, et si absque convocatione novi concilii, alia via rebus Ecclesiae melius constili 
posse arbitremur, cupientes tamen vobis, et nationi vestrae, quam singulari semper 
affectione Apostolica sedes prosecuta est, quantum cum Deo possumus, compiacere, 
contentamur apud Reges et principes Christianos curam et diligentiam adhibere fide- 
liter, ut ad votum vestrum trahi valeant et conduci, ita quod in uno ex praedictis 5 
quinque locis consentiant generale concilium convocali, quod infra decem menses a 
die datae praesentium - 1 computandos, intendimus experiri, et si consensus huiusmodi 
haberi poterit, in fine dictorum decem mensium, generale concilium ad decimimi 
octavum immediate sequentes initiandum in uno ex praenominatis locis, in nomine 
Domini convocabimus. In eventum vero quod ad 4 aliquem ex dictis locis nationis 
Germanicae caeteri Reges et Principes deflecti non possent, convocabimus nihilomi- 

1 Kaynaldus: . »oi 

J Ka\n w ih s mg, 

* Ratraldi i dii dato, praesentiurci . 

* Reg. lui. om. 



1447 Concordati dei Principi 169 



aus infra praefatos decem ménses generale concilium in alio loco rebus gerendis 
accommodo, infra decem et octo menses, ut praefertur, consequentes initiandum, tam 
ut vobis rem gratam faciamus, quara ut Ecclesiae necessitatibus succurratur. 

Concilium autem generale Constantiense, decretum, frequens, ac alia ejus 
decreta, su ut caetera alia concilia catholicam militantem Ecclesiam repraesen- 
tantia, ipsorum potestatem, authoritatcm, honorem, et eminentiam, sicut et caeteri 
antecessores nostri, a quorum vestigiis, deviare nequaquam intendimus, suscipimus, 
amplectimur, et veneramur. Dat. Romae apud S. Petrum anno incai nationis Domi- 
nicae MCCCCXLV1. non. februarii pontilìcatus nostri anno XVI. 

I ).i 0. Raynaldus, Ami. Eccl. ad a. 1-147, v, ed. Mansi 1\, Lucae !">'_'. 188 s., collazio- 
nato il Reg. Vat. 365, t. 507 mll'Archivio segreto Vaticano. 



2. - Eugenio IV concede che la nazione germanica usi dei decreti del Con= 

cilio di Basilea accettati da Alberto II d'Austria. 

.> febbraio 1447. 

Eugenius Episcopus Servus Servorum Dei. Ad futuram rei memoriam. Ad tran- 
quillitatem et commoda ' omnium ('liristi fidelium, et presertim nationis germanice, 
quam apostolica sedes singulari affectione prosequitur, diligenti studio intendentes, 
ea libenter concedimus, per que ipsius nationis personarum quieti et commoditatibus 
consulatur. Sane ad instantiam Carissimi in Christo filli nostri Frederici Romanorum 
Rcuis illustris, et venerabilis fratris nostri Archiepiscopi Maguntinensis, ac diletti 
filii Nobilis viri Frederici Marchionis Brandeburgensis, per alias nostras litteras, non- 
nulla circa Concilium Constantiense ejusque decreta, nec non futuri convocationem 
Concilii mentem nostrani concernentia declaravimus, prout in ipsis litteris plenius '-' 
continetur. Super aliis autem decrctis Basilee editis, et per dare memorie quon- 
dam Albertum Romanorum Regem acceptatis, ex quorum observantia natio ipsa 
alamanica :ì ex pluribus gravaminibus dicitur relevari, contenti sumus, volumus et 
decernimus, quod omnia et singula, vigore decretorum hujusmodi, cum suis modifi- 
cationibus acceptatorum, per eos qui illa acceptaverunt, vel acceptantibus in natione 
prefata adheserunt, usque in presentem diem quomodolibet gesta vel acta sunt, cum 
omnibus inde secutis, rata, firma et inviolabili persistant, nec imposterum a quo- 
quam quavis auctoritate cassari, vel annullati, aut in irritum quovis modo valeant 
revocari. Quodque omnes et singuli, qui usi sunt illis, aut in vim dictorum decre- 
torum, a die acceptationis eorundem, quicquam consecuti sunt, securi sint et quieti, 
nec propterea impeti, turbati aut molestar! possint quomodolilxt in futurum. Super 
observatione vero et modificatione decretorum eorundem, cum nonnulli prelati natio- 
nis prefate, ex eisdem decretis gravatos se fore, nobis conquesti sint, cumque in illis 
apostolice sedi, que multum in suis juribus ex ipsis decretis gravata dinoscitur, 
recompensatio promissa sit, decrevimus Legatum nostrum, cum sufficienti potestate, 
ad partes Germanie transmittere, qui mediantibus Rege, Archiepiscopo et Mar- 
cinone prefatis, ac aliis ejusdem nationis principibus et prelatis, cum quibus fuerit 

1 Reg. Val. 365: • commoilitalem ». 

- Koch om. 

a Reg. Vat. 365 e 386: • germanica». 



170 Concordati dei Principi a. 1447 

opus, super observantia et modificatione decretorum hujusmodi, nec non super pro- 
visione apostolice sedi, 1 laciendis, tractare valeat,- et finaliter concordare. Permit- 
tentes interim et indulgentes, quod omnes et singuli, qui prefata decreta receperunt, 
vel recipientibus, ut premissum est, adheserunt, in prefata natione, decretis hujus- 
modi ; similiter cum suis 1 modiQcationibus, quibus recepta sunt, libere et licite uti 
possint; quos etiam circa singula premissa manuteneri ac defensari volumus, donec 
per Legatum, ut predictum est, concordatum fuerit, vel per Concilium, quod ad 
predictorum Regis, prelatorum et principum exhortationem convocare proponimus, 
aliter fuerit ordinatum, non contraventuri nec contravenientibus consensuri quovis 
modo. Speramus auteni et a certo tenemus, dictos Regem, Archiepiscopum, Marchio- 
nem, et alios prelatos et principes, tanquam devotos ipsius : ' sedis apostolice 6 filios, 7 
non passuros medio tempore Romanam ecclesiam remanere in suis juribus spoliatam. 
Hanc autem concessionem ad eos, qui declarationi vel obedientie, per suos prelatos 
sive superiores nobis facte aut infra sex menses faciende, se opponerent, aut illam 
acceptare recusarent, nullatenus extendi volumus, vel eis opitulari. Nos enim ex 
mine irritum decernimus et inane, si secus super hiis a quoquam quavis auctoritate 
scienter vel ignoranter contigerit attemptari. Nulli ergo omnino hominum liceat 
liane paginam nostre constitutionis, permissionis, concessionis et voluntatis infin- 
gere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, 
indignationem omnipotentis dei et beatorum Petri et Pauli Apostolorum ejus se 
noverit incursurum. Datum Rome apud Sanctum petrum, Anno Incarnationis domi- 
nice Millesimo quadringentesimo quadragesimo sexto, Nonis Februarii, Pontificatus 
nostri anno sexto decimo. 

Da C. G. Koch, Sanctio pragmatica Germanorum illustrata, Argentorati 1789, 183-185 
(n. VII), collazionati il Reg. Vat. 365, i. 508 (Archivio segreto Vaticano), dal quale desunse 
il testo O. Raynaldus, loc. cit., vi, 489 s., e Reg. Vat. 3S6, f. 6 v -7 r (stesso Archivio). 



'). - Eugenio IV restituisce alle loro chiese e nel pristino stato gli Arci- 
vescovi di Treviri e di Colonia. 

5 febbraio 1-147. 
Ad futuram rei memoriam. 

Ad ea, quae ad reductionem subditorum omnium, pacem et tranquillitatem fide- 
lium spectant, dirigentes aciem mentis nostrae, illa libenter agimus, per quae devotis 
nostris et Ecclesiae placeamus, et sedis Apostolicae benignitas latius diffundatur. 
Sane charissimus in Christo filius Fredericus Rex Romanorum illustris ac venera- 
bilis frater noster, archiepiscopus Maguntinus, et dilectus filius nobilis vir Frede- 
ricus marchio Brandeburgensis sacri imperii electores, aliique nonnulli praelati et 



1 Rie,. Vai. 365 e 3*6; ■ sedis 

Reg. Val. 365 e 386: • pel. i il .. 

Reg. Vat. .76.-; inveci di decretis hujusmodi h,i ■ illis 
Vat. 36S om. 

1\ 'in. 

« Reg. Val 16 186 om. 
' Adii, il solo Ri*. Val. 386. 



HIT Concordati dei Princìpi 171 



principes nationis Germanicae prò bono pacis, et concordiae, et ad tollenda scan- 
dala nationis praefatae aobis humiliter supplicarunt, proni in capitulo, praesentibus 
de verbo ad verbum inserto continentur, qui 1 sequitur et est talis: Item omnia et 
singula per ipsum Dominum Eugenium Papam durante animorum suspensione prac- 
dicta coatra et adversus reverendissimos in Christo patres- Dominos lacobum Tri - 
verensem et Theodoricum Coloniensem archiepiscopos sacri Romani imperii prin- 
cipes electores, eorumque ecclesias, jura, et dominia, ex causa neutralitatis vel alia 
quacumque causa innovata, volentibus ipsis in declaratione prò ipso domino Eugenio 
facienda, cum regia majestate, et aliis principibus electoribus concurrere, revocabil, 
cassabit, et annullabit, ac eos per suas literas cum ecclesiis, dominiis, ac juribus 
hujusmodi in pristinum statum reponet in forma necessaria et opportuna. Nos igitur 
sperantes, quod hoc cedet ad statum Ecclesiae, pacem, et tranquillitatem nationis 
praedictae in praefatorum, regis, archiepiscopi, marchionis, aliorumque praelatorum 
et principum hoc petentium complacentiam, tenore praesentium promittimus bona 
fide, quod quando ipsi olim Treverensis et Coloniensis archiepiscopi ad gremium 
nostrum et Ecclesiae venientes cum regia serenitate et aliis electoribus praedictis 
in declaratione prò nobis facienda, ut praefertur, concurrcrint, nobisque plenam et 
debitam obedientiam praebuerint, ac prò vero Jesu Christi vicario recognoverint, 
ipsos ad praedictas ecclesias, absque ulla exceptione aut oppositione restituemus, 
ac in pristinum statum reponemus juxta tenorem capituli superius descripti. Nulli 
ergo, etc. Dat. Romae apud S. Petrum Anno ' Incarnationis Dominicae MCCCCXLVI. 
non. februarii pontificatus nostri anno XVI. 

Da O. Rayxaluus, loc. cit. vii, 490, collazionato il Reg. Val. 386, I. 5 (Archivio segreto 
Vaticano), ove è incluso in un breve di Niccolò V del 2 agosto 1447. 

4. - Indulti di Eugenio IV alla Nazione Germanica. 

7 febbraio 1447. 

Eugenius Episcopus Servus Servorum Dei. Ad futuram rei memoriam. Inter 
cetera desideria cordis nostri filios quoslibet ad nostram et apostolice sedis obe- 
dientiam exoptantes aduci illa temporum qualitate pensata aliquando concedimus 
ordinamus et statuimus per que Christi lidelium tranquillitati et comodis remotis 
dissensionibus et scandalis consulatur et exinde animarum salutem valeanf 3 adi- 
pisci. Sane cum propter dissensionem inter nos et eos qui Basilee sub nomine gene- 
ralis Concilii remanserant dudum exortam, nonnulli Principes tam ecclesiastici quam 
seculares nationis Germanice in quadam neutralitate et animorum suspensione a die 
decima septima Mensis Martii de Anno domini Millesimo quadringentesimo trice- 
simo octavo usque in presentem diem se tenuerint ea mente ut asserunt, ut post 
modum unanimi consensi! in nostra et sedis apostolice obedientia et reverenda 
paribus gressibus incedere possent, et Carissimus in Christo filius noster Fredericus 
Rex Romanorum Illustris, ac Venerabilis frater noster Theodoricus Archiepiscopus 
Maguntinensis, et dilectus filius Nobilis Vir Fredericus Marchio Brandeburgensis 

> Raynaldus in. 
1 Jfcg. Val. add. i I 
: Rtg. Val.: • valcat ■. 



172 Concordati dei Principi a. 1447 

sacri [mperii Electores, ac Venerabiles fratres nostri Fredericus Magdeburgensis, 
Fredericus Salzeburgensis, et Gerardus Bremensis Archiepiscopi, ac quidam alii 
Prelati et Principes diete Nationis nobis debitam obedìentiam per suos Oratores 
prestiterint, ac nos solum in Christi Jesu Vicarium recognoverint et professi fuerint, 
Nos attentis 1 quod diete neutralitatis et suspensionis tempore plurima in ipsa Natione 
aeta gesta et facta fuerint que confirmationem indulgentiam et disposicionem super 
eos apostolice auctoritatis requirunt prefatorum Regis Archiepiscoporum Marchionis 
ceterorumque Prelatorum et Principum supplicationibus inclinati, omnes et singulas 
tam Metropolitanarum quam Cathedralium aliarumque ecclesiarum nec non digni- 
tatum eciam Abbatialium ac post pontitìcales majorum, et in Collegiatis ecclesiis 
principalium et aliorum benefitiorum ac omeiorum ecclesiasticorum quorumeunque 
eciamsi ecclesie curate Canonicatus et prebende fuerint electiones postulationes 
confirmationes 2 collationes provisiones et dispositiones necnon processus sentencias 
aliaque aeta judiciaria auctoritate ordinaria hujusmodi suspensionis et neutralitatis 
tempore factas seu facta, que omnia et singula hic haberi volumus :: prò sufficiente! - 
expressis, ac ea grata et rata habentes auctoritate apostolica ex certa scientia 
conhrmamus, Volentes ac eciam statuentes ut nulli qui in possessione ecclesiarum 
Monasteriorum dignitatum benetìtiorum et omeiorum hujusmodi quacunque eciam 
corum qui Basilee post translationem et dissolutionem basiliensis ' Concilii ibidem 
remanserunt auctoritate ea fuerint ' assediti, super hujusmodi ecclesiis dignitatibus 
benefitiis et officiis ac sentenciis et processibus eciamsi in Romana Curia vel extra 
cani lis cujus statuiti presentibus habemus prò expresso indecisa pendeat eciamsi 
super eis 6 ad ea vel contra ea fuerit alteri jus quesitum seu jus aliqui se habere 
pretenderent ex nunc in antea in ipsa Curia vel extra eam apostolica vel alia qnavis 
auctoritate impeti aut quomodolibet ex quavis ratione vel causa molestari possint 
sed in suis possessionibus pacifice remaneant. Lites" quoque et causas quascunque 
super hujusmodi ecclesiis dignitatibus benefitiis et ofifitiis pendentes illis duntaxat 
exceptis que coram Ordinariis Judicibus apud quos juxta formam diete suspensionis 
et protestationis exinde secute licuit litigare indecise pendent ad nos advocantes 
auctoritate et sciencia predictis extinguimus et super eis adversariis eorum perpe- 
tuimi silentium imponimus, Possessores vero ipsos volumus :ì in suis ecclesiis Mona- 
steriis dignitatibus benefitiis et oftìciis pacifice remanere, quibus omnibus ipsas eccle- 
sias Monasteria dignitates benefitia et officia quocunque modo vacaverint auctoritate 
et scientia prefatis tenore presentium conferimus et providemus de eisdem ; 8 Ac 
illis qui pallium dictorum qui Basilee post nostram translationem sub nomine gene- 
rali- Concilii remanserunt auctoritate receperunt, ut ilio uti possint presentibus con- 
cedimus et indulgermi, Illis autem qui non habent vel non receperunt'-' sine diffi- 

i Cosi .nubi Reg. !',//..• Raynaldus: attendentes . 

■:. Val. ■ confirmationes vien uopo . provisiones > . 
• voluimus ». 
' Ko fi om. 

i! fuerunt . 
■ Koi ii eciamsi pei 

' Koch: remaneant lites >: fu seguita la giusta inlei-punziom .li O. Raynaldus, Ioc. cil., tv, 487. 
i- m .. 
reo \n nini .. 



a. 1447 ( oncordati dei Principi 173 

cultate dabimus et edam 1 libere concedemus, - Illis tantum personis exceptis que 
occasione privationum propter nostrani aut Basiliensium adhesionem factarum bene- 
Scia detìnent in quibus habeat ; locum provisio et dispositio super hiis que contra 
protestationem facta forent per prefatum Regem et Electores Imperii conjunctim 
vel divisim promulgata, per hoc autem nulli contendentium super titulo et juribus 
ecclesiarum Frisingensis et Osiliensis volumus ; aliquod prejudicium afferri aut 
eciam generari, sed liberimi sii unicuique eorum jus suum prosequi justicia mediante, 
Preterea omnia et singula que dictis suspensione et protestatone durantibus in 
prejudicium gravamen vel lesionem jurisdictionis juris vel possessionis Metropolita- 
norum diocesanorum principatuum dominioi uni Terrarum Regis et Electorum ac 
Archiepiscoporum predictorum necnon aliorum Episcoporum Prelatorum Collegio- 
rum personarum seti rerum quarumcumque contra fedus protestationis et suspen 
sionis bujusmodi quomodocunque vergentia apostolica vel alia quavis auctoritate 
concessa, ac in fudicio vel extra obtenta, Insuper ecclesiasticas censuras mulctas 
et penas, Nec non cujuscunque irregularitatis et inabilitatis maculas tam a jure 
quam ab nomine propter premissa quomodolibet promulgatas seu infiictas promul- 
gandas quoque seu infligendas quoad Regem Archiepiscopos et Marchionem pre- 
tatos eorumque dominia clericos subditos et Vassallos ' et ad eos quoque qui infra 
sex menses a die datarum presentium computandos se declaraverint prò nobis aut 
eidem declarationi adheserint cassamus irritamus et annullamus nulliusque esse 
decernimus roboris vel momenti, omnem irregularitatis et infamie maculam siye 
notam per eos premissorum occasione contractam penitus abolentes, 7 ac eos reha- 
bilitantes et restituentes ad eorum ecclesias benefitia offitia dignitates et honores 
quecunque ac in pristinum statum et eum in quo erant ante premissa reponentes, 
Nec non illis qui contra ipsos impetratis concessis vel obtentis seu impetrandis co'n- 
cedendis et obtinendis quomodolibet niterentur, eciamsi eis aut eorum alicui jus 
quesitum foret ex certa scientia de potestatis plenitudine perpetuimi silentium impo- 
nentes, s Insuper quascunque obligationes super annatis seu comunibus et minutis 
servitiis ceterisque juribus nobis et Camere apostolice seu Collegio Venerabilium 
fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie Cardinalium ceterisque Officialibus debi- 
tis seu que deberi dicerentur occasione quarumlibet Metropolitanarum et Cathedra- 
lium ecclesiarum Monasteriorum dignitatum offitiorum et benefitiorum quorumcun- 
que usque in presentem diem remitiimus de nostra liberalitate relaxamus pariter 
et donamus, eosque qui ' hujusmodi debitis obligati essent ab omni eorum solutione 
absolvimus et eciam liberamus, dispensationes preterea quascunque nisi tales forent 
quas hactenus sedes apostolica concedere non consuevit, Indulta quoque forum 
consciencie respicientia eciam in casibus sedi apostolice reservatis, nec non novas 

1 Reg. Val. om. 

• Koch: ■ concedimus ». 
1 Reg. Val.: nabent . 
' Koth: « voluimus >. 

■ Koch om. • et inabilitatis •. 

• Koch add. postquam declarationem eorum >. 
: Raynaldus : absolventes •. 

- J Raynaldds: i impooimna ». 

• Koch add. « in ». 



174 Concordati dei Principi a. 1447 



provisiones prò possessoribus sine prejuditio juris quesiti ipsa suspensione durante 
vel eciam antea a nobis aut ab eis qui Basilee sub nomine Concilii remanserunt 
aut Legatorum suorum vel alia quavis auctoritate obtentas impetratas concessas 
seu concessa ac omnia inde secuta a die date concessionis earundem eadem aucto- 
ritate confirmamus, perinde ac si a nobis impetrata fuissent, Super sententiis autem 
in Romana Curia vel in Basilea sub nomine generalis Concilii ante ipsam suspen- 
sionem vel ea durante in causis, in quibus uterque litigantium ex ordinario titulo 
nititur prolatis, que executioni nondum sunt demandate, Volumus statuimus et ordi- 
namus quod hujusmodi sentencie coram Judice ordinario tractentur et quicquid 
utraque pars vellet producere prò jure suo coram eo debeat exhibere, Qui quidem 
Judex sumarie simpliciter et de plano sola facti ventate inspecta procedens nego- 
tium ipsum unica valeat terminare sentencia, a qua nulli partium appellare liceat 
aut provocare vel restitutionem aliquam obtinere, Per hoc autem nullatenus preju 
dicare intendimus eis qui possessionem dignitatum eciam Metropolitanarum Cathe 
dralium et Abbatialium seu benefitiorum quorumcunque ordinaria vel alia auctori- 
tate sub eadem Natione obtinentes durante neutralitate vel suspensione predictis 
vigore processuum in Romana Curia vel in Basilea sub nomine generalis Concilii 
obtentorum aut alias violenter hierunt' spoliati, sed tam spolia quam jura eorum 
denuo coram Judicibus ordinariis cognoscantur et fine debito terminentur, lnsuper 
omnes et singulas prefate Nationis aut alterius in ea benefitia vel offitia obtinentes 
personas ecclesiasticas et seculares eciamsi Regalis Archiepiscopalis Episcopalis vel 
alterius dignitatis fuerint, qui post dissolutionem sive translationem prefati Concilii 
per nos factam congregationi Basiliensium sub nomine generalis Concilii adhese- 
runt obediverunt aut incorporati fuerunt qui jam ad nostram obedientiam sunt 
re versi vel infra sex Menses post deelarationem prò nobis factam redierint, seu 
declarationi ipsi adheserint ab omnibus et singulis juramentis perjurii reatu ac aliis 
censuris et penis si qui tenerentur aut incurrissent inflictis et in tales promulgatis 
aut propterea infligendis auctoritate prefata absolvimus et liberamus, ac omnem 
irregularitatis inhabilitatis et infamie maculam sive notam exinde quomodolibet 
forsan contractam abolemus, ac in pristinum statum restituimus et reponimus per 
inde ac si talia minime emanassent, Preterea omnes et singulas personas Nationis 
prefate sive alterius in ea benefitia vel offitia sicut premissum est obtinentes que 
sub declaratione hujusmodi prò nobis facienda continebuntur 2 que post hujusmodi 
Concilii translationem Basilee remanserunt ac 3 ipsi congregationi adheserunt fave- 
runt oftìtiis in eadem prefuerunt, aut in lcgatione eorum 1 missi sunt quandoque aut 
eis crediderunt, ab omnibus exeomunieationis suspensionis interdicti aliisque cen- 
suris et penis in eas per processus nostros aut alias inflictis et promulgatis absol- 
vimus cum hiis qui ibidem seu a provisis ab ipsis aut eorum auctoritate sacros ordi- 
nes dicto tempore receperunt, '" ut in susceptis ordinibus ministrare valeant dispen- 
santes, Volumus insuper quod singuli Metropolitani Nationis ejusdem actujam nobis 

Reg. Vai.. • fuerint . 

Reg. Vat.: continebantur ». 

Val.: aut . 
Reg. Vii/., legatione ali ei 

1 Ko. li n .i pi Talli . 



a. 144" Concai itati dei Principi 175 



obedientes vel qui infra sex menses ut preferrur nobis et apostolico sedi debitam 
obedientiam prebuerint consimiles bullas sive litteras apostolicas habeant super 
quibus petentibus quibuscunque quatenus opus fuerit sub eorum sigillis transumpta 

concedere valeant eisque in Juditio et extra piena fides, sicut originalibus litteris 
per omnia prebeatur, Super ecclesiis autem Trcverensi et Coloniensi de quibus in 
petitionibus Regis Archiepiscopi Maguntinensis et Marchionis prefatorum speciali» 
e-^t positus articulus per alias nostras Litteras desuper editas specialiter providimus 
prout in eis latius ' continetur, Ut autem premissa eo firmius observentur pio 
nobis et successoribus nostris Romanis pontifìcibus de Venerabilium fratrura nostro- 
rum sancte Romane ecclesie Cardinalium Consilio et assensu pollicemur omnia et 
singula supntdicta inviolabiliter observare et contra ea vel ipsorum aliquod in toto 
vel in parte nullo umquam tempore, quicquam innovare, et quod nobis licere non 
patimur, eisdem successoribus indicamus, decernentes ex nunc irritum et inane si 
secus super hijs a quoquam eciam qua vis apostolica auctoritate scienter vel igne 
ranter conti» erit attemptari, Quinymo si adversus premissa littere alique aut man- 
data, ad cujuscunque instantiam vel eciam si motu proprio seu ex certa scientia 
eciam cum derogatorijs clausulis sub quacunque verborum forma a nobis, seu nostra 
auctoritate, aut ab alio quovis emanassent seu in futurum emanarent, tales ex nunc 
prò infectis volumus haberi, quodque is contra quem emanassent aut concesse fuis- 
sent aut emanarent, et in futurum concederentur illis minime obedire teneatur. Non 
obstantibus quibuscunque constitutionibus apostolicis et etiam cum decreto irritante 
quorumcunque tenorum existant in genere vel in specie per nos seu predecessores 
nostros concessis seu concedendis, privilegiis vel indultis de quibus ac totis tenoribus 
eorum specialis et expressa etiam de verbo ad verbum mentio in nostris litteris 
loret facienda necnon quaruncunque ecclesiarum statutis et consuetudinibus etiam 
iuramento confirmatione apostolica vel quacunque alia lìrmitate roboratis ceterisque 
in contrarium facientibus quibuscunque. 2 Nulli ergo omnino hominum liceat hanc 
paginam nostre conlìrmationis ; statuti advocationis extinctionis impositionis colla- 
tionis provisionis concessionis indulti 4 constitutionis abolitionis restitutionis rehabi- 
litationis repositionis remissionis ' donationis 6 liberationis ordinationis intentionis" 
absolutionis" indicationis et H voluntatis* infringerc vel ei ausu temerario contraire. 
Si quis autem hoc attemptare presumpserit indignationem omnipotentis Dei et bea- 
torum Petri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. 

Datum Rome apud Sanctum Petrum Anno Incarnationis dominile Millesimo 
quadringentesimo quadragesimo se\to Septimo Idus Februarii, Pontificatus nostri 
Anno sexto decimo. 

B. Rouerella. 

F. De Thomacellis. 

1 Reg. Vai.: • plenius . 

Ko ii om. ■ Non obstantibus - facientibus quibuscunque •. 
5 Reg. Val. add. • voluntatis . 

* Reg. Vat. invece di • indulti ha cassationis irritadionis annullationis . 
' Reg. Val. add. relaxationis •. 

* Reg. Val. add, absolutionis ■. 

1 Reg. Vat. add. dispensationis pollicitationis et . 
8 Reg. Val. om. 



176 Concordati dei Principi a. 1447 

i 
Da K'ocu, loc. cit. 188-194 (n. IX, che, come per il n. 2, toglie da una copia originale 
nell'archivio arcivescovile di Salisburgo, collazionato il prefato Reg. Vat. 365, I. 508 v -511 r 
Archivio segreto Vaticano). 



;>. - Protesta di Eugenio IV. 

.> febbraio 144/ . 

Eugenius episcopus, etc. ad futuram rei memoriam. Decet Romani Pontificis 
prudentiam, quae per eum' juxta qualitatem temporum aguntur, taliter moderari, ut 
ex-' eis sedi Apostolicae aut Romanae ecclesiae nullum praejudicium generetur. Sane 
cum charissimus in Christo lìlius Fridericus Rex Romanorum illustris, ac venera- 
bilis frater noster Archiepiscopus Maguntinus, et dilectus filius Fridericus marchio 
Brandeburgensis sacri imperii electores, nonnullique alii nationis Germanicae prae- 
lati et principes, quaedam petiverint a nobis (ieri, quae necessitas ipsa, et Ecclesiae 
utilitas, ut eos ad nostrani et sanctae Romanae ecclesiae unitatem et obedientiam 
alliciamus, nos concedere quodammodo compellit, nos ad vitandum omne scanda- 
lum et periculum, quod exinde sequi posset, nolentes aliquid dicere aut confirmare 
vel concedere, quod esset contra sanctorum patrum doctrinam, vel quod vergeret 
in praejudicium hujus sanctae Apostolicae sedis, quoniam propter imminentem nobis 
aegritudinem non valemus omnia per eos petita et per nos concessa, cum ea intc 
gritate judicii et consilii examinare et ponderare, quae rerum magnitudo, et gravitas 
requirit, tenore praesentium protestamur, quod per quaecumque a nobis dictis Regi, 
archiepiscopo, marchioni, praelatis, principibus, ac nationi, responsa et respondenda, 
concessa et concedenda, non intendimus in aliquo derogare doctrinae sanctorum 
patrum, aut praefatae sedis privilegiis et authoritati, habentes prò non responsis et 
non concessis quaecumque talia a nobis contingeret " emanare. Nulli ergo, etc. 
Datum etc. V. februarii anno XVI. 

Da O. Ravnaldus, loc. cit., vii, 190 s., collazionato il Reg. Vat. 380, f. 49v-50r (Archivio 
segreto Vaticano). 



6. - Niccolò V approva e conferma le concessioni fatte da Eugenio IV alla 

Nazione Germanica. 

28 marzo 144/. 

Nicolaus episcopus Servus Servorum Dei Ad futuram rei memoriam Decet sedis 
apostolice providentiam que ab ejus auctoritate procedunt, taliter moderari, ut per 
ipsam concessa statuta et ordinata in suo robore inviolata perdurent, Cum igitur 
felicis recordationis Eugenius papa IV. predecessor noster ad requisitionem et sup- 
plicationem Carissimi in Christo filli nostri Frederici Romanorum Regis Illustris, ac 
Venerabilis fratris nostri Theoderici Archiepiscopi Maguntin. et dilecti filii Nobilis 
Viri Friderici Marchionis Brandeburgensis nonnullorumque aliorum nationis eiusdem 
nonnulla prò commodo statu et militate nationis Germanice, eiusque Prelatorum 

i 'al. : • eam >. 

R LYNALDUS Oli). 

* Raynaldus: « contigerit •. 



iì. 144S Conce» dillo di Vienna 177 

ecclesiarum ac ecclesiasticarum personarum statuerit et ordinaverit, nec non Pre- 
latis Baronibus et singularibus personis diete nationis nonnulla concesserit ae indul- 
serit, ac quasdam uniones et incorporationes fecerit, gratias expectativas concesse- 
rit, prout in diversis litteris desuper confectis quarum tenores presentibus haberi 
volumus prò expressis plenius continetur, ac nos postmodum dicto predecessore 
sublato de medio divina clementia ad apicem summi apostolatus assumpti, post 
nostrani de more subsecutam coronationem pio Curie Romane reformatione, unic- 
aes et incorporationes benefìciorum que non fuerunt sortite effectum, ac etiam expe- 
ctativas gratias omnes duxerimus revocandas, reservationes quoque aliquas fece- 
rimus, et non nulla alia statuta ordinationes et regulas in Cancellarla nostra describi 
mandaverimus que volumus observari, Nos ne per ipsum predecessorem statuta 
concessa facta et ordinata in ipsa natione Germanica in dubium revocali possint, et ne 
ipsis aliquod preiuditium generetur, auctoritate apostolica tenore presentium decla- 
ramus nostre intentionis fuisse et esse quod per quecunque statuta decreta ordina- 
tiones regulas et signaturas etiam supplicationum per nos facta seu imposterum 
lìenda, seu per quasvis gratias per nos de cetero concedendas in nullo derogetur 
lactis gestis concessis statutis et indultis hujusmodi per ipsum predecessorem in 
natione predicta, neque eis aliquod in parte vel in totum preiuditium generetur, 
cum intentionis nostre sit gestis lactis concessis statutis et indultis huiusmodi in 
nulla re contraire, quin potius ut ea suum consequantur effectum volumus et dece) - 
nimus inviolabiliter observari, et firma in singulis permanere. Nulli ergo omnino 
hominum liceat hanc paginam nostre declarationis voluntatis et decreti infringere 
vel ei ausu temerario contraire. Siquis autem hoc attemptare presumpserit indigna 
tionem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius se noverit 
incursurum. 

Datum Rome apud sanctum petrum Anno Incarnationis dominice Millesimo 
quadringentesimo quadragesimo septimo Quinto Kal. Aprilis Pontifìcatus nostri Anno 
Primo. 

Pe. de Noxeto. 

L. de Castiliono. 

Da Koch, loc cit. 197-199 n XI), collazionato il Reg. Vat. 406, f. 229 v (Archivio segreto 
Vaticano . 



XXVIII. 
CONCORDATO DI VIENNA. 

1. - Patti conclusi fra il legato pontificio e i principi germanici. 

17 febbraio 1448. 

In nomine domini Amen. Anno a Nativitate ejusdem Millesimo quadringente- 
simo quadragesimo octavo, die decima septima Mensis Februarii, Inter Sanctissimutn 
in Christo patrem ac Dominum nostrum dominum Nicolaum divina providentia 
Papam quintum Apostolicamque Sedem ac Nationem Alamanicam, Sanctissimi 



178 Concordato di Vienna a. 1-148 

domini nostri et Sedis eorundem nominibus per Reverendissimi™ in Christo patrem 
ac dominimi, dominimi lohannem Sacrosancte Romane Ecclesie Cardinalem Lega- 
timi ad Nationem Germanicam de Latere missum, piena in ea parte auctoritate et 
potestate munitum Et prò ipsa Natione Alamanica per Gloriosissimum principem ac 
dominimi nostrum, dominimi Fridericum Romanorum Regem semper Augustum etc. 
plurimorum Sacri Romani Imperii Electorum, aliorumque ejusdem Nationis tam 
Ecclesiasticorum quam Seeularium principum consensibus accedentibus conclusa lau- 
data et acceptata sunt concordata subscripta. Sanctissimus dominus noster Nicolaus 
Papa quintus super provisione Ecclesiarum beneficiorumque quorunicunque utetur 
reservationibus Juris scripti et constitutionibus Execrabilis et ad Regimen modi- 
ficatis ut sequitur. Ad Regimen Ecclesie generalis quamquam immeriti superna dispo- 
sicione vocati gerimus in nostris desiderijs ut debemus, quod per nostre diligentie 
studium ad quarumlibet Ecclesiarum et Monasteriorum regimina et alia beneficia 
Ecclesiastica juxta divinimi beneplacitum et nostre intentionis afìectum viri assu- 
mantur ydonei, qui presint et prosint committendis eis Ecclesijs Monasterijs et bene- 
ficijs prelibatis, Premissorum itaque consideracione inducti et suadentibus nobis aliis 
rationabilibus causis nonnullorum predecessorum nostrorum Romanorum pontificum 
vestigiis inherentes, omnes patriarchales Archiepiscopales, Episcopales Ecclesias, 
Monasteria, prioratus, dignitates personatus et officia, nec non Canonicatus et preben- 
das, et Ecclesias ceteraque benefitia Ecclesiastica cum cura vel sine cura, secularia et 
regularia quecunque et qualiacunqué fuerint, eciam si ad illa persone consueverint seu 
debuerint per Electionem seu quemvis alium modum assummi nunc apud Sedem Apo- 
stolicam quocunque modo vacantia, et in posterum vacatura, nec non per depositio- 
nem seu privacionem seu translacionem, per nos seu auctoritate nostra factas, et in 
antea faciendas ubilibet, nec non ad que aliqui in concordia seu discordia electi vel 
postulati fuerint, quorum electio cassata seu postulatio repulsa, vel per eos facta 
renuntiatio et admissa auctoritate nostra extiterit, seu quorum electorum vel postu- 
latorum et in antea eligendorum vel postulandorum, electionem cassari seu postu- 
lacionem repelli, aut renuntiationem admitti, per nos aut auctoritate nostra continget 
apud Sedem predictam, vel alibi ubicunque, et eciam per obitum Cardinalium ejusdem 
Ecclesie Romane, aut offitiariorum diete Sedis quamdiu ipsa offitia actualiter tenebunt, 
videlicet Viceeancellarij, Camerarij, Septem Notariorum, Auditorum Litterarum con- 
tradictarum et Apostolici palladi eausarum auditorum, Correctorum, centum et unius 
Scriptorum litterarum Apostolicarum, et viginti quatuor penitentiarie prefate Sedis, et 
vigiliti quinque Abbreviatorum nec non verorum Commensalium nostrorum et aliorum 
vigiliti quinque Cappellanorum Sedis ejusdem in ephitaphio descriptorum et edam 
quorumeunque Legatorum seu Collectorum ac in terris Romane Ecclesie Rectorum 
et Thesaurariorum deputatorum seu missorum hactenus vel deputandorum aut mit- 
tendorum, imposterum vacantia et in antea vacatura, ubicunque dictos Legatos vel 
Collectores seu Rectores aut Thesaurarios antequam ad Romanam Curiam redierint 
seu venerint rebus eximi contigerit ab humanis nec non quorumlibet, prò quibus- 
cunque negocijs, ad Romanam Curiam venientium, seu eciam recedentium ab eadem 
si in locis a dieta Curia ultra duas dietas Legales non distantibus jam forsan obie- 
rint vel eos in antea ab hac luce transire contigerit, etiam simili modo quorumeunque 
Curialium peregrinacionis intirmitatis seu recreationis vel alia quacunque causa ad 



1448 Concordato di Vienna 179 



quevis loca secedentium, si eos antequam ad dictam Curiam redierint, in Locis ultra 
duas dietas ab eadem Curia ut premittitur, non remotis, dumodo eorum proprium 
domicilium non existat ibidem jam forsan decesserint vel imposterum eos contigerit 
de medio submoveri et nunc per obitum hujusmodi vacantia vel imposterum vaca- 
timi, Rursus Monasteria prioratus et decanatus dignitates personatus, administra- 
ciones Officia Canonicatus, prebendas et Ecclesias, ceteraque benefitia Ecclesiastica 
secularia et regularia, cuna cura vel sine cura, quecunque et qualiacunque fuerint, 
Eciam si ad illa persone consueverint seu debuerint per Eleetionem seu quemvis 
alium modum assummi que promoti per nos vel auctoritate nostra ad Patriarchialium 
Archiepiscqpalium et Episcopalium Ecclesiarum, nec non Monasteriorum regimina 
obtinebant tempore promocionum de ipsis factarum, nunc quocunque modo vacantia 
et imposterum vacatura Nec non eciam que per assecutionem pacificarti quorum- 
cunque prioratuum, personatuum, olfitiorum, Canonicatuum, prebendarum, Eccle- 
siarum, aut beneliciorum aliorum, per nos seu auctoritate nostrarum litterarum 
immediate collatorum seu conferendorum imposterum preterquam si virtute grafie 
expectative, assecutio fiat, nunc vacantia et in antea vacatura, piena super pre- 
missis omnibus et singulis cum fratribus nostris collatione prehabita, et matura deli- 
beratione secuta, ordinazioni, disposicioni ac provisioni nostre, de ipsorum fra- 
trum Consilio auctoritate Apostolica reservamus, decernentes ex nunc irritum et 
inane si secus super premissis et quolibet eorum, per quoscunque quavis auctori- 
tate, scienter vel ignorante! - , contigerit attemptari. ltem in Ecclesijs Metropolitanis 
et Cathedralibus etiam Apostolice Sedi immediate non subjectis, et in Monasterijs, 
Apostolice Sedi immediate subiectis fiant Electiones canonice, que ad Sedem Apo- 
stolicam deferantur, quas eciam ad tempus constitutum in constitucione Nicolai que 
incipit Cupientes papa expectet quo facto si non fuerint presentate vel si presentate 
minus Canonice fuerint, papa provideat, Si vero Canonice fuerint, papa eas eonhrmet, 
nisi ex causa rationabili et evidenti, et de fratrum Consilio, de digniori et utiliori 
persona duxerit providendum, Proviso quod Confirmati et provisi per Papam Nichi- 
lominus Metropolitanis et alijs prestent debita juramenta, et alia ad que de jure 
tenentur. In Monasterijs, que non sunt immediate subjecta Sedi Apostolice nec non 
in alijs beneficijs regularibus super quibus prò confirmatione seu provisione non 
consuevit haberi recursus ad ' Sedem Apostolicam noti teneantur venire electi, seu 
i Ili, quibus providendum est ad Curiam ad habendum confìrmacionem vel provi 
sionem, nec eciam dieta benefitia regularia cadant in gratijs expectativis, Ubi autem 
in Monasterijs ad Curiam Romanam venire seu mittere consueverunt, ibi papa aliter 
non confirmet, vel provideat quam superius de Cathedralibus Ecclesijs est expres- 
sum. De Monasterijs Monialium papa non disponat nisi sint exempta, et tunc per 
commissionem in partibus, De ceteris dignitatibus et beneficijs quibuscunque secu- 
laribus et Regularibus vacaturis ultra reservationes jam dietas majoribus dignita- 
tibus post pontificales in Cathedralibus et principalibus in collegiatis exceptis de 
quibus Jure ordinario provideatur per illos inferiores ad quos alias pertinet. fdem 
Sanctissimus dominus noster per quameunque aliam reservacionem gratiam expecta- 
tivam, aut quamvis aliam dispositionem, sub quacunque verborum forma, per eum 

1 Koch: « recursus, ad •, ma v. p.222. 



180 Concordato di Vienna a. 1448 



aut ejus auctoritate factam vel fiendam non impediet, quo minus de illis cum vaca- 
bunt de Mensibus Kebruarij, Aprilis, Junij, Augusti Octobris et Deeembris, libere 
disponatur per illos ad quos Collatio provisio presentatio, electio, aut alia quevis 
dispositio pertinebit, Reservationibus alijs a premissis ac dispositionibus auctoritate 
ejusdem domini nostri pape factis vel fìendis, non obstantibus quibuscunque, Quo- 
tiens vero aliquo vacante benefitio de Mensibus Januarii Marcii, Maij, Julij, Septem- 
bris et Novembris specialiter dispositioni Apostolice Sedis reservatis non apparuerit 
intra tres Menses a die note vacationis in loco benencij, quod alicui de ilio Apo- 
stolica auctoritate fuerit provisum ex tunc et non antea ordinarius vel alius ad quem 
illius dispositio pertinebit de ilio libere disponat. Item ad finem ut hec ordinatio 
collationis benefitiorum non reservatorum per alternos Menses possit per Nationem 
publicari et omnes qui ipsa gaudere voluerint tempus congruum habeant eandem 
acceptandi tunc quo ad Apostolicam Sedem in Kalendis Junij proximis futuris, ipsa 
currere incipiet, durabitque deinceps nisi in futuro concilio de consensu nationis 
aliter fuerit ordinatimi. Item circa provisionem Apostolice Sedi ordinandam modus 
annatarum hoc modo currat: 1 de Ecclesijs Cathedralibus omnibus et Monasterijs 
virorum dumtaxat vacantibus et vacaturis solventur prò fructibus primi anni a die 
vacationis summe pecuniarum in libris Camere Apostolice taxate que eomunia ser- 
vitia nuncupatur, Si que vero excessive taxate sunt, juste retaxentur et provideatur 
specialiter in gravatis regionibus secundum qualitatem rerum temporum et regio- 
num ne nimium pregraventur ad quod Sanctissimus dominus noster petentibus 
dabit Commissarios in partibus qui diligente!" inquirant et retaxent, Taxe autem 
prediate prò media parte infra annum a die habite possessionis pacifice totius vel 
maioris partis solvantur et prò media parte alia infra sequentem annum, Et si infra 
annum bis vel pluries vacaverit semel tantum solvetur nec debitum hujusmodi in 
Successorem in Ecclesia vel Monasterio transeat. De ceteris dignitatibus personatibus 
officijs et beneficijs secularibus quibuscunque et regularibus que auctoritate Sedis 
Apostolice conferentur vel de quibus providebitur, preterquam vigore gratiarum 
expectativarum aut causa permutacionis solvantur annate seu medij fructus juxta 
taxam solitam a tempore possessionis infra annum et debitum hujusmodi in Succes- 
sorem in benefitio non transeat, De beneficijs vero que valorem viginti quatuor 
llorenorum de Camera non excedunt nihil solvatur, curratque hec observantia dein- 
ceps nisi eam similiter in futuro Concilio de consensu Nationis immutari contingat. 
In alijs autem que per felicis recordacionis dominum Eugenium Papam quartum prò 
natione prefata usque ad tempus futuri generalis Concilij permissa concessa indulta 
atque decreta et per memoratimi Sanctissimum dominum nostrum papam Nicolaum 
confirmata fuere in quantum illa concordie presenti non obviant ista vice nihil extitit 
immutatimi, Voluit eciam memoratus dominus Legatus quod super concordatis pre- 
sentibus singuli Metropolitani predicte nationis petentibus quibuscunque quantum 
opus eis videbitur sub Sigillis transsumpta concedere valeant quodque transsumtis 
eisdem in Judicio et extra stetur et adhibeatur tanquam huic originali carte per 
omnia piena fides. Per hoc autem, quod in concordatis hujusmodi sive quibusvis 
alijs eorum occasione confìciendis litteris propter competentiorem descriptionem 

1 tn Koch ma v. p. 280) manca l 1 interpunzione. 



;1- I44s Concordato di Vienna 181 



Alamania specialis appellatili- Natio ipsa censori non debet a Germanica naciohe 
distincta seu quoruodolibet separata Ad fidem igitur et robur ac testimoniuni omnium 
premissorum nos Fridericus Romanorum Rex et nos Johannes Cardinalis Legatus, 
sapra dicti, cartam presententi nostris appensis mandavimus communiri Sigillis. 

Ad mandatimi Dni Regis in Consilio. 

Da K')cn, loc. cit. 201-209 (n. XIII), che pubblica dalla copia originale nell'Archivio di 
Corte a Vienna, adottando alcune correzioni da lui indicate nelle note. A p. L'10-235 (n. XIV 
il Kocn dà una nuova edizione trascurando le minuzie paleografiche della sua fonte. 



2. - Niccolò V conferma il concordato di Vienna. 

l't marzo 1 1!\ 

Nicolaus episcopus Servus Servorum Dei Ad perpetuam rei memoriam. Ad 
sacrata Petri ^edem divina dispositione sublimati, singulis que prò universalis ecclesie 
unione ac pace et tranquillitate profutura foie conspicimus apostolice providentic 
solicitudine libenter intendimus et ad felicem illorum prosecutionem et consumatio- 
nem ' opem et operam impendimus efficaces. Nuper siquidem Carissimus in Christo 
tìlius noster Fredericus Romanorum Rex Illustris et nonnulli alii dilecti filii ecclesia- 
stici et seculares Principes inclite Nationis Germanice ex una, ac dilectus filius 
noster [ohannes Sancti Angeli Diaconus Cardinalis in partibus illis apostolice sedis 
de latere legatus per nos ad dictas partes missus sufficienti desuper a nobis et sede 
apostolica auctoritate suffultus ex alia - partibus Romane ecclesie et diete Nationis 
nominibus prò ipsius ecclesie unione et pace ac tranquillitate inter ecclesiam et 
nationem predictas perpetuo solidandis et confovendis, diversa rationabilia et utilia 
ordinationes ac statuta, a partibus ipsis hinc inde approbata laudata conclusa acce- 
ptata et concordata fecerunt ac ediderunt, nobisque humiliter supplicati fecerunt 
ut illis prò firmiori eorum subsistentia robur apostolice confirmationis ;; adijeere, nec 
non auctoritatem potiorem et decretum interponere dignaremur, Nos itaque qui 
statuta ordinationes et concordata predicta per nonnullos ex Venerabilibus fratribus 
nostris sancte Romane ecclesie Cardinalibus magnarum maturitatis auctoritatis et 
litterature viros diligenter 'examinari et discuti fecimus, eaque rationabilia et salu- 
bria tam ecclesie quam nationi prefatis fore comperimus de dictorum et aliorum 
Venerabilium 4 fratrum nostrorum predicte ecclesie Cardinalium Consilio et assensu 
apostolica auctoritate et ex certa scientia approbamus ratificamus 5 laudamus ac 
acceptamus et presentis scripti patrocinio communimus juxta modum ac formas 
subsequentes. Placet nobis super provisionum " ecclesiarum et beneficiorum eccle- 
siasticorum quorumeunque provisionibus, uti iuris scripti 1 reservationibus et Exe- 



1 Reg. Val. e copia nell'Arch. segr. Varie: confirmationem --. 

'■ /fi'?. Val. i- copia nell'Arch. segr. Varie: una.. 

; I Regesti Vaticani < .r.pia nell'Arci, segr. Varie: • firmi tati: 

' Reg. Val. om. 

s Reg. Val. e copia nell'Arch. segr. Varie: ■ et confirmamus •. 

■ Copia nell'Arch. segr. Vatie om. 

' Copia nell'Arch. segr. Vatie : < iure scripto . 



ls_> Concordato dì Vienna a. 1418 

crabilis et ad regimen constitutionibus modificatis ut sequitur, Ad regimen ecclesie 
generalis quamquam immeriti superna dispositione vocati gerimus in nostris desi- 
deriis ut debemus quod per nostre diligentie ' studium ad quarumlibet ecclesiarum 
et Monasteriorum regimina, - ac alia beneficia ecclesiastica juxta divinum benepla- 
citum et nostre intcntionis affectum viri assumantur ydonei qui presint ac prosint, 
committcndis cis ecclesiis Monasteriis et beneficiis prelibatis, premissorum itaque 
consideratione inducti, et suadentibus nobis aliis rationabilibus causis, nonnullorum 
predecessorum nostrorum Romanorum Pontificum vestigiis inherentes, omnes Patriar- 
chales Archiepiscopales Episcopales ecclesias Monasteria Prioratus dignitates perso- 
natus et officia, nec non Canonicatus et prebendas et ecclesias ceteraque beneficia 
ecclesiastica cum cura vel sine cura secularia vel regularia quecunque et qualia- 
cunque fuerint, etiam si ad illa persone consueverint seu debuerint per electionem 
seu quemvis alium modum assumi, nunc apud sedem apostolicam quocunque modo 
vacantia et imposterum vacatura, nec non per depositionem 3 seu privationem seu 
translationem per nos seu auctoritate nostra factas et inantea faciendas ubilibet, nec 
non ad que aliqui in concordia vel discordia electi seu postulati fuerint, quorum 
electio cassata seu postulatio repulsa vel per eos 4 facta renunciatio et admissa aucto- 
ritate nostra extiterit, seu quorum electorum vel postulatorum et in antea eligen- 
dorum vel postulandorum electionem cassari seu postulationem repelli aut renun- 
ciationem admitti per nos aut auctoritate nostra continget apud sedem predictam 
vel alibi ubicunque et etiam per obitum Cardinalium ejusdem ecclesie Romane aut 
Officiariorum diete sedis quamdiu ipsa 5 officia actualiter tenebunt, videlicet Viccean- 
cellarii, Camerarii, Septem Notariorum Auditoris 6 litterarum contradictarum, et 
palatii apostolici causarum 7 Auditorum Correctorum * Centum et Unius Scriptorum 
litterarum apostolicarum et Viginti quatuor Penitentiarie diete 9 Sedis, et Viginti quin- 
que Abbreviatorum, nec non verorum commensalium nostrorum et aliorum Viginti 
quinque 1 " Capellanorum sedis ejusdem in epitafio descriptorum, et etiam quorumeun- 
que legatorum seu Collectorum ac in terris Romane ecclesie Rectorum ac Thesau- 
rariorum deputatorum seu missorum hactenus vel deputandorum aut mittendorum 
imposterum vacantia et inantea vacatura ubicunque dictos legatos vel Collectores 
seu Rectores aut Thesaurarios antequam ad Romanam Curiam redierint seu vene- 
rint rebus eximi contigerit ab humanis, nec non quorumlibet prò quibuscunque 
negotiis ad Romanam Curiam venientium seu etiam recedentium ab eadem si in 
locis a dieta Curia ultra duas dietas legales non distantibus jam forsan obierint, vel 
eos inantea ab hac luce transire contigerit, etiam simili modo quorumeunque Curia- 

Reg. l'ai.: • indulgente •. 

• Copia dell'Arch. Scgr. Vatic. : regimen •. 

i ' i •■' il Koch doversi leggere contro dispensationem della sua fonte (anche Seg. Vat.)\ Reg. 

in in Arch. segr. Vatic: depositionem . 

• Ria,- l'ut.: «no ■ 

dell'Arch. segr. Vatic: dieta». 
- Reg. Tu/. : Auditorum ». 
'■ Re/;. Val. om. 

K " "• '''''(,-. Vat. 186 ■ copia nell'Arch. segr. Vatic: « Correctoris . 
' I Regesti V,iti, ani: prefate : .-..pia nell'Arch. segr. Vali. . apostolice . 
• . Vatii % i-imi ». 



a . uis Concordato di Pierina l^ ; 



lium peregrinationis infirmitatis seu recreatìonis vel alia quacunque causa ad quevis 
loca secedentium, seu eos antequam ad dictam Curiam redierint in locis ultra duas 
dietas ab eadem Curia ut premittitur non remotis dummodo corum proprium domi- 
cilimi] non existat ibidem jam forsan decesserint vel imposterum eos contingat de 
medio submoveri et tunc per obitum huiusmodi vacantibus vel imposterum vaca- 
turis, ' Rursus Monasteria Prioratus et dignitates Decanatus personatus " admini- 
strationes officia Canonicatus prebendas et ecclesias ceteraque beneficia ecclesiastica 
secularia et regularia cum cura vel sine cura quecunque et qualiacunque fuerint, 
etiam si ad illa persone consueverint seu debuerint 3 per electionem seu quemvis 
alium modum assumi que promoti per nos seu auctoritate nostra ad patriarchalium 
Aivhiepiscopalium Episcopalium ecclesiarum nec non Monasteriorum regimimi obti- 
aebant tempore promotionis de ipsis facte, nunc quocunque modo vacantia aut 
imposterum vacatura, nec non etiam que per assecutionem ' pacificam ' quorum- 
cunque Prioratuum personatuum officiorum Canonicatuum praebendarum ecclesiarum, 
aut beneficiorum aliorum per nos seu auctoritate litterarum nostrarum immediate 
collatorum seu conferendomi» imposterum preterquam si virtute gratie expecta- 
tive assecutio fiat nunc vacantia et in antea" vacatura piena super premissis omni- 
bus et singulis cum frarribus nostris collatione prehabita et matura deliberatione 
secuta ordinationi dispositioni ac provisioni nostre de ipsorum fratrum Consilio aucto- 
ritate apostolica reservamus decernentes ex nunc irritum et inane si secus super 
premissis et quolibet eorum per quoscunque quavis auctoritate .scienter vel igno- 
ranter contigerit attemptari Item placet nobis quod in Metropolitanis et Cathe- 
dralibus etiam immediate non subjectis ecclesiis et in Monasteriis immediate subje- 
ctis sedi apostolice 7 fiant electiones canonice que ad dictam sedem deferantur quas 
etiam ad tempus constitutum in Constitutione felicis recordationis Nicolai pape III. 
que incipit Cupieiites expectabimus et lapso dicto tempore si non presentate vel si 
presentate minus canonice fuerint providebimus et si canonice fuerint confirmabimus 
nisi ex rationabili et evidenti causa ac de dictorum fratrum * Consilio de digniori 
et utiliori persona duxerimus providendum Proviso quod confirmati predicti et per 
nos provisi Metropolitanis suis et aliis prestent debita juramenta et alia ad que de 
jure tenentur et in Monasteriis diete sedi immediate non subjectis et aliis regula- 
ribus beneficiis super quibus prò confirmatione vel provisione ad dictam sedem non 
consuevit haberi recursus, electi seu illi quibus providendum est prò confirmatione et 
provisione hujusmedi ad Curiam Romanam venire non tenebuntur, ipsaque regularia 
beneficia sub expectativis gratiis non cadent, 5 ubi autem prò Monasteriis ad dictam 
Curiam mittere seu venire 10 consueverunt, non aliter confirmabimus vel provide- 



SicI per vacantia e vacatura Ko< iì . - 

Copia nell'Arch. segr. Vatic: prioratus, dignitates, decanatus, prepositatus . 

Reg. Val. om. seu debuerint . 

Copia in \r. li. segr. Vatic: « assumptionera -. 

Rcg. l'ai.: pontificanti»! 
■ Rcg. Val.: imposterum >. 

AVg. Val. : . Etiam placet nobis quod metropolitanis et cathedralibus etiam immediati subiectis sedi apostoli 

Copia in Arch. segr. Vatic. add. <nostrorum-. ma om, Consilio». 
1 I Regesti Vaticani: ■ cadant . 
1 Copia in \rch. sem. Vatic. e i » •<> *ti Vaticani: • venire seu mitti ri 



Is4 Coticordato >lt Vienna a. 1448 

bimus quam superius de Cathedralibus ecclesiis est expressum et de Monasteriis 
Monialium non disponemus nisi sint ' exempta, et tunc per commissionem ad partes 
de ceteris vero dignitatibus et benelìciis quibuscunque secularibus et regularibus 
vacaturis ultra reservationes predictas, majoribus dignitatibus post pontificales in 
Cathedralibus et principalibus - in Collegiatis ecclesiis exceptis de quibus 3 jure ordi- 
nario provideatur per illos inferiores ad quos alias pertinct, Placet etiam nobis quod 
per quancunque aliam reservationem gratiam expectativam aut quamvis aliam 
dispositionem sub quacunque verborum l'orma per nos vel auctoritate nostra factam 
vel faciendam non impediemus nos quo minus de illis cum vacabunt de Februarii 
Aprilis Junii Augusti Octobris et Decembris Mensibus libere disponatur per illos ad 
quos eorum collatio provisio presentatio electio seu quevis alia dispositio pertinebit, 
reservationibus aliis a premissis ac dispositionibus ' auctoritate nostra factis vel facien- 
dis non obstantibus quibuscunque Quotiens vero aliquo vacante beneficio de Ianuarii 5 
Martii Maji Julii Septembris et Novembris Mensibus specialiter dispositioni diete 
Sedis reservato non apparuerit infra tres Menses a die note vacationis in loco bene- 
ficii quod alicui de ilio apostolica auctoritate provisum fuerit ex tunc et non antea 
Ordinarius vel alius ad quem illius dispositio pertinebit, de ilio libere disponere 
poterit Et ad finem ut hec ordinatio collationum beneficiorum non reservatorum per 
alternatos Menses possit per dictam nationem 6 publicari et omnes qui ea gau- 
dere voluerint, tempus congruum habeant eam acceptandi, tunc quo ad dictam 
Sedem in Kalendis Junii proxime futuri ipsa currere incipiet, ac durabit deinceps 
nisi in futuro Concilio de consensi! diete Nationis aliter fuerit ordinatimi Placet 
similiter nobis quod circa provisionem diete sedi 7 ordinandam modus annatarum 
hoc modo currat, de ecclesiis Cathedralibus omnibus et Monasteriis Virorum dun- 
taxat vacantibus et vacaturis solvantur prò fructibus primi Anni a die vacationis 
summe pecuniarum in libris Camere apostolice taxate que communia servitia nun- 
cupantur, et si que excessive taxate sint, retaxentur, et quod provideatur specia- 
liter in gravatis regionibus secundum qualitatem rerum temporum et regionum ne 
nimium pregraventur ad quod petentibus dabimus commissiones in partibus qui 
diligenter inquirant et retaxent, Taxe autem predicte prò media parte 8 infra Annum 
a die habite possessionis pacifice totius vel majoris partis solvantur 9 et prò alia media 
parte infra 10 Annum sequentem, et si infra 10 Annum 11 bis vel pluries vacaverit, semel 
tantum solvatur nec debitum hujusmodi in successorem in ecclesia vel Monasterio 
transeat, de ceteris vero dignitatibus personatibus oflìciis et b'eneficiis secularibus 



1 Reg. Val.- fuerint . 

- R(g. Val.: . in cathedralibus in patriarchalibus . 

A'<r. Val. uin. di- quibus . 
•Cosi giustamente avverto doversi legger* il Koch. contro la sua fonte, che dà « depositionilms > ; anche i 
Ridesti Vaticani e la copia ncll'Arch. segr. Vatic. hanno « dispositionibus >. 
s Reg. Val.: annatis ■ ! 

' ì ionem . dato dalla fonte del Koch, che avverte come sopra, i Regesti Vaticani e la detta copia. 
7 I Regesti Vaticani: sedis . 
* Reg. Val. om. prò media parti 
' Ko h solvatur •. 

" Copia in Arch. tegr. Vatic, add, unum •. 
" Reg. Val. om. 



a , 1448 Concordato di Vienna 185 

ac regularibus quibuscunque que auctoritate diete sedis conferentur vel de quihus 
providebitur preterquam vigore gratiarum expectativarum aut eausa permutationis 

solvantur annate seu medii fructus juxta taxam solitati} a tempore possessionis infra 
Annum, et debitum hujusmodi similiter in successorem in beneficio non transeat, sed 
de beneficiis que valorem Vigiliti quatuor florenorum auri de Camera non exce- 
dunt nichil solvatur curratque hec observantia deineeps nisi eam similiter in futuro 
Concilio de ipsius Nationis consensu contingat immutali. In aliis autem que per 
felicis recordationis Eugenium papam IV. predeeessorem nostrum prò dieta Natione 
usque ad tempus futuri generalis Concilii permissa concessa indulta et decreta ac 
per nos confirmata fuerunt in quantum illa concordie presenti non obviant, ista vice 
volumus nichil esse immutatimi ' et per hoc quod in concordatis hujusmodi sive 
quibusvis aliis eorum occasione conficiendis litteris propter competentiorem descri- 
ptionem Alamania specialiter - appellatur, natio ipsa censeri non debet ;i a Germanica 
natione distincta seu quomodolibet separata, Preterea quia difficile foret presentes 
litteras ad singula in quibus de eis fides lorsitan facienda fuerit loca deferre eadem 
apostolica auctoritate decernimus quod ipsarum transumpto Metropolitanorum diete 
Nationis sigillo ' munito tanquam presentibus si exhiberentur litteris piena fides adhi- 
beatur et perinde stetur ac si diete presentes littere forent exhibite vel ostense Et 
insuper irritum quoque decernimus et inane si secus super hijs a quoquam quavis 
auctoritate scienter vel ignoranter conligerit attemptari. Nulli ergo omnino homi- 
num liceat hanc paginam nostre approbationis ratificationis laudationis acceptationis 
communitionis reservationis constitutionis et voluntatis infringere vel ei ausu teme- 
rario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipo- 
tentis dei et beatorum Petri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. 

Datum Rome apud Sanctum petrum Anno Incarnationis dominicc Millesimo qua- 
dringentesimo quadragesimo septimo." Quartodecimo Kalend. Aprilis Pontifìcatus 

nostri Anno Secundo. 

Pe. De Noxeto. 

De Curia 

A. De Magio. 

A tergo bullae: Rtx. 1 ' 

Apud me Pe. de Noxeto etc. 

Da Koch, toc. cit. 235-244 in. XV), collazionati i Reg. Val. 423 Reg. Vat.\ f. 151-153, 
386, f. 202 r -204 r e la copia, trovata fra le scritture di Giulio II, in Ann. XI, e. IX, ». 2 
(Archivio segreto Vaticano). 



Koch: « commutatuni . 
Koch: i speciali* . 
I Regesti Vaticani: debeai . 

Reg. Val.: « transumpto alicuius episcopalis vel superiori* ecclesiastice i urie sigillo». 
I Regesti Vaticani: • mccccxlviii ». datazione certamente errata, trattandosi di anno Incarnationis. 
1 Sic ! Koch; evidentemente va letto Reg(islrata) ■. 



185 Alfonso V d'Aragona e i Prelati ecc. dei suoi stati a. 1451 



XXIX. 

CONCORDIA FRA ALFONSO V D'ARAGONA 
E I PRELATI ECC. DEI SUOI STATI, CONFERMATA DA NICCOLÒ V. 

6 gennaio 1451. 

Nicolaus etc. Ad perpetuarti rei memoriam. Regis pacifici licet immeriti vices 
gerentes in terris cuius factus est locus in pace, desideranter appetimus ut populus 
nostre ' cure commissus in pulcritudine pacis sedeat, in fiducie tabernaculis habitet 
et in requie tranquilla quiescat et ut pax Dei que exsuperat omnem sensum fidelium 
maxime secularium et ecclesiasticorum olim invieem discidencium reconsiliata corda 
et unitas voluntates in pacis quietisque dulcedine iugiter foveat, corroboret et con- 
firmet studia nostra libenter apponimus et ea potissime que prò bono pacis iudicio 
vel concordia terminata vel alias provide facta sunt ne 2 in recidive contencionis rela- 
bantur scrupulum sed ut firma et illibata iugiter persistant apostolico :i libenter pre- 
sidio communimus. Sane ad nostri apostolatusauditum deducto quod inter carissimum 
in Christo filium nostrum Alfonsum Aragonum et utriusque Sicilie Regem illustrem 
seu eius regium fisci procuratorem ex una, necnon prelatos, clerum et ecclesiasticas 
personas seculares et regulares ordinimi quorumcunque eciam miliciarum regno- 
rum Valencie, Maioricarum et Minoricarum ac eciam comitatuum Rossilionis et 
Ceritanie partibus ex altera, de et super imposicione quatuor solidorum prò libra 
per eumdem regem certo modo facta in omnibus bonis sedentibus et de realencho 
ac decimis et primiciis per dictas ecclesias ecclesiasticasque personas ac pia sancta 
et religiosa loca in dictis regnis et comitatibus sita tenta seu possessa necnon pre- 
textu exhibicionis titulorum de bonis ac decimis et primiciis supradictis necnon 
capud -breviacionis eorumdem virtute regiorum mandatorum ' emanatorum gravis 
exorta fuerat materia questionis, Nos tunc dilectum filium nostrum Iohannem titilli 
sancti Laurencii in lucina presbiterum Cardinalem ad prefatum regem prò sedandis 
dissencionibus huiusmodi seu concordia inienda eos 3 duximus cum nostris facul- 
tatum litteris specialiter dcstinandum qui ad ipsum regem tunc in civitate Neapolitana 
vel circa residentem personaliter se transferens, conv.ocatis prelatis regnorum et 
comitatuum predictorum in civitate Neapolitana repertis eorumque procuratoribus 
seu sindieis ad consequendam concordiam solicite, prudenter et diligenter prò viribus 
instetit; tandem vero prefatus Rex tanquam verus pacis amator et obediens ecclesie 
filius prefati Cardinalis proposita et allegata benigne et pacienter audiens post plu- 

1 Seg. Vai.. • popolo nostro . 
Val., vel >. 
Seg. Val. apostolico •. 

' litg.. Val. adii, qui un • incolc . che non ha senso e forsi cela un nome ili città. 
• Sic! 1-orsc « eo ■ o inter eos •. 



a. 14.">1 Ufonso Vd"Aragona e i Prelati ecc. dei suoi sitili 187 

rimas collaciones, dietas 1 et deliberaciones hinc inde habitas, observatas et obtentas 
ad veiam pacem et amicabilem concordiam cum prelatis, clero et personis prefatis 
devenit, super quibus quidem pace et concordia nonnulla fuerunt in conspectu 
dicti Cardinalis et coram certis notariis et testibus inita, conventa et concordata ac 
.tiramento vallata capitula prout in ipsius Regis litteris manu sua propria signatis 
ac eius vera aurea bulla sigillatis signisque et subscriptionibus notariorum et alio- 
rum suorum oftìcialium munitis,- quarum tenorem et earum subscripciones signis 
et carateribus dumtaxat obmissis de verbo ad verbum presentibus inseri fecimus 
tenoris subsequentis videlicet : In Dei nomine pateat universis quod nos Alfonsus 
Dei gratia Rex Aragonum, Sicilie citra farum, Valencie, Hierusalem, Hungarie, Maiori- 
carum, Sardinic et Corsice, comes Barchinone, dux Athenarum et Neopatrie 8 ac eciam 
comes Rossilionis et Ceritanie, Quia decet pium et clementem principem ecclesias 
et ecclesiasticas personas Deo famulantes ne dum in sua iusticia confovere sed eciam 
favoribus et largitionibus prosequi gratiosis, prospicientes gravem qucstionem inter nos 
sive nostrum regium fisci procuratorem parte ex una necnon ecclesias ecclesiasti- 
casque personas, loca sancta et pia sive religiosa eciam militaria ordinis beate Marie 
de Montesia et milicie sancii Georgii 1 et aliorum ordinum quoruncunque regnorum 
Valencie, Maioricarum, Minoricarum et Uvice ac eciam comitatuum Rossilionis et 
Ceritanie parte ex altera suscitatam de et pretextu imposicionis quatuor solidorum 
prò libra per nos facte certo modo in omnibus bonis sedentibus et de realencho per 
dietas ecclesias ecclesiasticasque personas, loca pia sancta sive religiosa in dictis regnis 
et comitatibus tenta sive possessa necnon pretextu exhibicionis titulorum de dictis 
bonis a nostra maiestate mandate et eciam capud breviacionis dictorum bonorum 
virtute regie provisionis a nobis emanate sub dato in nostris felicibus castris de 
Albaresia de Aquaviva V" die marcii anno a nativitate Domini M°CCCC XLVIII°, 
cupicntesque eadem concordia, composicione sive transazione riniri et terminari 
accedente ad id auctoritate Srhi domini nostri domini Nicolai pappe quinti qui prò 
huiusmodi facienda concordia reverendissimum in Christo patrem dominum Iohan- 
nem titilli sancti Laurencii in lucina presbiterum Cardinalem Morinensem sue Sancti- 
tatis legatum ad nos presencialiter destinavit, plenarie informati penitus et instructi 
de omnibus iuribus nostris et dicti nostri fisci, habito pieno, maturo et deliberato 
Consilio cum iurisperitis et expertis in constitucionibus, foris, privilegiis, libertatibus 
et franquisiis dictorum regnorum et comitatuum, tenore presentis publici instru- 
menti in presencia prefati reverendissimi domini Cardinalis legati per nos et nostros 
in perpetuum valitura dicto Cardinali promittimus et fide bona convenimus tenere et 
perpetuo observare Capitula infra sequentia inter nos et nostrum regium fisci procu- 
ratorem parte ex una et dietas ecclesias, ecclesiasticas personas, loca pia sancta et reli- 
giosa parte ex altera facta appunctata conventa et concordata sub forma sequenti. 
Primo fuit conventum et concordatum interveniente prefato domino Cardinali 
prò Smo domino nostro prefato et apostolica sede quod dictus dominus Rex ex 
causa convencionis presentis revocet, casset et annullet et de presenti cassat, revocat 

1 Reg. Vat.: « dietas ». 

' Reg. Vai..- ministris»! 

■ Reg. Val.: • Neopadie ». 

* Reg. Val.: Gregurii •, ma più avanti ha esso pure «Geuigii .. 



Alfonso V d'Aragona e i Prelati ecc. dei suoi sldli a. 1451 



ii annullat quascuaque litteras pragmaticas sive provisiones factas et provisas 
super occupacionibus sive apprehensionibus honorum possessorum et detentorum a 
dictis ecclesiis, ecclesiasticis personìs, locis piis sanctis et religiosis et super exhibi- 

cione titulorum et capud breviacione dictorum bonorum et eciam super imposicione 
quatuor solidorum prò libra vel alia maiori aut minori quantitate et alia quecunque 
mandata, ordinaciones, disposiciones, sentenciam 1 sive declaraciones factas in et con- 
ila dictas ecclesias, ecclesiasticas personas, loca sancta et pia sive religiosa et bona 
eorumdem et omnia singula acta, procedimenta et enantamenta virtute dictarum pro- 
\ isionum, litterarum et declaracionum facta, insecuta, actentata et executata. Et pro- 
mittit dictus dominus Rex prò se et suis successoribus in sua bona fide regia quod 
dictis ecclesiis, ecclesiasticis personis, ordinibus, elemosinis, confratriis et aliispiis locis 
sanctis vel religiosis sive fuerint ecclesiasticarum personarum sive secularium sive 
mixtarum et bonis eorumdem eciam si fuerint patrimonialia imposicio aliqua qua- 
tuor solidorum prò libra aut alia maior aut minor non net quacunque grandissima 
gravi imminenti vel urgenti causa vel neccessitate taliter quod directe vel indirecte 
nulla causa ratione vel occasione quantumcunque gravissima per viam demandc, 
e >llecte, imposicionis, functionis vel alterius cuiuscunque iuris regalis, realis, vincialis 
personalis aut mixti seu alias non possit neque valeat aliquid eis peti, imponi sive 
exigi per dictum dominum regem vel successores suos salvis forma.- Civitas Maio- 
riensis et totum dictum regnum Maioricarum solvet realiter et cum effectu simul cum 
habitatoribus eiusdem et non alias nec separatim et ecclesie, ecclesiastice persone, 
loca et bona dictorum comitatuum quociens dicti comitatus solvent realiter et cum 
effectu simul cum habitatoribus eorumdem et non alias neque separatim. 

Item ut in futurum non valeat suscitari 3 questio quod bona dictarum eccle- 
siarum et ecclesiasticarum personarum et locorum predictorum teneantur et obnoxia 
sint diete generali contribucioni et in quo et quod non 4 est conventum quod in primis 
curiis generalibus Valentinis celebrandis regia maiestas per se vel per eius locum- 
tenentem generalem ex quolibet trium brachiorum curiarum ipsarum et de consensu 
cuiuslibet eorum vel maioris partis habeat eligere unam personam, quod si brachium 
ecclesiasticum vel eorum maior pars electioni fiende non consentiret licitum sit ipsi 
regie maiestati vel eius locumtenenti generali consensu aliorum duorum brachiorum 
unam' personam ecclesiasticam de hiis que huiusmodi curiis consueverunt interesse 
eligere, que tres persone sic electe habeant dicere, decernere et declarare per meram 
iusticiam predicta et id quod concorditer per dictas tres personas fuerit declaratum 
habeatur prò actu curie et habeat tantam virtutem et efficaciam ac si tota curia id 
tecisset. Si vero concordes fuerint habeat tunc prefata regia maiestas vel eius locum- 
tenens generalis simul cum uno ex Episcopis si presentes fuerint, sin autem absentes 
tuerint cum una ecclesiastica persona ex iis que in curiis huiusmodi consueverunt 
interesse eligere unam quartam personam que habeat dicere, decernere et declarare 



ni Q| [&£ , "- 

= Skl 
Ri l i ". , i t ,, n , 

' Questo non pai rei i ! i 

6 Re%. Val.: marni >. 
'./?<■£. Val.: ■ vere .. 



a. 1451 Alfonso V d'Aragona e i Prelati ecc. dei suoi stati 189 

per meram iusticiam predicta et id quod prefatis tribus discordantibus per huiusmodi 
quartam sic electam personam declarabitur habeatur prò acuì curie et habeat tantam 
virtutem et efficaciam ac si tota curia id fecisset. là ut facilius intendatur diete 
declaracioni lìende est concordatum quod donec ditta declaracio facta sit a dietis 
ecclesiis, ecclesiasticis personis, locis et bonis nulla possit fieri exactio directe vel 
indirecte et fiat similis declaracio in curiis generalibus Catalanis celebrandis quo 
ad ecclesias, ecclesiasticas personas, loca et bonadicti regni Maioricarum et Insularum 
predictarum et dictorum comitatuum Rossilionis et Cerìtanie. 

Item quod diete ecclesie, ecclesiastice persone, loca et bona sint libera ab omnibus 
impensis et sumptibus, iuribus sigilli et quorumeunque ministrorum et aliorum que 
possent peti et exigi occasione presentis obvencionis et causa ac subscripcione capitu 
lorum 1 et instrumentorum inde insurgencium et quod cuilibet 2 ecclesie cathedrali ac 
edam magistro sancte Marie de Montesia et milicie sancti Ceorgii petenti detur 
unum instrumentum sigiìlatum gratis ut premittitur et absque solucione quacunque 
et ipsa instrumenta sigillentur videlicet unum bulla aurea et alia bulla plumbea dicti 
domini regis. 

Item dictus dominus Rex promittit in sua bona rìde regia et iurat solemniter 
per Crucem Domini et eius quatuor sancta Evangelia in manibus prefati domini 
Cardinalis apostoliche sedis legati quod dabit operam et curam cum effectu ut :ì de 
omnibus predictis fiant acta in primis curiis Catalanis et in primis curiis Valentinis 
celebrandis. 

Volentes igitur contenta in dietis capitulis effectum babere et compiere cum 
hoc presenti publico instrumento cunctis temporibus valituro et iterum reinformati 
et instructi plenarie de omnibus iuribus nostris et habito Consilio pieno, sano et deli- 
berato ex causa diete presentis convencionis cassamus, revocamus et annullamus 
omnia et quecunque per nos processa, emanata, sentenciata et declarata contra dictas 
ecclesias, ecclesiasticas personas, loca pia sancta et religiosa eciam militaria ordinis 
beate Marie de Montesia et milicie sancti Georgii et bona eorum et eis nullam facie- 
mus peticionem, demandam, exactionem vel imposicionem iuxta mentem, seriem, teno- 
rem et sentenciam primi dictorum Capitulorum. 

Item laudamus, confìrmamus et approbamus quascunque alienaciones et trans- 
portaciones in dictas ecclesias, ecclesiasticas personas et loca predicta factas et 
remittimus omnia iura amortizacionis et alia iuxta seriem, mentem et continenciam 
secundi dictorum Capitulorum. 

Item confitemur et recognoscimus quomodo decime et primicie possesse et tente 
per dictas ecclesias ecclesiasticasque personas ac religionem et miliciam Montesie 
pertinuerunt et pertinent de iure divino pariter et humano eisdem et alias volumus 
ut in tercio 4 Capitulo desuper confecto continetur. Et placet nobis ac contentamur 
quod hec confessio et rerognicio nostra et alia contenta in dicto Capitulo corrobo- 
rentur bulla Smi domini nostri domini Nicolai pape quinti prout in eodem Capitulo 
continetur. 

1 Reg. Val.: ■ capitulo ». 

* Reg. Val.: ■ cuiuslibet . 

3 Reg. Val. om.; lo dà giustamente RaynaldUS. 

* Reg. Val.: linterico». 



190 Alfonso V il' [ragona <■ i Prelati ecc. dei suoi sta// a. 1451 



Item promittimus ut supra quod diete ecclesie, ecclesiastice persone et loca 
tantum prò hiis bonis que declarabuntur per iusticiam obnoxia esse contribucioni 
solvent simul cum laicis et non alias iuxta seriem et tenorem quarti dictorum Capi- 
tulorum. 

Item promittimus quod commissio et declaracio fiet iuxta continenciam quinti 
dictorum Capitulorum. 

Item quod ecclesie, ecclesiastice persone et loca predieta sint libera ab omnibus 
simplicibus et expensis hane conveneionem quomodolibet eontingentibus iuxta seriem 
sexti dictorum Capitulorum. 

Item quod de omnibus predictis et eorum quibuslibet fiant acta curiarum in 
curiis Catalonie et Valencie. Et generaliter promittimus per nos et nostros in bona 
fide convenimus omnia et singula in dietis Capitulis et eorum quolibet contenta et 
scripta tenere, compiere, exequi et observare ac eisdem operam et eomplementum 
cum effectu dare et eis non contravenire aliqua causa, occasione vel racione quantum- 
eunque nobis et nostris successoribus gravi, grandi, imminenti, iusta, utili, expedienti, 
neccessaria et sic promittimus domino nostro Deo ' et dietis ecelesiis, ecclesiasticis 
personis et locis predictis ae prothonotario infrascripto prò eis et omnibus aliis 
quorum interest et interesse possit nunc et in futurum recipienti et stipulanti et ad 
maiorem firmitatem iuramus ut supra in manibus prefati Rmi domini Cardinalis et 
legati hiis presentis ea tenere, exequi et compiere ut predicitur obligantes ad hec 
omnia bona nostra et regnorum nostrorum et nostrorum suceessorum imperpetuum, 
que omnia et singula per nos ut premittitur promissa et iurata volumus omnibus 
aliis ecelesiis, ecclesiasticis personis necnon locis piis et sanctis sive religiosis regni 
et dominiorum nostrorum Aragonie et principatus Catalonie si et in quantum indi- 
geant in omnibus et per omnia suffragari. Et ita in manibus dicti domini Cardinalis 
legati hiis ut predicitur presentis ad sancta Dei Evangelia promittimus et iuramus. 
lllustrissimis itaque Regine Consorti et Regi Navarre fratri carissimis et locumtenen- 
tibus nostris generalibus intentum nostrum declaramus, officialibus vero et subditis 
nostris universis dicimus iniungimus et mandamus sub debito et ridelitate quibus 
nobis astringuntur et sub pena X m marcarum auri a bonis eorum irremissibiliter, 
quam ipso facto si contravenerint incurrant, exigendarum quatenus omnia predicta 
et eorum singula ad ungueni teneant, exequantur et observent iuxta eorum tenorem 
et mentem pleniorem eaque publicent per loca consueta civitatum et villarum et 
modo infrascriptis. Per hoc tamen non intendit dictus dominus Rex annuos census 
quos sua regia curia ratione huiusmodi sedencium honorum ante presentem conven- 
eionem annis singulis recipere consuevit remittere vel relaxare. 

Item dictus dominus Rex laudat, confirmat et approbat expresse et de presenti 
omnes et singulas donaciones, herencias, successiones, 2 legata, assignaciones, dota- 
eiones, permutaciones, impignoraeiones, commissa, derelinquimenta, vendiciones, 
empciones, transportaciones, ordinaciones, disposiciones et quaseunque alias aliena- 
eiones quibuscunque causis, modis vel racionibus et per quasvis personas cuiuscun- 
que status, gradus vel condicionis fuerint eciam si papali, regali, eardinalatus, pontifi- 
cali aut alia prefulgeant dignitate, universitates et collegia facta et factas de rebus et 

1 Cosi il Reg. Val., ma forse andrà letto: • li to 
* Re g i 



Alfonso V d'Aragona e ì Prelati ecc. dei suoi stati 1^1 



bonis sedentibus seu de realencho aut de bonis militum generosorum, ecclesiarum, 
religionum eciam ordinis beate Marie de Montesia et milieie sancti Georgii et alio- 
rum ordinum quorumeunque et personarum ecclesiasticarum aut religiosarum ' et 
aliarum quarumeunque usque in presentem diem quibuscunque ecclesiis, monaste- 
riis, ordinibus, capitulis, dignitatibus, canonicatibus, prebendis, personatibus, admini- 
strationibus, offieiis, operibus ecclesiarum cathedralium, beneticiis simplicibus, vicariis 
perpetuis, rectoriis, clericis, ecclesiasticis personis, religiosis lanceis, candelis, anni 
versariis, annualibus, duplis, elemosinis, confiratriis sive administrentur per laicas 
personas sive per ecclesiasticas sive simul per utrasque in quameunque nianum 
mortuam, personas aut loca sancta pia vel religiosa facta, ordinata, constructa, edi- 
ficata vel instituta verbo vel scriptis aut alias quovis modo a toto tempore preterito 
usque mine-' regnum et civitatem Valencie et intra regnum et civitatem et insulas 
Maioricarum, Minoricarum et Yvice et intra comitatus Rossilionis et Ceritanie villas, 
loca, castra, alquirias, raftallos et in quibuscunque partibus eorum. Et dictus dominus 
Rex transportat, relaxat, deffinit et absolvit dictis ecclesiis, monasteriis, ordinibus, 
elemosinis, collegiis et locis et personis desuper nominatis et declaratis omnia iura, 
confiscaciones, actiones et demandas si et que dicto domino Regi et successoribus 
suis quibuscunque per foros, privilegia, iura, pragmaticas sanctiones, provisiones 
regias aut quacunque alia ratione pertinerent aut pertinere possent directe vel indi- 
recte in et super dictis rebus et bonis per ecclesias, '■' monasteria, ordines, personas 
ecclesiasticas, loca sancta pia et religiosa et alia supradicta possessa, tenta aut usu- 
fructuata aut illis pertinencia seu pertinere Valencia ex disposicionibus, titulis vel 
ordinacionibus precedentibus et a quacunque inquetacione, vexacione, molestacione, 
questione vel demanda que occasione predictorum posset fieri, ita quod omnia ex 
inde censeantur et sint virtute convencionis presentis amortizata et iusto titulo in 
ipsas ecclesias, ecclesiasticas personas, loca pia et religiosa et alia predicta translata 
et per eas adquisita sic quod neque ipse ecclesie et alie persone ecclesiastice, loca 
pia et religiosa et alia predicta adquirentes et in eas transferentes non teneantur 
propterea ad aliquod ius mortizacionis regie curie nec eciam ecclesiis, ecclesia- 
sticis personis, locis piis et religiosis et aliis predictis solvendum: in transferendis 
autem de cetero bonis in ipsas ecclesias, ecclesiasticas personas, loca pia et reli- 
giosa et alia predicta non censeatur propter hoc pragmaticis sanctionibus et aliis 
regiis ordinacionibus, foris, franquisiis, constitucionibus neque privilegiis si que 
habeant diete ecclesie, ecclesiastice persone, loca pia et religiosa et alia predicta in 
aliquo derogatum. Et quod exinde diete ecclesie, capitula, monasteria, ordines, cano- 
nicatus, dignitates, vicarie perpetue et rectorie, lancee, candele, anniversaria, duple, 
annuales, elemosine et confratrie, loca sancta pia et religiosa et alia supradicta 
prò se et successoribus suis habeant et teneant omnia dieta bona et res acquisita 
et in eos et eorum quoscunque transportata, translata, relaxata, tenta, possessa et 
usufructuata seu ex causa dictorum beneficiorum, duplorum, anniversariorum, lexia- 
rum, donacionum et aliarum alienacionum seu transportacionum iam factarum acqui- 
sita a toto tempore preterito usque ad diem presentem libere et imperpetuum absque 

1 />'<■?. Val.: rcligiarum . 
- Andrà aggiunto « intra •. 
3 Reg. Vat.: « ecclesiam ». 



192 Alfonso V d'Aragona e i Prelati ecc. dei suoi stati a. 1451 



aliqua contradictione, questione, demanda et controversia dicti domini Regis here- 
dumque et successorum suorum quorumlibet et eciam aliarum personarum qua- 
rumcunque respectu vel occasione cuiusvis regii interesse racione amortizacionum 
predictarum non obtentarum a dicto domino Rem seu eius predecessoribus. 

Item ex causa convencionis presentis dictus dominus Rex confitetur et recogno- 
scit pio se et suis successoribus quomodo decime et primicie' possesse et tente per 
dictas ecclesias et ecclesiasticas personas et religionem ac miliciam Montesie perti- 
nuerunt et pertinent iure divino pariter et humano eisdem et quod ab inde ullo 
unquam tempore super illis parte seu partibus decimarum et primiciarum 2 quas diete 
ecclesie et ecclesiastice persone prò nunc possident et tenent imposicionem aliquam 
quatuor solidorum pio libra aut aliam maiorem vel minorem aut exactionem, col- 
lectam, demandam aut aliam quameunque functionem non facient, petent aut exigent, 
ymo ipse decime et primicie 1 per ecclesias et ecclesiasticas personas possesse et 
tente ad eas pertineant et sint libere a quacunque contribucione particulari vel gene- 
rali in imposicionibus, exactionibus, collectis, demandis et functionibus predictis et 
de consensu eiusdem domini Regis conventum est quod predicta corroborentur bulla 
Srfti domini nostri domini Nicolai pape quinti et Rniorum sacrosancte Romane eccle- 
sie Cardinalium manibus subscripta ad futuram rei memoriam in qua presens Capi- 
tulum inseratur et quod in futurum per successores dicti domini Regis non possit 
super predictis contentis in hoc Capitulo aliquid in dubium revocati. Quin ymo 
teneatur 3 quilibet eorum in principio sui regiminis prestare iuramentum de huius- 
modi Capitulo observando. 

Item si contingat dietimi dominum Regem aut successores suos ob aliquam 
iustam, rationabilem causam et neccessariam peticionem, demandam vel aliquam 
imposicionem facere dictis regnis et comitatibus aut eorum alicui quod tali 4 casu diete 
ecclesie, ecclesiastice persone et alia loca supradicta prò bonis que declarabuntur 
forma dicenda inferius teneri et obnoxia esse contribucioni solvant et contribuant 
simili et coniunctim et non separatim cum dictis regnis et comitatibus et illis solven- 
tibus realiter et cum effeetu et non alias nec alio modo sic videlicet quod non possit 
(ieri imperpetuum exactio, demanda, peticio vel imposicio qualitercunque et quo- 
modocunque dictis ecclesiis, personis et locis et bonis eorumdem acquisitis et acqui- 
rendis que declarabuntur obnoxia esse contribucioni nisi quando net dictis regnis et 
comitatibus cum effeetu et absque fraude et quod fiat simul cum eis et non sepa- 
ratim. 

Hoc declarato quod ecclesie, ecclesiastice persone et loca supradicta et eorum 
bona regni Valencie solvant et contribuant prò bonis tantum que declarabuntur 
teneri de iusticia quociens dieta civitas et totum dictum regnum Valencie solvet 
realiter et cum effeetu et simul cum habitatoribus eiusdem et non alias nec seor- 
sum et ecclesie, ecclesiastice persone, loca et bona insularum Maioriearum, Minori- 
carum et Yvice quociens regnorum nostrorum solemniter ut omnibus innotescant. 

1 Kaynaldus: « pro\ ini 

R iv N ii.iiiv . provinciarum •. 

Reg Val.: teneantar -. 
■ A'.k Val. add in 



a> i45i Alfonso V et Aragona e i Prelati ecc. dei '-noi stati 193 



la quorum testimonium presens publicum instrumentum Beri iussimus nostra 
bulla aurea inpendonti muniendum. 

Datum et aetum e,st hoc in castello ville Turris Octavi de distrietu civitatis 
nostre Xeapolis die sexto mensis Ianuarii anno a Nativitate Domini millesimo 
quadringentesimo quinquagesimo primo regni nostri Sicilie citra farum anno deci- 
moseptimo, aliorum vero regnorum nostrorum tricesimo sexto presentibus venc- 
rabilibus in Christo Patribus lohanne Garsia ' Episcopo Maioricarum confessore, 
( iisperdo Pardo Episcopo Segobricensi, religioso fratte Ludovico dez Puig claverio 
ordinis beate Marie de Montesia et milicie sancti Georgii consiliariis nostris dilectis 
Bernardo Rovini decretorum doctore sacri palacii apostolici auditore procurato- 
reque Rmi in Christo patris domini Alfonsi de Borgia tituli sanctorum quatuor Coro- 
natorum Cardinalis et Episcopi Valentini ac Ludovico Cardona in sacra pagina pro- 
fessore canonico Elnensi ac procuratore venerabilis in Christo patris Galcerandi 
Albert Episcopi Elncnsis. 

Signum Alfonsi Dei grada Regis Aragonum, Sicilie citra et ultra farum, Valencie, 
Hierusalem, Hungarie, Maioricarum, Sardinie et Corsice, comes Barellinone, dux 
Athenarum et Neopatrie ac eciam comes Rossilionis et Ceritanie, qui predicta conce- 
dimus, laudamus, fìrmamus et iuramus. Rex Alfonsus. Testes sunt qui predictis inter- 
fuerunt illustrissimus Ferdinandus de Aragonia dux Calabrie filius primogenitus et 
locumtenens generalis elicti serrhi domini Regis in dicto regno Sicilie citra farum, 
spectabilis magnilicus- ac venerabilis religiosus Eximenus Petrus de Corella Comes 
Cocentayne, frater Dominicus Exarch monachus monasterii sanctarum crucum ordi- 
nis Cisterciensis capellanus maior, Petrus de Bisulduno regii patrimonii generalis 
conservato]-, Nicolaus Anthonius de Montibus de Capua fisci advocatus, Michael 
Ricius de Neapoli legum doctores Galcerandus Mercader consiliarii Gabriel Curiale 
camerarius Franciscus Simyer armorum uxerius milites et Periconus de Nasello 
s riha serrhi domini Regis predicti. 

Signum mei Arnaldi Fonolleda prothonotarii serenissimi : domini Regis predicti, 
qui de ipsius mandato premissis interfui atque scribi feci et clausi. Corrigitur in 
lineis IP < in nostris felicibus », XII 1 « successiones », XXVII 1 ' «et» et XXVIIP 
« scil. quod», XXXIII 1 « ex Episcopis » et alibi in eadem « et declarare per meram 
iusticiam predicta 4 ». 

In graciarum Valentie primo dominus Rex mandavit michi Arnaldo Fonolleda : 
in cuius posse firmatili - ' et in manibus domini Cardinalis iuratur. ' Pro. Vidit P. cons. 
generalis. 

Quare prò parte prelatorum, cleri et ecclesiasticarum personarum predictorum 
uobis fuit humiliter supplicatum ut preinsertis regiis litteris cum omnibus in eis con- 
tentis capitulis, articulis et clausulis prò illorum susbsistencia firmiori robur aposto- 
lice confirmacionis adiicere' de benignitate apostolica, dignaremur. Nos igitur qui 

1 Reg. Val.: gratis . sottintendendo forse Dei i Raynaldus infatti ha: l>ei gratis . 
'-' Reg. Val.: - magnifici >. 

Rii. Val.: serendissirai ■ . 
< Correzioni relative all'originale, non tutte identificabili. 
■ ffgg, i ai Fanolleda -. 
1 ! Reg Val.: tir.' • e iui .' •. 
r Reg. Val.: adijecer.; • . 



l'M Alfonso V ti' Aragona e i Prelati ecc. dei suoi stati a. 1451 

Illius vicem gerimus in terris qui pacem et concordiam nutrit in sublimibus et pacem 
ipsam iure hereditario discipulis ac aliis Christi fidelibus reliquit 1 in discessu, huius- 
modi supplicacionibus inclinati premissas litteras ac omnia in eis contenta auctoritate 
apostolica et ex certa sciencia harum serie confìrmamus, laudamus et approbamus, 
firma, perpetua rataque et grata habemus ac presentis - scripti patrocinio commu- 
nimus supplentes omnes et singulos defectus si qui forsan intervenerint in eisdem ac 
decernentes ut nemini liceat prefatos prelatos ac clerum, ecclesias ecclesiasticasque 
personas, seculares vel regulares, religionem miliciam Montesie, pia loca et alia 
desuper nominata contra earumdem insertarum litterarum et Capitulorum in eis con- 
tentorum tenorem in aliquo molestare, impedire, perturbare vel inquietare aut eorum 
possessiones, iura, fructus, redditus et proventus, decimas, primicias ac bona mobilia 
vel immobilia auferre vel ablata retinere, :1 minuere seu ab eis onera, imposiciones 
aut exactiones imponere, exigere, extorquere vel eos quibusvis vexacionibus fatigare 
aut quominus libere et integre habeant, possideant et teneant, percipiant, * recipiant 
vel percipere 5 aut recipere valeant, sed ea omnia integre conserventur prelatis, 
ecclesiis ecclesiasticisque personis et aliis superius nominatis necnon prout etc. irri- 
tum et inane si secus super hiis a quoquam quavis auctoritate scienter vel igno- 
ranter actemptatum forsam est hactenus vel imposterum contigerit actemptari. Si 
qua igitur ecclesiastica secularisve persona quacunque ecclesiastica vel mundana 
dignitate prefulgeat de cetero contra ea vel aliquod premissorum directe vel indi- 
recte per se vel per alium seu alios quovis quesito colore seu modo impedire, tacere 
vel ordinare, permittere aut procurare, venire presumpserit seu actemptaverit quo- 
ciens et quomodo id fecerit vel actemptaverit excommunicacioni et sollemni eciam 
anathemati subiaceat ipso facto et hoc presenti irrifragabili edicto auctoritate et 
sciencia premissis excommunicatam et anathematizatam esse decernimus et eciam 
declaramus ac prò tali haberi denunciamus volumus et mandamus donec integra 
satisfacione premissa munus absolucionis meruerit obtinere potestatis honorisque sui 
careat dignitate, rea quoque se divino iudicio existere de perpetrata iniquitate cogno- 
scat ac a sacratissimo corpore et sanguine Dei et domini redemptoris nostri Iesu 
L'hristi aliena fiat atque in extremo examine districte subiaceat ultioni. Nulli ergo etc. 
nostre eonfìrmacionis, laudacionis, approbacionis, commutacionis, supplecionis, consti- 
tucionis, declaracionis, voluntatis, denunciacionis et mandati infringere etc. 

Datum Rome apud sanctum Petrum anno incarnacionis dominice millesimo 
quadringentesimo quinquagesimo, octavo kal. februarii Pontificatus nostri Anno 
Quarto, ' 

De curia - A. de Magio. 



Da Reg. Val. 423, t. 139'-142 v (Archivio segreto Vaticano, gualche brano è presso 
O. Raynaldus, .(//;/ nel. ad a 1451, x, ed. Mansi, IX, 576s., ove l'erronea data «MCDLiX. 



Reg. 


Vili. : 


• relinquii .. 


Reg. 


Val. : 


■ presenti •. 


Reg. 


Va!. : 


* i . timu I, . 


Reg. 


Val. 


partii ipanl 


/.: 


Val. : 


• pai iti ipai e 



La conferma di Niccolo \ e. pertanto del 25 gennaio 1451 



a J452 Indulto circa /e nomine ecclesiastiche in Savoia 195 

kaL februarii pontificatus nostri anno ni». Il Mansi in nota al Raynaldus, insistendo sugli 
anni di regno di Alfonso indicati nell'atto, vorrebbe rimandare il concordato al 1452 e con eg 
vere le note cronologiche della bolla anticipandola al 1450 correggi MCCCCLIX in mccccxux), 
nel qual caso, dice, nulla avrebbe a vedere col concordato. 11 Reg. Vat. 423 stabilisce la 
lezione e con ciò la data giusta. 



XXX. 

INDULTO DI NICCOLÒ V A LODOVICO DUCA DI SAVOIA 
CIRCA LL NOMINE ECCLESIASTICHE. 

IO ;i limilo 1452. 

Nicolaus Episcopus Servus Servorum Dei. Ad futuram rei memoriam. Etsi ex 
paternae charitatis affectu quorumlibet ' statui pacifico, et tranquillo in votivis con 
fovendo profectibus assiduae sollicitudinis cura libenter intendimus, congruit tamen 
nos Catholicos Principes, nobis et Apostolicae Sedi devotos quo 2 id a nobis sincere 
requiritur propensioribus favoribus prosequi ne status sui dispendia subeant, et 
quaevis ipsos conturbet adversitas intestina ; Hinc est quod quamvis Sedis praedi- 
ctae providentia circumspecta actus suos sub eo semper dirigat rationis modera- 
mine, ne in cuiusquam protendantur praeiudicium vel offensam, nihilominus Dile- 
ctum Filium Nobilem Virum Ludovicum Ducem Sabaudiae, qui uti Catholicum 
decet Principem nobis, et dictae Sedi piene assurgens obedientiae debito prò suae 
devotionis affectu a nobis attolli meruit, favore benevolentiae specialis eo conside- 
rationis nostrae respectu prosequi volentes quo firma fiducia, omnem sibi tollat 
suspicionis causam, ne ex promotione quorumvis ad quorumeumque Ecclesiarum, 
vel Monasteriorum infra districtum sui temporalis dominii consistentium regimina, 
seu provisionibus quibuslibet, de quibusvis dignitatibus dispositioni nostrae reser- 
vatis ibidem consistentibus quibuscumque personis per nos faciendis sui status sue- 
cedat dispendium, aut alia quaevis adversitas intestina praefatum Ducem harum 
serie certum reddimus, et sibi.promittimus, quod ipso, et dominio huiusmodi in 
integritate dictae obedientiae persistentibus ad quarumeumque Metropolitanarum, 
et aliarum Cathedralium Ecclesiarum regimina, 3 aut dignitates Abbatiales intra 
districtum praedictum neminem praeficiemus, seu illis de quorumeumque personis 
non providebimus, nisi habitis prius per nos intentione et consensu ipsius Ducis 
de personis idoneis ad huiusmodi regimina, seu dignitates promovendis, vel de 
quarum personis tales provisiones fuerint faciendae, de aliis vero dignitatibus vide- 
licet post Pontificales maioribus, et Prioratibus Conventualibus, ac aliis 4 disposi- 
tioni nostrae generaliter reservatis in districtu praefato personis providebimus ido- 
neis non nisi fuerint de locis ditionis ipsius Ducis, aut sibi gratae, vel acceptae de 

1 La cupia vatic. : ■ quovislihet ». 

'- La copia vati.. qubmodo e dovrà essere: « quando •. 

' TraiWs: • Metropolitanarum, vel alia,rum Cathedralium earunJem regimina.. 

* Trattes: « alias ». 



1% Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1515 

aliis locis oriundae. Praeterea Prioratus Tallueriarum, 1 Ripaliae et Novalitii, ac Prae- 
posituram Montis Iovis, quae in conlìnibus huiusmodi dominiorum consistunt, si et 
cum illos vacare contigerit, nulli conferemus, nisi similiter prius ab ipso Duce eius 
intentione habita de personis quibus fuerint conferendi. Gratias autem expectativas, 
et speciales reservationes quaslibet cum quibusvis, quae ex illis descendunt provi- 
dendi mandatis in districtu praedicto personis dumtaxat, quae locorum eiusdem 
distrìctus alienigenae, vel extraneae non fuerint, nisi fortassis eiusdem Ducis con- 
sensus aliis personis super huiusmodi gratiis obtinendis suffragetur, concedemus. 
Quod si fortassis ex importunitate petentium, aut per praeoccupationem, seu alias 
inadvertenter per rros contra praemissa quasvis provisiones, praefectiones, et colla- 
tiones fieri, aut alias quicquam concedi contigerit, 2 auctoritate Apostolica earumdem 
praesentium tenore statuimus, declaramus et decernimus ea omnia utpote praeter, 
et contra mentem nostrani a nobis extorta, 3 et quaecumque inde secuta, cum pro- 
cessibus inde prò tempore habitis, quasvis etiam in se censuras, et poenas conti- 
nentibus nullius fore roboris, vel momenti, ipsisque processibus minime intendendum 
sive parendum esse, nec censuras, et poenas huiusmodi quemquam arctare, sed 
illas, et eosdem processus poenitus haberi debere prò infectis. Nulli ergo omnino 
hominum liceat hanc paginam nostrae promissionis, statuti, declarationis, et consti- 
tutionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare 
praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei, et Beatorum Petri et Pauli Aposto- 
lorum eius se noverit incursurum. 

Dat. Romae apud Sanctum Petrum, anno Incarnationis Dominicae millesimo 
quadringentesimo quinquagesimo primo. Quarto Id. Ianuarii, Pontificatus nostri 
anno quinto. 

Da Traités publics de la royale Maison de Savoie, V, Turin 1836, 160 s. in nota, colla- 
zionata la copia autentica del notaio Manfredo Pellerino, munita di dichiarazione del valore 
giuridico della copia per parte del Nunzio a Torino Giulio Ottinelli in data 26 maggio 1587, 
in AA. Arni. I XV III 721 (già Arni. Il, e. IX, n. 46) nell'Archìvio segreto Vaticano. 



La concessione di Niccolò V fu oggetto delle seguenti interpretazioni ed estensioni. 



1. - Leone X.' 

27 maggio 1515. 

Benignitas Sedis Apostolicae consueta, ea quae per Romanos Pontifices, prò Catholico- 
rum Prineipum prospero, et tranquillo statu ac indemnitate, et animarum salute provide 
concessa comperit, libenter approbat, et innovat, eisque Apostolici muniminis robur adjicit, 
ac de novo concedit, et alias in iis providet, prout in Domino prospioit" salubriter expe- 
dire. Dudum si quidem felicis recordationis Nicolaus V. quondam Ludovico Sabaudiae Duci 

pia vatic. : . Salutianitn . 
La i opin i ti ii i in ingat . 
1 itracta • 

" Dei brevi pontifici anteriori a quello di Innocenzo XII si danno sultani,, quelli .li Leone X e di Clemente Vili 
vengono ricordati da Più VII n. o). 
Xtg. Val./ . conspicit ». 



a. 1515 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia 197 



tunc in humanis agenti, ne ex promotione quorumvis, ad quarumeumque Kcclesiarum, 
voi Monasteriorum, infra distrietum sui temporalis dominii consislentium, Regimina, seu 
Provisionibus quibuslibet de quibusvis Dignitatibus dispositioni Apostolicae reservatis inibì 
consistentibus, quibuscumque Personis per eum faciendis, sui Status succederei dispendium, 
aut alia quaevis adversitas intestina, praefàtum Ducem per suas literas certum reddidit. et 
sibi promisit, quod Ipso, et Dominio hujusmodi in integritate obedientiac dictae Sedis per- 
sistentibns ad quarumeumque Metropolitanarum, vel aliarum Cathedralium Ecclcsiarum 
regimina, aut Dignitates Abbatiales mira distrietum praedictum, Xeminem praeficeret, seu 
illis de quarumeumque ' Personis, non provideret, nisi habitis prius per eum intentione, et 
consensi! ipsius Ducis de Personis idoneis ad huiusmodi Regimina, seu Dignitates promo- 
vendis, vel de quarum Personis tales Provisiones forent faciendae, de aliis vero Dignitatibus, 
videlicet post Pontificales, majoribus, et Prioratibus Convenlualibus, ac aliis dispositioni 
Apostolicae generaliter reservatis in districtu praefato Personis provideret idoneis, non nisi 
forent de locis Ditionis ipsius Ducis, aut sibi gratis, et acceptis de aliis locis oriundae. Prae 
terra Prioratus Talueriarunv' Ripaliae, et Novalitiae, ac Praeposituram Montisjovis, qui in 
confinibus hujusmodi dominiorum consistebant, si et eum illa' vacare eontingeret nulli con- 
l. net, nisi similiter ab ipso Duce ejus intentione habita de Personis. quibus forent confe- 
rendo Gratias autem expectativas, speciales reservationes quaslibet, eum quibuslibet, quae 
ex illis descendebant providendi mandatis in districtu praedicto Personis dumtaxat, quae 
locorum ejusdem districtus alienigenae, vel extranei non forent, nisi lorsan ejusdem Ducis 
consensus aliis Personis, super hujusmodi gratiis obtinendis suffragaretur concederet; quod 
si forsan ex importuniate petentium, aut per praeoeupationem, seu alias inadvertenter per 
eum eontra praemissa quasvis Provisiones, Praefectiones, et eollationes lieri, aut alias quic- 
quam concedi eontingeret; statuii, et decrevit ea omnia, utpole praeter, et eontra Mentem 
suam ab eo extorta, et quaecumque inde secuta, eum processibus inde prò tempore habitis, 
quasvis etiam in se Censuras, et poenas continentibus, nullius foie roboris, vel momenti, ipsis- 
que processibus minimo intendendum, sive parendum esse, nec Censuras, et poenas hujus- 
modi quempiam arctare, sed illas, et eosdem processus penitus haberi deberi prò infectis. Et 
deinde Sixtus IV. per suas literas statuii, et ordinavit, ut nullus Alienigena,seu alterius Natio- 
nis, vel Dominii Clerieus, vel cujusvis Ordinis Regularis, qui non esset de Ducatu, Ditione. 
vel Dominio hujusmodi oriundus, aut saltem verus. et actualis illarum incola cujuscumque 
dii:nitatis, status, gradus, ordinis, vel condicionis existeret, Beneficia ecclesastica, saecularia, 
vel cujusvis Ordinis Regularia eum cura vel sine cura, quaecunque, quoteunque et qualia- 
eunque forent ex tunc deinceps vigore literarum quaruncunque gratiarum expectativarum 
sub quacunque verborum forma emanarent, acceptare, seu obtinere possit," nec ei jus ali- 
quoJ acquireretur ; ac decrevit, locorum Archiepiscopos, Episcopos, necnon Monasteriorum 
Abbaies prò tempore existentes, ac Conventus, earundem dictarunv Ecclesiarum Capitula, 
et quosvis alios Ordinarios, obtentu praedictarum literarum, sub quavis verborum forma et 
expressione, etiam eum specifica, et individua statuti, et ordinationis hujusmodi derogatione a 
Sede praefata, vel Legatis ejusdem ex tunc in antea impetrandarum, et processuum haben- 
Jorum per easdem quasvis s caensuras, et poenas in se continentium ad receptionem alicujus, 



> Reg. 


1 ni. 


« cederei . 


■Reg. 


Val. 


■ quorumcumqiK- 


■ Reg. 


Vat. 


■ Salutiaram •. 


' R> s . 


Val. 


. Ulos». 


'Reg. 


Vat. 


■ facicndi • 


■ Reg. 


Val. 


• > posset » . 


' Reg. 


Vat. 


• dictarumque . 


» Reg. 


Vat. 


add. i li. ira •. 



198 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1516 

vi] aliquorum ad Beneficia hujusmodi adversus statutum, et ordinalionem praedictam com- 
prili minimi debere, seu posse, nccnon censurae processus, et poenae hujusmodi, etiamsi 
literae, etiam motu proprio, et ex certa scientia emanarent minime arctarent, sed habe- 
rentur prò cassis, irrilis, et infectis; et successive Innocentius Vili, literas Sixti Praedeces- 
soris hujusmodi, ac omnia, et singula in eis contenta per alias suas literas approbavit. Ac 
demum Julius II. Romanus Pontifex Predecessor noster singulas Sixti, et Innocentii Praede- 
cessorum literas hujusmodi ex certa scientia similiter innovavit, et approbavit, ac perpetuae 
firmitatis robur obtinere debere decrevit. 1 Quodque illis per quascumque clausulas etiam 
derogatoriarum derogatorias, seu fortiores, et insolitas nullatenus derogatum esse censeretur, 
nisi illorum toto tenore, ac de verbo ad verbum, et nihilommisso inserto, necnon de spe- 
ciali, et expresso praefati Caroli, et prò tempore existentis, Sabaudiae Ducis consensu, eadem- 
auctoritate decrevit, et nihilominus prò potiori cautela praemissa omnia de novo statuit, et 
ordinavi!. Ac idem Julius Praedecessor piae memoriae Bonifacii Papae Vili, etiam Praede- 
cessoris Nostri, qui quondam Amedeo Corniti Sabaudiae tunc in humanis agenti per suas 
literas indulserat, ut nullus Delegatus, vel Subdelegati^ ab eo executor, seu etiam Conser- 
vator a Sede praedicta deputatus posset in ejus 1 Personam exeommunicationis, et in terras 
suas interdicti sententias promulgare sine speciali mandato Sedis eiusdem, faciente plenam, 
et exprcssam, ac de verbo ad verbum de Indulto hujusmodi mentionem, vestigiis inhae- 
rendo; Dilecto lilio Nobili viro Carolo Sabaudiae Duci indulserat,' ut nullus Delegatus, seu 
Subdelegatus per literas Apostolicas in suam, ac Uxoris, et Liberorum 11 Personam' exeom- 
municationis sententiam promulgare posset, :i absque ejusdem Sedis speciali facultate faciente e 
plenam, et expressam, ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem. Quodque 
in locis Ecclesiastico interdicto, etiam cura hujusmodi licentia suppositis, si eum ad illa 
declinare, vel in eis residere contingeret Missas, et alia Divina Officia, etiam apertis januis, 
Ecclesiarum Campanis pulsatis, et alta voce, exeommunicatis, tamen, et interdictis exclusis 
celebrari, necnon Ecclesiastica Sacramenta quaecunque, alias tamen rite, sibi, et eisdem 
Uxori, et Liberis ministrari tacere, et illa suscipere, libere, et licite valeret, et valerent per 
alias suas literas indulsit. Et sicut exhibita nobis nuper prò parte dicti Caroli Ducis petitio con- 
tinebat quamplura alia, et diversa privilegia, concessiones, gratiae, et indulta, tam ■ per Roma- 
nos Pontifices, quam Imperatores, et Reges dicto Duci concessa tuerunt, prout in praedictis 
continetur," et aliis litteris Apostolicis, ac ipsorum Imperatorum, et Regum desuper respe- 
ctive confectis literis plenius dicitur contineri. Quare: prò parte dicti Caroli Ducis, Nobis fuit 
humiliter supplicatum, ut singulis literis praedictis, ac omnibus, et singulis aliis privilegiis, 
concessionibus, gratiis, et indultis Duci, et Nationi Sabaudiae concessis prò illorum sub- 
sistentia firmiori, robur nostrae approbationis adjicere, ac alias in praemissis opportune 
providere de benignitate Apostolica dignaremur. Nos igitur, qui praefatum Ducem ejus de 
Sede praedicta benemeritis id exigentibus speciali dilectionis affectu ex visceribus charitatis 
prosequimur, hujusmodi supplicationibus inclinati, singulas* literas praedictas, et in eis con- 
tenta quaecunque, ac quatenus sint in usu omnia, et singula privilegia, concessiones, gratias 
et indulta, tam per Romanos Pontifices, et quae Sacris Canonibus non contraria, quam per 

1 Reg. Co/, om. 
Da mnenh eadi mque ». 
Reg, IV//. add. - suorum ». 

l'ai. : ■ personas ». 
>i<H. Val.: ■ possit . 
• AVr. Val.: • absque licentia eiusdem --edis speciali faciente 

amenti. • qaac lam . 
- Documenti: continentur 
" Documenti ■ singulis ». 



a 1516 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia 199 

[mperatores, Regesque, Duci, et Xationi Sabaudiae concessa, ex certa scientia, auctoritate Apo- 
stolica tenore praesentium approbamus, renovamus. ' et continnamus, ac perpetuae firmitati 
robur obtinere, et inviolabiliter observari d :cernimus; ! supplenti 5 bmnes, et singulos defe- 
ctus juris, et lacti. qui forsan intervenerunt 3 in eisdem. Et nihilominus praemissa omnia, el 
singula prout per praedictos Praedecessores, Imperatores, et Reges 1 oncessa fuerunt, de novo 
lini i>, el indulgemus, ac statuimus, et ordinamus, quod' illis, ac praesentìbus literis 
nullo unquam tempore, etiam per Sedem eandem derogari possit, nec derogatum censeatur, 
nisi de toto tenore, et data praesentium pkna, specifica, individua, specialis et expressa, ac 
d • verbo ad verbum, non autem per clausulas generales idem importantes, mentio fiat, et 
ipsius Caroli, et prò tempore existentis Sabaudiae Ducis expressus accedat assensus, et sic 
per quosvisjudices, et Commissarios, edam càusarum Palatii Apostolici Auditores in quibus- 
vi> causis, et instantiis judicari, et definiri debere sublata eis, et eorum cuilibet quavisaliter 
judicandi, et interpretandi facilitate, et auctoritate, et quidquid secus super hiis" a quoquam 
quavis auctoritate scienter, vel ignoranter contingeret attentari, irritum, et inane fore decer- 
nimus, et declaramus. Quocirca venerabilibus Fratribus Archiepiscopo Taurinensi, et Mauria 
nensi, ac Bellicensi Episcopis, et eorum Vicariis, seu Officialibus per Apostolica scripta man- 
damus, quatenus ip-i, vel duo, aut unus eorum per se, vel alium, seu alios praesentes literas, 
et in eis contenta quaecunque, uhi, et quando opus fuerit, ac quoties prò parte di ti Caroli, 
et prò tempore existentis Sabaudiae Ducis super hoc tuerint requisiti solemniter puhlican 
tes, ac eis in praemissis efficacis defensionis praesidio assistentes faciant auctoritate nostra 
litteras, privilegia, concessiones, gratias, et indulla praedicta tirmiter observari, ac ipsum 
Ducem illis pacirice gaudere: non permittentes eum desuper per quoscunque quomodolibet 
indebite molestati, contradictores per Censuram Ecclesiasticam, appellatione postposita com- 
p scendo; non obstantibus constitutionibus, et ordinalionibus apostolicis ac omnibus aliis/ 
quae in singulis literis praedictis concessum fuit non obstare contrariis quibuscunque, aut 
si aliquibus communiter vel divisim ab eadem sit Sede indultum, quod interdici, suspendi, 
vii exeommunicari non possint per literas Apostolicas non facientes plenam, et expressam, 
ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem. Caeterum quia difficile foret prae- 
sentes literas ad singula, in quibus de eis fides forsan facienda foret loca deferre," volumus, 
et eadem auctoritate Apostolica decernimus, quod ipsarum transumptis manu publici Notarii 
subscriptis et sigillo alicujus Praelati Ecclesiastici, vel Personae in dignitate Ecclesiastica 
constitutae. aut Curiae Fìcclesiasticae munitis* in judicio, et alibi ubi opus fuerit, eadem prorsus 
rides adhibeaiur, quae adhiberetur eisdem praesentibus, si forent exhibitae, vel ostensae. 
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae approbationis, innovationis, confir- 
mationis, decreti, suppletionis, concessionis, indulti, statuti, ordinationis, decreti, declara- 
tionis, mandati, et voluntatis infringere, vel ei ausu temerario contraire; si quis autem 
hoc attentare praesumpserit, indignationem Omnipotentis Dei, ac Beatorum Petri, et Pauli 
Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Romae apud Sanctum Petrum, anno 
Incarnationis Dominicae MDXV. sexto kalendas Junii," Pontificatus nostri anno tertio. 

Da Documenti da' quali fu compi ovato, che In vaauua apud Sedem resti , inpresa iteli' Indulto conceduto da Nic- 
colo V. alla reale Casa diSavoja, s. I. et a., 10 15, collazionato il Reg. Vai. 1048, f. 174r-176» (Archivio segreto Vaticano 

1 Reg. l'ai.: « innovamus . 

- Documenti: decrevimus . 

; Reg. l'ai.: si qui - intuì venerint ». 

' Reg. Val.: ■ quodqut . 

* Documenti «un. 

« Reg. Val.: • illi- >. 

* Documenti: • fi rei possi deferri ■. 
' Documenti: muniiae . 

' Documenti : • Millesimo qniogentesima quinto, decimo sexto lumi ! 



Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1595 



2. - Clemente Vili. 

19 giugno 1595. 

I »ecet Romanum Pontificem, ea, quae a Predecessoribus suis Romanis Pontificibus, Per- 
sonis Illustribus de Sede Apostolica benemeritis, praesertim Ducali dignitate fulgentibus 
gratiose concessa noscuntur, approbare, et confirmare, aliasque desuper disponere, prout 
conspicil in Domino salubriter expedire. Sane exhibila nobis nuper, prò parte Dilecti Filli 
Caroli Emanuelis Sabaudiae Ducis lllustris, petitio continebat, quod alias postquam lelicis 
recordationis Nicolaus Papa V. Praedecessor nosler bonae memoriae Ludovico Sabaudiae 
Duci, tunc in humanis agenti, 1 ne ex promotione quorumvis ad qnarumeunque Ecclesiarum, 
vel Monasteriorum infra districtum sui temporalis domimi consistentium Regimina, seu pro- 
visionibus quibuslibet, de quibusvis Dignitatibus dispositioni Apostolicae reservatis inibi 
consistentibus quibuscunque, per dictum Praedecessorem faciendis Statui suo provenirci 
dispendium, aut alia quaevis adversitas intestina praefatum Ducem certuni per suas litteras 
reddiderat, et sibi promiserat quod Ipso, et Dominio hujusmodi in integriate obedientiae 
Sedis Apostolicae persistentibus, ad quarumeunque Metropolitanarum, vel aliarum Cathe- 
dralium Ecclesiarum Regimina, aut Dignitates Abbatiales infra dictum Districtum, Neminem 
praeliceret, seu illis de quibuscunque Personis non provideret, nisi habitis prius per Eum 
intentione, et consensu ipsius Ludovici Ducis, de Personis idoneis ad Regimina, seu Digni- 
tates Abbatiales hujusmodi promovendis, vel de quarum Personis tales provisiones forent 
faciendae. De aliis vero Dignitatibus, videlicet post Pontiticales majoribus, et Prioratibus 
Conventualibus, ac aliis- eidem dispositioni reservatis, in Districai praedicto consistentibus, 
Personis provideret idoneis, de locis tamen ipsius Ludovici Ducis ditionis, aut sibi gratis, 
et acceptis, de aliis locis oriundis; Praeterea Prioratus 3 Tallueriarum, Ripaliae, et Novalitiae, 
ac Praeposituram Montis Jovis, qui in confinibus domimi hujusmodi existebant, si et cum 
illos vacare contingeret, Nulli conferret, nisi similiter ab ipso Ludovico Duce ejus intentione 
habita de Personis, quibus collationes hujusmodi forent faciendae, gratias autem expectati- 
vas et speciales reservationes ' quaslibet cum quibusvis, quae ex illis dependebant" provi- 
dendi mandatis in Districtu praedicto Personis dumtaxat, quae locorum ejusdem Districtus 
alienigenae, vel extraneae non forent, nisi forsan ejusdem Ludovici Ducis consensus aliis' 
personis, super hujusmodi gratiis obtinendis suffragaretur, concederei. Quodque si forsan 
ex importunitate petentium, aut per praeocupationem, seu alias inadvertenter per eundem 
Praedecessorem contra praemissa, quasvis Praefectiones, et Praelationes fieri, aut alias quic- 
quam concedi contingeret, statuerat, et decreverat, ea omnia, utpote praeter, et" contra Men- 
tem suam ab eo extorta, et quaecunque inde secuta cum processibus inde prò tempore habitis, 
quasvis etiam in se censuras, et poenas continentibus, nullius fore roboris, vel momenti. 
Ipsisque processibus minime intendendum, seu parendum esse, nec Censuras, et penas 
hujusmodi quempiam arctare, sed illas, et eosdem processus penitus haberi debere prò infe- 
ctis. Piae memoriae Sixtus Papa IV. etiam 8 Praedecessor noster per suas literas statuit, et ordi- 

1 Documenti: ■ Immani, yenti». 
■■■a uti : illis . 
Sec. Biev.: > Prioratum . 
Documenti: • expectativas speciales, reservationes . 

i i bai . 
• Documenti : • aliisque >. 
' Sec. Tircv. om. • praeter ci . 
/' ■ irnienti : • ci . 



Iiiilnlio circa le nomine ecclesiastiche in Savoia 201 



navit, quod nullus Alienigena, seu alterius nationis, vel dominii, aut eujusvis OrdinisRegU 
laris, qui non essi I de Ducati., ditione, vel domìnio hujusmodi oriundus, vel saltem verus, 
el actualis illorum incola, cujuscunque dignitatìs, status, gradus, vel conditionis existeret, 
Saecularia, vel cujusvis Ordinis Regularia cum cura, et sine cura quaecunque, quotcumque, 
et qualiacunque forent Beneficia, ex tunc deinceps vigore literarum quaruncunque gratiarum 
expectativarum, qua sub quacunque verborum torma emanarent, acceptare, seu obtinere, 
nec jus aliquod acquirere posset, decrevitque locorum Axcfaiepiscopos et 1 Episcopos, necnon 
Monasteriorum Abbates prò tempore existentes, ac Conventus eorundem- dictarumque Eccle- 
siarum Capitula, et quosvis alios Ordinarios, praetextu literarum hujusmodi, sub quavis ver- 
borum forma, et expressione, ac cum specifica, et individua statuti, et ordinationis hujusmodi 
derogatione a Sede praefala, vel ejus Legatis ex tunc, in antea impetrandarum, et proces- 
suum halxndorum per easdem ctiam ' quasvis censuras, et poenas in se contincntium ad rece 
piionem alicujus, vel aliquorum ad Beneficia praefata adversus statutum, et ordinationem 
hujusmodi compelli minime debere, seu posse. Quodque Censurae, processus, et poenae hujus- 
modi, etiamsi dictae literae, motu proprio, et ex certa scientia emanarent minime arctarent, 
sed haberentur prò cassis, infectis, et irritis. Et deinde recol. mem. Innocentius Papa Vili, 
similiter Praedecessor noster literas Sixti Praedecessoris hujusmodi, ac omnia, et singula in 
eis contenta, per alias suas literas approbavit. Necnon successive Sanctae tnemoriae Julius 
l'apa II. ctiam Praedecessor noster, Praedecessorum suorum literas hujusmodi ex certa 
-.ientia similiter innovavit, et approbavit: decernens, quod illae perpetuae firmitatis robur 
obtinere deberent. Quodque 11 iliis per quascunque literas, etiam quasvis derogatoriarum ctiam 1 
derogatorias, seu fortiores, et insolitas clausulas in se continentes, nullatenus derogatum esse 
oseretur, nisi illorum toto tenore, de verbo ad verbum, nihil penitus ommisso inserto, nec 
non 1 do speciali, et expresso, 4 prò tempore existentis Ducis Sabaudiae consensi!, et nihilominus 
prò potiori cautela praemissa omnia de novo statuit, et ordinavit, idemque Julius Praedeces 
sor similis memoriae Bonifacii Papae Vili, pariter Praedecessoris nostri, "' qui bonae memo 
riae Amedeo Corniti Sabaudiae, tunc similiter in humanis agenti, per suas literas indulserat 
ut nullus Delegatus, vel Subdelegatus, Executor, aut Subexecutor a Sede praefata deputatus 
posset in Personam ipsius Amedei Comitis exeommunicationis, et in ejus terras interdicti 
sententiam f promulgare sine speciali mandato ejusdem Sedis laciente plenam, et expressam, 
ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem, vestigiis inhaerendo: quondam 
Carolo Sabaudiae Duci, etiam ; tunc in humanis agenti, ut nullus Delegatus, vel Subdelegatus 
per literas Apostolicas in Suam, et Uxoris, ac Liberorum suorum Personas exeommunica- 
tionis sententiam promulgare posset, absque ejusdem Sedis speciali licentia, faciente plenam, 
et expressam, ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem. Quodque in locis 
Ecclesiastico Interdicto, etiam cum hujusmodi licentia suppositis, si Eum ad illa declinare, 
vel in eis residere contingeret, Missas, et alia Divina Officia, etiam apertisjanuisEcclesiarum, 
et campanis pulsatis, ac alta voce, Excommunicatis tamen, et Interdictis exclusis, celebrari, 
necnon Ecclesiastica Sacramenta quaecunque, alias tamen rite Sibi, et ejus Uxori, ac Liberis, 
ministrari facere, illaque suscipere libere, et licite valeret, et valerent per alias suas Literas 
indulsit, et demum piae mem. Leo Papa X. etiam Praedecessor noster, singulas literas prae- 
fatas, et in eis contenta quaecunque, necnon omnia, et singula privilegia, concessiones, gra- 

1 Documenti om. 

- Documenti; earundem 

' Documenti : Quu,l . 

• Documenti adii. « nec ». 
Documenti: • Praedecessoi noster», 

* Sec. Brev.: sententias >. 
: Documenti: ci < . 



Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1595 

ti, in et Indulta. quaetam per Romanos Pontifices, quam Sacris Canonibus non contraria, per 
Imperatores, et Reges pio tempori' existenti Duci, et Nationi Sabaudiae concessa fuerant, 
ex certa etiam 1 scientia per suas literas similiter approbavit, contìrmavit, et innovavit, ac 
perpetuae tirmitatis robur obtinerc, et inviolabiliter observari debere decrevit, supplens 
omnes, et singulos juris, et facti defectus, qui forsan intervenissent in eisdem. Et nihilo- 
ininus praemissa omnia, et singula, prout per dictos Praedecessores, Imperatores, et Reges 
concessa, indulta, statuta, et ordinata extiterant, de novo concessit, indulsit, statuit, et ordi- 
navit. Decernens illis, et literis suis praedictis, nullo unquam tempore per Sedem eandem 
derogari* posse, nec derogalum censeri, nisi de toto tenore, et data litterarum Leonis Prae- 
decessoris hujusmodi piena, specifica, individua, specialis, et expressa, ac de verbo ad ver bum, 
non autem per clausulas generales idem importantes mentio tìeret, et ipsius Caroli, ac prò 
tempore existentis Sabaudiae Ducis, expressus ad id accederet assensus, et 1 sic per quoscun 
que Judices, et Commissarios, etiam causarum 1 Palatii Apostolici Auditores, in quibusvis 
causis, :1 et instantiis sublata eis, et eorum cuilibet quavis aliter judicandi, et interpretandi 
facultate, et auctoritate judicari, et diffiniri debere, irritum quoque, et inane quicquid secus 
super his a quoquam, quavis auctoritate scienter, vel ignoranter contingeret ' altentari - Sub- 
sequenter similis memoriae Clemens Papa VII. etiam Praedecessor noster, singulas Literas 
singulorum Praedecessor uni ' praedictorum, ac in eis contenta quaecunque, necnon omnia, 
et singula privilegia concessiones, gratias, et indulta, tam per Romanos Pontilices quam etiam 
dictis Sacris Canonibus minime contraria per Imperatores, et Reges Duci, ac Nationi Sabau- 
diae hujusmodi concessa ex certa scientia per suas Literas approbavit, et confìrmavit, ac per- 
petuae tirmitatis robur obtinere, et inviolabiliter observari debere etiam decrevit, supplens 
omnes, et singulos juris, et facti defectus, si qui forsan intervenissent in eisdem. Et nihilo- 
minus praemissa omnia, prout per dictos Praedecessores, ac Reges, concessa, indulta, statuta, 
ordinata, et decreta fuerunt, de novo concessit, indulsit, ac statuit, et ordinavit, decernens 
quoque illis, et praedictis Literis nullo unquam tempore per Sedem eandem etiam 1 per 
quascunque literas, etiam" quasvis generales, vel speciales, et implicite latissime extenden- 
das, aut alias derogatoriarum derogatorias, efficacioresque, et insolitas clausulas, ac etiam 
irritantia decreta, sub quacunque verborum expressione in se continentes nullatenus dero- 
cari posse,' 1 nec derogatum censeri, nisi de toto tenore, et data litterarum ipsius Cle- 
mentis Praedecessoris, specialis, specifica, individua, piena, et expressa, ac de verbo ad 
verbum, nihil ommisso, non autem per clausulas generales idem importantes mentio fieret, 
et expresse appareret Romanum Pontificem illis derogare voluisse, aut causa urgens, et 
sufficiens exprimeretur, ac hujusmodi derogatio per trinas distinctas Literas eundem teno- 
rem continentes, tribus distinctis vicibus, praedicto Carolo, ac prò tempore existenti Sabau- 
diae Duci, esset intimata, et insinuata, ipsiusque Caroli, et prò tempore existentis Sabau- 
diae Ducis ad id expressus accederet assensus, et aliter factas derogationes, Nemini 
suffragari, necnon quascunque praefectiones, provisiones, collationes, acceptationes, et alias 
dispositiones in contrarium, etiam' 1 per dictum Clementem Praedecessorem, et Sedem hujus- 
modi prò tempore factas nullius roboris, vel momenti fore, nec aliquod jus, vel etiam 
coloratura titulum possidendi tribuere, ac Carolum, et prò tempore existentem Ducem, 
necnon Personas Ducatus, Dominii, et Ditionis hujusmodi, 7 literis derogatoriis, et decretis 

1 Documenti om. 

Documenti: • denegari ■. 

Documenti: • casibue ■. 
* Documenti: • contiperii ». 
' Documenti: • et ■. 
'■ Documenti: 'possct». 
' Docuiiunli add. « pio tempore facta^ • ! 



a. 1595 [mlulto etica le nomine ecclesiastiche in Savoia 203 

super illis processihus, ac illorum executoribus, eorumqm mandatis, et executionibus parere 
minime teneri, sed illis fìrmiter resistere, ac literarum earundem executionem ' omnino 
impedire ; nce ratione resistentiae hujusmodi Censuris Ecclesiasticis per eosdem execu- 
tores, et subexecutores innodari posse, et 2 sic per quoscunque judicari, et diffiniri debere, 
ac irritum decernens, et inane si secus super his a quoquam contingeret" attentari. Demum 
>imilis mem. Julius Papa III. etiam Praedecessor noster per suas l.iteras praemissa con- 
lirmavii. Novissime autem, et postremo bon. mem. Gregorius Papa XIII. etiam Praede- 
cessor noster, singulas praedictorum Praedecessorum Literas, et in eis contenta quae- 
cunque, ac omnia et singula privilegia, concessiones, gratias, et indulta, tam per Romanos 
Pontifices, quam Sacris Canonibus minime contraria per Imperatorcs, et Reges, Duci, ac 
N'ationi Sabaudiae hujusmodi concessa etiam confirmavit, et approbavit; ac etiam irritum, 
et inane decrevit quicquid secus super his a quoquam, quavis auctoritate scienter, vel igno- 
ranter contingeret' attentari, prout in singulis Literis praedietis plenius dicitur contineri Nos 
ìu'itur attendentes sincerum devotionis affectum, quem idem Dilectus Filius Carolus lana 
nuel modernus Sabaudiae Dux Illustri-- erga nos, et Romanam gerit Ecclesiam; ejusque illi- 
hatam fidei constantiam promereri, ut Eum specialis gratiae favore prosequamur, ipsumque 
Carolum Emanuelem Ducem a quibusvis exeommunicationis, suspensionis, et interdicti, 
aliisque Ecclesiasticis interdictis, sententiis, censuris, et poenis a jure, vel ;ib homine quavis 
occasione, et causis, si quibus quomodolibet innodatus existit, ad effectum praesentium dum- 
taxat consequendum, harum serie absolventes. et absolutum foie censentes, suis in hac parte 
porrectis nobis supplicationibus inclinati, supradictorum Praedecessorum literas, et in eis 
contenta quaecunque, necnon omnia, et singula privilegia, concessiones, gratias, et indulta, 
tam per quoscumque Romanos Ponlitices, quam' dictis Sacris Canonibus minime contraria, 
per Imperalores, et Reges etiam quoscunque, Duci, et Xationi Sabaudiae hujusmodi con- 
cessa, Apostolica auctoritate, tenori' praesentium perpetuo conlirmamus. et approbamus, 
illisque plenariae, et inviolabilis Apostolicae firmitatis robur adiicimus, necnon omnes, et 
singulos, tam juris, quam facti defectus, si qui forsan intervenerint" in eisdem supplcmus, 
necnon ita per quoscunque Judices, et Commissarios quavis auctoritate fungentes etiam cau- 
sarum Palatii Apostolici Auditores, ac etiam" Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinales, etiam 
de latere Legatos, aut quosvis alios in quibuscunque causis, et instantiis, sublata eis, et eorum 
cuilibct quavis aliter judicandi, et interpretandi facilitate, et auctoritate judicari, diffiniri, et 
interpretari debere, necnon irritum decernimus, et inane, quicquid secus super his a quo- 
quam, quavis auctoritate, scienter, vel ignoranter contigerit attentari. Non obstantibus con- 
stitutionibus, et ordinationibus Apostolicis, necnon omnibus illis aliis, quac in literis singulis 
supradictis ; concessa sunt non obstare, caeterisque contrariis quibuscunque. Datum Romae 
apud Sanctum Marcum sub annulo Piscatoris, die decimanona Junii, anno millesimo quin- 
gentesimo nonagesimo quinto. Pontilicatus nostri anno quarto. 

Da Documenti ecc., toc. cit. 22-28, collazionala la minata in Sec. Brev.228, f. 208 213 (Archivio della Segreteria 
del Brevi). 

1 Documenti: • ezecutioni », 
- Dncumenti'om. 

Documenti: > contigerit ■. 
' Documenti adii. « in •. 
•'• Documenti : • intervenissent ». 
• Sec. Brev. om. 
' Documenti: • siippositis ». 



204 Indulto circa le i/mii/iit' ecclesiastiche in Savoia a. 17<x> 



:'>. - Innocenzo XII. 

3 luglio 1700. 

Cum dudum lei. record. Nicolaus Papa V Praedecessor noster tunc in humanis agen- 
tem Ludovicum dum vixil Sabaudiae Ducem specialis favore benevolentiae prosequi volens, 
ut oranem ci tolleret suspicioni* causam ne ex promotione quorumvis ad quarumcumque 
Ecclesiarum vel monasteriorum intra districtiim sui temporalis dominii consistentium regi- 
mina, seu provisionibus quibuslibet, de quibusvis dignitatibus dispositioni Apostolicae reser- 
vatis, inibì consistentibus quibuscumque personis per ipsum Nicolaum Praedecessor e m 
faciendis Statui suo succederet dispendium, aul alia quaevis adversitas intestina praedictum 
Ludovicum Ducem per quasdam suas litteras certum reddiderit, eique promiserit, quod 
ipso, et dominio huiusmodi in integritate obedientiae Sedis Apostolicae persistentibus, ad 
quarumcumque Metr.opolitanaruin, vel aliarum Cathedralium Ecclesiarum regimina, aut 
dignitales Abbatiales infra districami praedictum neminem praefecisset, seu illis de quo- 
rumcumque personis non providisset, nisi habitis prius per eum intentione, et consensu 
ipsius Ludovici Ducis de personis idoneis ad regimina, seu dignitates Abbatiales huiusmodi 
promovendis, vel de quorum personis tales provisiones fuissent faciendae, et alias prout in 
praedictis Nicolai Praedecessoris litteris desuper anno Incarnationis Dominicae MCCCCLI 
quarto idus ianuarii sub plumbo expeditis, quarum tenorem praesentibus prò piene et sui- 
ticienter expresso, et inserto haberi volumus, uberius dicitur contineri : et subinde ree. mera. 
Leo X, Clemens VII, Iulius III, Gregorius XIII et Clemens Vili Romani Pontifices edam 
Praedecessores nostri per suas pariter sub plumbo, vel in simili forma Brevis respective 
expeditas litteras, quarum tenores praesentibus itidem haberi volumus prò expressis, supra- 
scriptas Nicolai Praedecessoris litteras sub certis modo, et forma tunc expressis confirma- 
verint, et approbaverint, novissime vero exortum fuerit dubium, an memorati Nicolai Prae- 
decessoris Indultum, eiusque litterae praedictae, ubi de districtu temporalis dominii dicti 
Ludovici Ducis mentionem taciunt, etiam citramontanas ipsi Ludovico Duci tunc subiectas 
cìitiones comprehendant. Hinc est, quod Nos, qui aequi, bonique assertores in terris a Domino 
constituti sumus, dubium huiusmodi secundum iustitiae regulas dirimere, ac ea quae a 
Sede praedicta ad sublimimi! Principum Orthodoxae Fidei Delensorum, magnisque in Eccle- 
siali! Dei merilis fulgentium favorem emanasse noscuntur, illibata conservare cupientes, de 
nonnullorum venerabilium Fratrum nostrorum S. R. E. Cardinalium, et dilectorum filiorum 
Romanae Curiae Praelatorum, qui iussu nostro dubium praedictum mature discusserunt, 
Consilio, supradicti Nicolai Praedecessoris indultum, eiusque litteras huiusmodi, et citramon- 
tanas eidem Ludovico Duci tunc subiectas ditiones comprehendere auctoritate Apostolica 
tenore praesentium declaramus. Decernentes easdem praesentes litteras semper firmas, 
validas et efficaces existere, et fore, suosque plenarios et integros effectus sortiri, et obti- 
nere, ac illis, ad quos spectat, et prò tempore quandocumque spectabit, in omnibus, et per 
omnia pienissime suffragari, et ab eis respective inviolabiliter observari, sicque, et non 
aliter in praemissis per quoseumque ludices ordinarios et delegatos etiam causarum Palatii 
Apostolici Auditores, ac S. R. E. praedictae Cardinales, etiam de latere Legatos, et dictae 
Sedis Nuncios, aliosve quoslibet quacumque praeeminentia et potestate fungentes, et fun- 
cturos, sublata eis, et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi et interpretandi facultate, et 
auctoritate, iudicari, et derìniri debere, ac irritum et inane, si secus super his a quoquam 
quavis auctoritate, scienter vel ignoranter contigerit attentari, non obstantibus praemissis, 
ac constitutionibus, et ordinibus Apostolicis, nec non omnibus et singulis illis, quae in supra- 



a. 1727 Indulto circa le umiline ecclesiastiche in Savoia 205 



scriptis Nicolai, aliorumque Praedecessorum praedictorum litteris respective concessa sunt, 

non obstare, caeterisque contrariis quibuscumque. 

Datum Romae apud Sanctam Mariani Maiorem sub annulo Piscatoris die HI iulii MJ ICC, 

Pontilìcatus nostri anno nono. 

I. F. Cardinalis Albanus. 

D.i Traités ecc. V, 160-163 (n. Vili), collazionata la minuta in Sec. Brev. 2038, f. 241 s. lArchlvlo della Segreteria 
del Brevi . 



4. - Benedetto XIII.' 



29 maggio // i!/ . 



Dudum felicis recordationis Nicolaus Papa V Praedecessor noster, tunc in humanis 
agentem Ludovicum dum vixit Sabaudiae Ducem, ob eximia eius in Sederà Apostolicam 
merita specialis favore benevolentiae prosequi volcns, ut omnem ei tolleret suspicionis cau- 
sam, ne ex promotione quorumvis ad quarumeumque Ecclesiarum vel Monasteriorum infra 

districtum sui temporalis Doininii existentium regimina, seu provisionibus quibuslibet de 
quibusvis dignitatibus dispositioni Apostolicae reservatis, ibidem consistentibus quibuscum- 
que personis per ipsum Nicolaum Praedecessorem laciendis Statui suo succederet dispen- 
dium, aut alia quaevis adversitas intestina praefatum Ludovicum Ducem per quasdam suas 
litteras certum reddidit, eique promisit quod ipso, et temporali eius Dominio- in integritate 
obedientiae dictae Sedis Apostolicae persistentibus ad quarumeumque Metropolitanarum, 
vel aliarum Cathedralium Ecclesiarum regimina aut dignitates Abatiales, nec non ad Prio- 
ratus Tallueriarum, Ripaliae, et Novalitii, ac Praeposituram Montisiovis, quae in conlinibus 
huiusmodi Dominii consistunt, neminem praefecisset, seu illis de quorumeumque personis 
non providisset, nisi habitis prius per eum intentione, et consensu ipsius Ludovici Ducis de 
personis idoneis ad regimina, seu dignitates Abatiales, Prioratus, et Praeposituram huiusmodi 
promovendis, vel de quorum personis tales provisiones fuissent faciendae, et alias prout in 
praedictis Nicolai Praedecessoris literis desuper anno Incarnationis Dominicae MCCCCLI 
quarto idus ianuarii sub plumbo expeditis plenius continetur, ac postmodum recolendae 
memoriae Leo X, Clemens VII, Iulius ITI, Gregorius XIII, et Clcmens Vili Romani Ponti- 
fices etiam Praedecessores nostri supradictas Nicolai Praedecessoris literas sub certis modo, 
et torma tunc expressis confirmarunt, approbarunt, et innovarunt; Novissime vero piae 
recordationis Innocentius Papa XII Praedecessor itidem noster dubium, quod exortum fuerat, 
an memorati Nicolai Praedecessoris Indultum, eiusque literae praefatae, ubi de districai 
temporalis Dominii dicti Ludovici Ducis mentionem faciunt, etiam citramontanas ipsi Ludo- 
vico tunc subiectas Ditiones comprehenderent 11 dirimere cupiens de nonnullorum tunc exi- 
stentium Sacrae Romanae Ecclesiae Cardinalium, et Romanae Curiae Praelatorum, qui 
iussu suo dubium praedictum mature discusserant, Consilio, supradicti Nicolai Praedeces- 
soris indultum, eiusque literas huiusmodi, etiam citramontanas eidem Ludovico Duci tunc 
subiectas Ditiones comprehendere declaravit, et alias prout in ipsius Innocentii in simili 
torma Brevis die tertia iulii MDCC, ac eorumdem Leonis, Iulii, Gregorii, et utriusque Cle- 
mentis Praedecessorum literis desuper respective emanatis, quarum et praedictarum Nicolai 
Praedecessoris literarum tenores praesentibus prò piene, et sufficienter expressis, et de verbo 
ad verbum insertis haberi volumus, uberius etiam continetur. Cum autem subinde nonnulla 

1 Che in Trailés 436 diventa una volta Benedetto XIV, una volta Benedetto XII. 
- Tra&és: Dominis . 
3 Sec. Brev. add. e ? >. 



206 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 172" 

dubia saper intelligentia, et interpretatione dicti indulti excitata fuerint, aliaque fortasse 
proures.su temporis enasci possenti Nos Illa secundum iustitiae, et aequitatis regulas e medio 
tollero, et quamcumque aliorum dubiorum huiusmodi occasionem submovere, ac ea quae a 
Sede praefata ad Sublimium Principimi Orthodoxae Fidei Delensorum, magnisque in Eccle- 
sia Dei mentis fulgentium favorenti emanasse noscuntur, nedum illaesa conservare, sed 
uberiori etiam, pleniorique interpretatione, quantum cum Domino possumus, adiuvare 
cupientes, habita super his matura deliberatione, praedicti Nicolai indultum, ipsiusque Inno- 
cernii declarationem, ac tam eorumdem, quam aliorum Romanorum Pontificum Praedeces- 
sorum praedictorum literas praefatas, cum omnibus et singulis in eis contentis, et expressis, 
auctoritate Apostolica tenore praesentium, confirmamus, approbamus, et innovamus, illisque 
inviolabilis Apostolicae firmitatis robur adiungimus; praeterea eiusdem Nicolai Praedeces- 
soris indultum, eiusque literas huiusmodi per inde habenda, censenda, et intelligenda (ore, 
et esse, ac si specialiter, et expresse in eis de iure nominandi ad Ecclesias, Dignitates, 
Prioratus, et Praeposituram praefatas mentio lacta fuisset, eorumque vigore Charissimo 
in Christo Filio Nostro Victorio Amedeo Sardiniae Regi Illustri, ac moderno Sabaudiae 
Duci, illiusque in eiusmodi Ducatu Successoribus, ipsis, et temporali Dominio praedicto 
in integritate obedientiae eiusdem Sedis, sicut praemittitur, persistentibus ius nominandi 
Nobis, ac Romano Pontifici prò tempore existenti personas idoneas ad Cathedrales. et 
Aletropolitanas Ecclesias, ac dignitates Abatiales in praedicto temporali Dominio, quod 
idem Victorius Amedeus Rex, ac modernus Dux de praesenti possidet, consistentes, atque 
Prioratus, et Praeposituram praefatas in perpetuum competere et ad illos spedare, et 
pertinere eadem auctoritate tenore praesentium decernimus, et declaramus, excipientes 
tantum ab hac nostra dispositione, seu declaratione Cathedrales Ecclesias Casalensem, 
Aquensem, et Alexandrinam Provinciae Mediolanensis, in quarum tamen provisioni bus 
praxim, et stylum hactenus in eis observari solitum, imposterum etiam servari, et retineri 
volumus, et mandamus. Decernentes ipsas praesentes literas semper firmas, validas, et efh- 
caces existere, et fore, suosque plenarios, et integros effectus sortiri, et obtinere, ac illis, ad 
quos spectat, et prò tempore quandocumque spectabit, in omnibus, et per omnia pienissime 
suffragari, et ab eis respective inviolabiliter observari debere: quascumque vero provisio- 
nes, et alias dispositiones de Ecclesiis, dignitatibus Abatialibus, Prioratibus, et Praepositura 
praefatis sub praesenti dispositione, et declaratione comprehensis, nunc, et prò tempore 
quandocumque, et quomodocumque, ac ex quibusvis personis vacantibus, aliter quam ad 
ipsius Victorii Amedei Regis, eiusque Successorum Sabaudiae Ducum nominationem prò 
tempore quomodolibet faciendas, et inde secuta, nulla, et invalida fore, et esse; sicque, et non 
aliter in praemissis per quoscumque Iudices ordinarios, et Delegatos, etiam causarum Palatii 
Apostolici Auditores,ac eiusdem Sacrae Romanae Ecclesiae Cardinales, etiam de Latere Lega- 
tos, et dictae Sedis Nuncios, sublata eis, et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi, et inter- 
pretandi facultate, et auctoritate, iudicari, et definiti debere, ac irritum, et inane, si secus 
super his a quoquam quavis auctoritate, scienter, vel ignoranter contigerit attentati. Non 
obstantibus praemissis, ac constitutionibus, et ordinationibus Apostolicis, nec non omnibus, 
et singulis illis, quae in supradictis Nicolai, Innocentii, aliorumque Praedecessorum prae- 
latorum literis respective concessa sunt non obstare, caeterisque contrariis quibuscumque. 
I >atum Romae apud Sanctum Petrum subannulo Piscatoris die XXIX maii MDCCXXYII, 

l'ontilicatus nostri anno tertio. 

Pro D. Cardinali Oliverio 

C. Archiepiscopus Emissenus. 

Da Traitts ■ .. . Il, 136-439 (n. CIV), collazionata la minuta in Sei. Brev. 2740, f. oi- c >L' e 97 (Archivio della Segre- 
Urla dei Brevi , . tu pero rei .i la data • 24 • maggio ; ivi. f. l )3-9j, sta la seguente altra redazione, senza data, in fondo 
alla quale si legge, di mano del Papa, . Expediatur die XXIX Maij 1727 iuxta praesentem formulam V. M. 



a. 1727 Indulto circa />■ nomine ecclesiastiche in Smetti 20j 



4-fl. - Benedetto XIII. 

Alias felicis recordationis Nicolaus PP. V Praedecessor noster Ludovicum Sabaudiae 
Ducem tunc in humanis lyentem ob eius eximia in Sedem Apostolicam merita specialis 
benevolentiae favore prosequi volens per suas litteras unum reddidit, et sibi promisii, quod 
ut omnem ei tollerei suspicionis causam, ne ex promotione quommvis ad quarumeunque 
ecclesiarum, vel monasteriorum inlra districtum sui temporalìs dominii existentium regi- 
mimi, seu pròvisionibus quibuslibet de quibusvis dignitatibus dispositioni Apostolicae reser- 
vatis, ibidem consistentibus, quibuseumque personis per ipsum Xicolaum Praedecessorem 
Eaciendis, status sui succederei dispendium, aut alia quaevis adversitas intestina, ipso, et 
temporali eius dominio in integritate obedientiae Sedis Apostolicae persistentibus, ad qua- 
rumeumque metropolitanarum, vel aliarum cathedralium eo lesiarum regimina, aut digni- 
tates abbatiales, nec non ad prioratus Tallueriarum, Ripaliae, et Novalitii, ac praeposituram 
Montis Iovis in continibus huiusmodi dominii existentes, neminem praefecisset, seu illis de 
quorumeumque personis non providisset, nisi habitis prius per eum intentione et consensu 
ipsius Ludovici Ducis de personis idoneis ad huiusmodi regimina, seu dignitates promo- 
vendis, vel de quarum personis tales provisiones fuissent laciendae, et alias, prout conti 
netur in praefatis literis IV. klus Januarii anno Incarnationis Domìnicae 1451 sub plumbo 
expeditis. lieinde felicis recordationis Leo X, Clemens VII, Iulius IH, Gregorius XUI, et Cle- 
mens Vili Romani Pontìfices etiam Praedecessores nostri supradicti Nicolai literas appro- 
barunt, renovarunt, et conlirmarunt, ac perpetuae firmitatis robur obtinere, et inviolabiliter 
observari debere decreverunt cum uberioribus clausulis, modis, et formis ibidem expressis, 
et contentis. Demum vero piae recordationis Innocentius Papa XII dubium, quod exortum 
luerat, an memorati Nicolai Praedecessor is indultum, eiusque literae praelatae, ubi de districai 
temporalis dominii mentionem faciunt, etiam citramontanas ditiones comprehenderenl, de 
nonnullorum venerabilium fratrum S. R. E. Cardinalium, et liliorum Romanae Curiae Prae- 
latorum Consilio sustulit declarando supradicti Nicolai Praedecessor is indultum, eiusque literas 
huiusmodi etiam citramontanas eidem Ludovico Duci tunc subiectas ditiones comprehen- 
dere, et latius, prout in singulis praefatis Praedecessorum nostrorum literis continetur, qua- 
rum omnium tenores praesentibus prò piene, et suffìcienter expressis, et de verbo ad verbum 
insertis haberi volumus, et quantum cum Domino possumus, innovamus, approbamus, con- 
lirmamus, et perpetuae firmitatis robur habere decernimus. Cum autem novissime nonnulla 
dubia circa intelligentiam, et interpretationem dicti indulti fuerint excitata, et alia fortasse 
tractu temporis exoriri possent, Nos illa secundum iustitiae, et aequitatis regulas dirimere, 
ac ea, quae ab Apostolica r->ede praelata ad sublimium Principum Orthodoxae fidei ' defen- 
sorum, magnisque in Ecclesiam Catholicam meritis praefulgentium favorem emanasse 
noscuntur, illaesa conservare, nec non uberiori, ac pleniori interpretatione, quantum cum 
Domino possumus, adiuvare cupientes, maturo habito Consilio, supradicti Nicolai Praedeces- 
soris indultum, eiusque literas huiusmodi perinde haberi, ac intelligendas esse, ac si spe- 
cialiter, et expresse in eis de iure nominandi ad ecclesias, dignitates, et beneficia praelata 
mentio habita fuisset, earumque vigore chiarissimo in Christo filio nostro Victorio Amedeo 
Sardiniae Regi illustri, et moderno Sabaudiae Duci, eiusque in dicto ducatu successoribus 
in perpetuum, ipsis, et dominio huiusmodi, ut supra in integritate dictae obedientiae persi- 
stentibus, ius nominandi nobis, et prò tempore esistenti Romano Pontifici personas idonea 
ad cathedrales, et metropolitanas ecclesias, praeposituram. et prioratus praefatos, nei non 

1 Qui segue: -- coostaatiam -, che non J.i senso. 



208 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1791 



dignitates abbatiales in praesentaneo eius dominio existenies competere, spedare, et perti- 
nere tenore praesentium decernimus, et declaramus, excipientes tantum ab hac disposinone-, 
seu declaratione nostra ecclesias Casalen, Aquen, et Alexandrin, circa quarum tamen provi- 
siones praxim, et stylum hactenus servari solitum continuar] mandamus. Volenies praesentes 
nostras literas semper lirmas, validas, et efficaces existere, et l'ore, suosque plenarios, et inte- 
gros effectus sortili, et obtinere debere, et inviolabiliter in perpetuum ab omnibus obser- 
vari, decernentes quascumque provisiones, et alias dispositiones de ecclesiis, dignitatibus, 
et benefìciis praefatis, et sub praesenti indulto comprehensis, quomodocumque, et quando- 
outnque, et ex quibusvis personis vacantibus, et vacaturis, aliter quam ad memorati charis- 
simi in Christo lìlii Victorii Amedei, eiusque suecessorum Sabaudiae Ducum nominationem 
prò tempore quomodolibet faciendas, et inde secuta, nulla et invalida fore, et esse, sicque 
in praemissis, et non aliter per quoscumque iudices ordinarios, et delegatos edam causarum 
Palatii Apostolici auditores, ac S. R. E. Cardinales etiam legatos de latere iudicari, ac defi- 
niri debere, sublata eis, et eorum cuilibet quavis aliter iudicandi, et interpretandi facultate, 
ac irritum, et inane quidquid super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel igno- 
ranter contigerit attentali, 1 non obstantibus cònstitutionibus, et ordinationibus Apostolicis, 
nec non omnibus, et singulis illis, quae in supradictis Nicolai, aliorumque praefatorum Pon- 
tifìcum Praedecessorum literis respective concessa sunt, non obstare, caeterisque contrariis 
quibuscumque. Datum etc. 



5. - Pio VI. 

11 giugno 1791. 

Alias felicis recordationis Nicolaus pp. V. praedecessor Noster tunc in humanis agentem 
Ludovicum, dum vixit, Sabaudiae ducem ob eximia eius in sedem apostolicam merita spe- 
cialis favore benevolentiae prosequi volens, ut omnem ei tolleret suspicionis causam, ne ex 
promotione quorumvis ad quarumeumque ecclesiarum, vel monasteriorum infra districtum 
sui temporalis dominii existentium regimina, seu provisionibus quibuslibet, de quibusvis 
dignitatibus dispositioni apostolicae reservatis ibidem consistentibus quibuscumque personis 
per ipsum Nicolaum praedecessorem faciendis statui suo succederei dispendium, aut alia 
quaevis adversitas intestina, praefatum Ludovicum ducem per quasdam suas literas certuni 
reddidit, eique promisit, quod ipso, et temporali eius dominio in integritate obedientiae dictae 
Sedis apostolicae persistentibus, ad quarumeumque metropolitanarum, vel aliarum catho 
dralium ecclesiarum regimina, aut dignitates abbatiales, nec non ad prioratusTallueriarum, 
Ripalliae, et Novalitii,' ac praeposituram montis Iovis, quae in confinibus huiusmodi dominii 
consistuni, neminem prael'ecisset, seu illis de quorumeumque personis non providisset, nisi 
habitis prius per eum inientione, et consensu ipsius Ludovici ducis de personis idoneis ad 
regimina, seu dignitates abbatiales, prioratus, et praeposituram huiusmodi promovendis, vel 
de quorum personis tales provisiones fuissent faciendae, et alias prout in praedictis Nicolai 
praedecessoris literis desuper anno mearnationis Dominicae millesimo quadringentesimo 
quinquagesimo primo quarto idus ianuarii sub plumbo expeditis plenius continetur. 

Ac postmodum ree. mem. Leo X., Clemens VII., Julius 111., Gregorius XIII., et Cle- 
mens Vili, summi pontilìces etiam praedecessores Nostri supradictas Nicolai praedecessoris 
literas sub certis modo, et forma tunc expressis confirmarunt, approbarunt, et innovarunt. 
Deinde vero piae memoriae Innocentius pp. XII. praedecessor itidem Noster dubium, quod 

S i ; 'ii, attentare 

» I Bull.: • Hovalitn 



a. 1791 Indulto circa te nomine ecclesiastiche in Savoia 209 

exortum fuerat, an memorati Nicolai praedecessoris indultum, eiusque literae praefatae, ubi 
de districtu temporalis dominii dicti Ludovici ducis mentionem faciunt, etiam citramontanas 

ipsi Ludovico tunc subjectas ditiones comprehenderent, dirimere cupiens, supradicti Nicolai 
praedecessoris indultum, ejusque literas hujusmodi etiam citramontanas eidem Ludovico 
duci tuin subjectas ditiones comprchendere declaravit, et alias prout in ipsius Innocentii in 
simili forma Brcvis die 3 julii 1700 uberius continetur. 

Cum autem subinde nonnulla dubia super intelligentia, et interpretatione elicti indulti 
excitata tuerint, recolendae 1 memoriae Benedictus pp. Nili, praedecessor itidem Noster dubia 
illa secundum justitiae, et aequitatis regulas e medio tollere, et quameumque aliorum dubio- 
rum ejusmodi occasionem submovere, ac ea, quae a Sede praefata ad sublimium princi- 
pum orthodoxae tidei delensorum, magnisque in Ecclesia Dei meritis fulgentium tavorem 
emanasse noscuntur, nedum illaesa conservare, sed uberiori etiam, pleniorique interpreta- 
tione adjuvare cupiens, praedicti Nicolai indultum, ac Innocentii declarationem, aliorumque 
Romano™ m pontificum praedecessorum praedictorum literas confirmavit, approbavit, et 
innovavit, earumque vigore Victorio Amadeo lune in humanis agenti Sardiniae regi illustri, 
et Sabaudiae duci, illiusque successoribus jus nominandi sibi, ac summo ponlilici prò tempore 
existenti personas idoneas ad cathedrales, et metropolitanas ecclesias, ac dignitates abbatiales 
in temporali dominio, quod idem Victorius Amadeus rex lune possidebat, consistentes in 
perpetuum competere, et ad illos spedare, et pertinere decrevit, et declaravit, excipiens 
tantum ab illa dispositione, seu declaratione cathedrales ecclesias Casalensem, Aquensem, 
et Alexandrinam provinciae Mediolanensis, in quarum provisionibus praxim, et stylum in 
eis observari solitum, in posterum etiam servari, et retineri voluit, et mandavit, et alias 
prout in ipsius Benedicti in simili t'orma Brevis expeditis literis die 29 maji millesimo 
septingentesimo vigesimo septimo plenius continetur. 

Quia tamen Victorius Amadeus rex jus etiam nominandi ad ecclesias cathedrales, sicut 
praemittitur, exceptas sibi competere vigore dictarum apostolicarum literarum Nicolai, et 
Innocentii praedecessorum contendebat, idem Benedictus Nili, eadem ipsamet die Victorio 
Amadeo regi declaravit, se pronis auribus excepturum ea rationum momenta, quae prò se 
facere ipse contenderei, eisque, si justitia- niterentur, se ultro obsecundaturum. 

Exorto postmodum dubio, an in praedictis Benedicti Nili, literis dignitates abbatiales 
in provinciis Casalensi, Aquensi, et Alexandrina, Lumellina, et Vallesiccida tunc tempoiis 
a Victorio Amadeo rege iam possessis consistentes comprelienderentur, lelicis recordationis 
Benedictus NIX', praedecessor itidem Noster die quinta januarii anni millesimi septingen- 
tesimi quadragesimi primi dignitates abbatiales praefatas memoratis Benedicti praedecessoris 
literis comprehendi declaravit, 3 firma tamen semper remanente exceptione, quoad ecclesias 
cathedrales Casalensem, Aquensem, et Alexandrinam praedictas, reservataque itidem facul- 
tate Carolo Emmanueli regi tunc in humanis agenti ea proponendi, quibus jus etiam nomi- 
nandi ad ecclesias cathedrales, sicut praefertur, exceptas, idem Carolus Emmanuel rex sibi 
competere contendebat, ut illa ad justitiae lances possent expendi, et si valida essent apo- 
stoliche Sedis judicio comprobari. 

Cum itaque carissimus in Christo filius Noster Victorius Amadeus Sardiniae rex illu- 
stris, ac modernus Sabaudiae dux novissime proposuerit, sibi vigore indultorum a Romani* 
pontificibus praedecvssoribus Nostris, ut praelertur, concessorum pertinere jus nominandi 
praedictum ad ecclesias cathedrales, uti praemittitur. exceptas, nec non ad alias cathedrales 
ecclesias, ac dignitates abbatiales in temporali dominio, quod de praesenti possidet, consi- 

1 1 Bull.: « recentis >. 
•' 1 Bull. : justitiae . 
> V. qui sotto (n, XX. VI) il concordati olla sui. legna del 1741. 



210 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1791 

stentes; qua de re nunc etiam dubitabatur. Nos praedecessorum Nostrorum vestigiis inhae- 
rendo, de nonnullorum Sanctae Romanae Ecclesiae cardinalium Consilio dubium hujusmodi 
e medio tollere, ac ea, quae ab eisdem Romanis pontificibus praedecessoribus Nostris ob 
singularem sublimium principimi in hanc sanctam apostolicam Sedem, fidem, constantiam, 
et devotionis integritatem illis fuere concessa, non solum secundum justitiae, aequitatisque 
regulas illaesa conservare, veruni etiam benigniori, latiorique interpretatione, quantum cum 
Domino possumus, adjuvare cupientes, praedicti Nicolai indultum, ac tam ejusdem, quam 
aliorum Romanorum pontificum praedecessorum literas praefatas, quarum tenores praesen- 
tibus prò piene et sufficienter expressis, ac de verbo ad verbum insertis haberi volumus cum 
omnibus, et singulis in eis contentis, et expressis auctoritate apostolica tenore praesentium con- . 
firmamus, approbamus, et innovamus; illisque inviolabilis apostolicae firmitatis robur adjun- 
gimus, earumque vigore diarissimo in Christo filio Nostro Victorio Amadeo Sardiniae regi 
illustri, ac moderno Sabaudiae duci, illiusque successoribus, ipsis, et temporali dominio prae- 
dicto in integritate obedientiae ejusdem Sedis, sicut praemittitur, persistentibus, jus nomi- 
nandi nobis, ac Romano pontifici prò tempore existenti personas idoneas ad cathedrales 
ecclesias Casalensem, Aquensem, et Alexandrinam praefatas, nec non ad cathedrales, et 
metropolitanas ecclesias, ac dignitates abbatiales in praedicto temporali dominio, quod idem 
Victorius Amadeus rex de praesenti possidet, consistentes, atque prioratus, et praeposituram 
praefatas in perpetuum competere, et ad illos spectare et pertinere eadem auctoritate tenore 
praesentium decernimus et declaramus. 

Decernentes ipsas praesentes literas semper firmas, validas, et efficaces existere, et 
fore suosque plenarios, et integros effectussortiri, et obtinere, ac illis, ad quos spectat, et 
prò tempore quandocumque spectabit in omnibus, et per omnia pienissime suffragari, ac 
ab eis respective inviolabiliter observari; sicque in praemissis per quoscumque judices 
ordinarios, et delegatos etiam causarum palatii apostolici auditores, judicari, et definiri debere, 
ac irritum, et inane, si secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter, vel ignoranter 
contigerit attentar i. 

Non obstantibus quibusvis generalibus vel specialibus ecclesiarum reservationibus, seu 
affectionibus apostolicis, per quoscumque Romanos pontifices praedecessores Nostros, et sedem 
praedictam quomodolibet factis, seu prò tempore faciendis, nec non cancellariae apostolica^- 
regulis editis, et edendis, ac quibusvis aliis apostolicis, et in universalibus, provincialibusque 
conciliis, generalibus, vel specialibus constitutionibus, ac dictarum ecclesiarum etiam jura- 
mento, confirmatione apostolica, vel quavis firmitate alia roboratis statutis, et consuetudi- 
nibus; privilegiis quoque, indultis, et literis apostolicis, etiam quasvis clausulas, et reserva- 
tiones in se continentibus per eosdem praedecessores, ac Nos, et Sedem eamdem ecclesiis 
praedictis, illarumque capitulis et personis quomodolibet concessis, approbatis, et innovatis. 
Quibus omnibus, et singulis, etiamsi prò sufficienti illorum derogatione de illis, eorumque 
totis lenoribus specialis, specifica, expressa, et individua, ac de verbo ad verbum, non autem 
per clausulas generales idem importantes mentio, seu quaevis alia expressio facienda, aut 
aliqua exquisita forma ad id servanda foret, illorum omnium tenores praesentibus prò piene, 
ac sufficienter expressis habentes, illis alias in suo robore permansuris, ad praemissorum 
effectum hac vice dumtaxat specialiter, et expresse derogamus, et ad plenum derogatum 
i sse volumus, caeterisque contrariis quibuscumque. Datum Romae apud sanctum Petrum 
siili annido piscatoris die undecima junii millesimo septingenlesimo nonagesimo primo, 
pontifìcatus Nostri anno decimo septimo. 

Da Bull. Roiii coni ed. Rom. IX, :ih-:W; ed. Prat. Vi. 2349-2351, collazionata la minuta in Sec. Brev. 43C-4, 
\rchlvlo della Segreteria del Brevll 



a. 1819 lini ulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia 211 



0. - Pio VII. 

14 luglio 1819. 

Alias felicis recordationis Nico.aus PP. V, Praedecessor noster, tunc in humanisagentem 
Ludovicum, dum vixii Sabaudiae Ducem, ob eximia eius in sedem Apostolicam merita spe- 
cialis favore benevolentiae prosequi volens, ut omnem ei tolleret suspicionis causam, ne ex 
promotione quorumvis ad quarumeumque Ecclesiarum, vel Monasteriorum infra districtum 
sui temporalis dominii existentium regimina, seu provisionibus quibuslibet, de quibusvis 
dignitatibus dispositioni Apostolicae reservatis ibidem consistentibus, quibuscumque personis 
per ipsum Nicolaum praedecessorem faciendis, Statui Suo succederet dispendium, aut alia 
quaevis adversitas intestina, praefatum Ludovicum Ducem per quasdam Suas litteras certum 
reddidit, eique promisit. quod ipso et temporali eius dominio in integritate obedientiae dictae 
Sedis Apostolicae persistentibus ad quarumeumque Metropolitanarum, vel aliarum Cathe- 
dralium Ecclesiarum regimina, aut dignitates Abbatiales, nec non ad PrioratusTallueriarum, 
Kipalliae et Novalitii, ac Praeposituram Montis Iovis 1 quae in confinibus huiusmodi Dominii 
consistunt, neminem praefecisset, seu illis de quorumeumque personis non providisset, nisi 
habitis prius per èum intentione et consensu ipsius Ludovici Ducis, de personis idoneis ad 
regimina seu Dignitates Abbatiales, Prioratus et Praeposituram huiusmodi promovendis, 
vel de quorum personis tales provisiones fuissent faciendae, et alias, prout in praedictis 
Nicolai Praedecessoris litteris desuper anno Incarnationis Dominicae MCCCCLI quarto idus 
ianuarii sub plumbo expeditis, plenius continetur. Ac postmodum recolendae memoriae 
Leo X et Clemens Vili Romani Pontitìces etiam Praedecessores Nostri supradictas Nicolai 
Praedecessoris litteras sub certis modo, et torma tunc expressis confirmarunt, et innovarunt. 
Deinde vero piae recordationis Innocentius Papa XII Praedecessor itidem Noster dubium, 
quod exortum fuerat, an memorati Nicolai Praedecessoris indultum, eiusque litterae prae- 
dictae, ubi de districtu temporalis Dominii dicti Ludovici Ducis mentionem faciunt, etiam 
oitramontanas ipsi Ludovico tunc subiectas ditiones comprehenderent, dirimere cupiens, 
supradicti Nicolai Praedecessoris Indultum eiusque litteras huiusmodi etiam citramontanas 
eidem Ludovico Duci tunc subiectas ditiones comprehendere declaravit, et alias, prout in 
ipsius Innocentii in simili forma Brevis die tertia iulii MDCC uberius continetur. Cum autem 
subinde nonnulla dubia super intelligentia et interpretatione dicti Indulti excitata fuerint, 
recolendae memoriae Benedictus Papa XIII Praedecessor itidem Noster dubia illa secundum 
iustitiae et aequitatis regulas e medio tollere, et quameumque aliorum dubiorum eiusmodi 
occasionem submovere, ac ea quae a Sede praedicta, ad- sublimium Principum Orthodoxae 
l'idei detensorum, magnisque in Ecclesia Dei hieritis fulgentium favore emanasse noscuntur, 
nedum illaesa conservare, sed uberiori etiam pleniorique interpretatione adiuvare cupiens, 
praedicti Nicolai indultum, ac Innocentii declarationem, aliorumque Romanorum Pontiiicum 
Praedecessor um praedictorum litteras contìrmavit et approbavit et innovavit, earumque 
vigore Victorio Amedeo tunc in humanis agenti Sardiniae Regi illustri, ac Sabaudiae Duci, 
illiusque Successoribus ius nominandi sibi, ac Romano Pontifici prò tempore existenti per- 
sonas ad Cathedrales et Metropolitanas Ecclesias, ac' dignitates Abbatiales in temporali 
Dominio, quod idem Victorius Amedeus Rex tunc possidebat, consistentes in perpetuum 
competere, et ad illos spedare, ac pertinere decrevit, et declaravit, excipiens tantum ab illa 
disposinone seu declaratione, Cathedrales Ecclesias Casalensem, Aquensem et Alexandrinam, 

1 Set . Breu. um. 
- Traités : > ac •. 



212 Indulto circa le nomine ecclesiastiche in Savoia a. 1819 

provinciae Mediolanensis, in quartini provisionibus praxim et stilum in eis observari solitum, 
in posterum etiam' servari et retineri voluit, et mandavit, et alias prout in ipsius Benedirti in 
simili forma Brevis expeditis litteris die 29 mai 1727 plenius continetur. Quia tamen Victorius 
Amedeus Rex itis etiam nominandi ad Ecclesias Cathedrales, sicut praemittitur, exceptas, 
sibi competere vigore dictarum Apostolicarum litterarum Nicolai et Innocentii Praedeces- 
sorum contendebat, idem Benedictus XIII eadem ipsa die Victorio Amedeo Regi declaravit, 
se pronis auribus excepturum ea rationum momenta, quae prò se facere ipse contenderei 
eisque, si iustitia niterentur, se ultro obsecundaturum. Exorto postmodum dubio, an in prae- 
dictis Benedirti XIII litteris dignitates Abbatiales in provinciis Casalensi, Aquensi et Alexan- 
dria, Lumellina et Valle Siccida tunc temporis a Victorio Amedeo Rege iam possessis, 
consistentes, comprehenderentur, felicis recordationis Benedictus PP. XIV Praedecessor 
itidem Noster die quinta ianuarii anni 1741 dignitates Abbatiales praefatas memoratis Bene- 
dirti Praedecessoris Nostri litteris comprehendi declaravit, firma tamen semper remanente 
exceptione quoad Ecclesias Cathedrales Casalensem, Aquensem et Alexandrinam praedictas, 
reservataque itidem facultate Carolo Emanueli Regi tunc in humanis agenti ea proponendo 
quibus ius etiam nominandi ad Ecclesias Cathedrales, sicut praemittitur, exceptas, idem 
Carolus Emanuel Rex sibi competere contendebat, ut Illa ad iustitiae lances possent expendi, 
et si valida essent, Apostolicae Sedis iudicio comprobari. Post Carolum Emanuelem eius 
Successor Victorius Amedeus moderni illustris Sardiniae Regis pater, ad Ecclesias Cathe- 
drales, uti praemittitur, exceptas, nec non ad omnes Ecclesias, tam Metropolitanas, quam 
Cathedrales, atque ad dignitates Abbatiales in regionibus tunc temporis sibi subiectis, ius 
nominandi vigore indultorum supra memoratorum sibi, suisque Successoribus competere, 
etc. 2 contendens, felicis recordationis Pius Papa VI Decessor Noster non tantum secundum 
iustitiae aequitatisque regulas memorata superius indulta conservare, verum etiam beni- 
gniori interpretatione adiuvare desiderans, declarationem emisit, quae in litteris, ab eodem 
Summo Pontifice in forma Brevis die XI iunii 1791 desuper expeditis continetur. Nunc 
carissimus in Christo Filius Noster Victorius Emanuel Sardiniae Rex illustris, Sabaudiae 
et Genuae Dux, iisdem rationum momentis innixus, quibus eius Praedecessores, ius de quo 
agitur, nominandi ad Ecclesias Episcopales, et Archiepiscopales, nec non ad dignitates omnes 
Abbatiales sitas in Ducatu Genuensi, qui eidem Regi paucos ante annos legitime cessit, sibi 
suisque Successoribus vigore praedictorum indultorum pertinere etiam contendit, rebusque 
sic stantibus, declarationem in hunc sensum a nobis postulavit. Vix huiusmodi desiderium 
laudati Victorii Emanuelis Regis nobis manifestum fuit, statim animo occurrerunt praeclara 
eiusdem in Ecclesiam 3 merita, eximiaeque virtutes, quibus ornatur; ac memoria repetentes, 
quae a Romanis Pontificibus Praedecessoribus Nostris per memorata indulta favore Sabaudiae 
Ducum, ac Sardiniae Regum gesta sunt, libentissime occasionem nacti sumus, laudati Regis 
vota explendi, eam agendi rationem prae oculis habentes, quam in similibus rerum adiunctis 
felicis recordationis Decessor Noster Pius PP. VI erga Victorium Amedeum carissimi in 
Christo filii Nostri Victorii Emanuelis patrem secutus est, prout supra commemoravimus. 
Nos itaque ea, quae a Romanis Pontificibus Praedecessoribus Nostris Sabaudiae Ducibus fuere 
concessa, non solum secundum iustitiae, aequitatisque regulas conservare, verum etiam 
benigniori, latiorique interpretatione, quantum in Domino possumus, adiuvare cupientes, 
praedicti Nicolai V indultum, ac tam eiusdem, quam aliorum Romanorum Pontificum litteras 
'praedictas, quarum tenores praesentibus prò piene ac suftìcienter expressis haberi volumus, 
cum omnibus et singulis in eis conlentis, et expressis, auctoritate Apostolica confirmamus, 

1 Traités: vi ». 
Traiti . i ompetere, et contendens ■. 

/' ,i//( ; N « lù « Lesia . 



«. 1819 /intuito circa le nomine ecclesiastiche in Savoia 213 

illisque inviolabili* Apostolicac tìrmitatis robur adlungimus, earumque vigore carissimo in 

Christo lìlio Nostro Vii-torio Emaniteli Sardiniae Regi illustri, ac moderno Sabaudiae et 

Genuae Duci, illiusque Successoribus, ipsis et 1 temporali eorum Dominio in integritate obe- 

dientiae huius Sanctae Sedis persistentibus, ius nominandi Nobis, ac Romano Pontifici prò 

tempore existenti, personas idoneas ad omnes Cathedrales, ac Metropolitanas Ecclesias, ac 

dignitales Abbatiales, in temporali dominio, quod idem Victorius Emanuel Rex de praesenti 

possidet, consistentes, in perpetuum competere, et ad illos spedare, ac pertinere eadem 

auctoritate tenore praesentium decernimus, et declaramus, decernentes ipsas praesentes 

litteras semper firmas, validas et efficaces existere, et fore, suosque plenarios et integros 

effectus sortiri, et obtinere, ac illis, ad quos spectat, et prò tempore quandocumque spectabit, 

in omnibus, et per omnia pienissime suffragare ac ab eis respective inviolabiliter observari; 

sicque in praemissis per quoscumque ludices ordinarios, et delegatos, etiam causarum Palatii 

Apostolici Auditore* iudicari et definiri debere, ac irritum, et inane, si secus super his a 

quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari. Non obstantibus 

quibusvis generalibus, vel specialibus ecclesiarum praedictarum reservationibus seu affe- 

ctionibus Apostolicis per quoscumque Romanos Pontifìces Praedecessores Nostros, et Sedem 

praedictam quomodolibet factis seu prò tempore faciendis, nec non Cancellariae Apostolicae 

Regulis editis et edendis, ac quibusvis aliis Apostolicis et in universalibus, provincialibusque 

Conciliis editis generalibus vel specialibus constitutionibus et ordinationibus ac dictarum 

Ecclesiarum etiam iuramento, contìrmatione Apostolica, vel quavis firmitate alia roboratis, 

statutis et consuetudinibus privilegiis quoque, indultis et litteris Apostolicis, etiam quasvis 

clausulas et reservationes in se continentibus per eosdem Praedecessores, ac Nos et Sedem 

camdem Ecclesiis praefatis, illarumque Capitulis et personis quomodolibet concessis, appro 

batis et innovatis. Quibus omnibus et singulis, etiamsi prò sufficienti illorum derogatione 

de illis, eorumque totis tenoribus specialis, specifica, expressa et individua, ac de verbo ad 

verbum, non autem per clausulas generales idem importantes, mentio, vel quaevis alia 

expressio facienda, aut aliqua exquisita forma ad hoc servanda foret, illorum omnium 

tenores praesentibus, prò piene ac sufficienter expressis habentes, illis alias in suo robore 

permansuris, ad praemissorum effeclum hac vice dumtaxat specialiter et expresse dero- 

gamus, et ad plenum derogatum esse volumus, caeterisque contrariis quibuscumque. Datati) 

Romae apud Sanctam Mariani Maiorem sub annulo Piscatoris die XIV iulii 1819, Pontitìcatus 

Nostri anno vigesimo. 

H. Cardinalis Consalvus. 

Da Traités ecc. IV, 455-460 (n. CCLX), collazionata la minuta in Sec. Brev. 4698, n." 13 (Archivio della Segre= 
t. Ha del Brevi), ove trovansi due esemplari, dei quali quello col Placet autografò del Papa reca la data «13. 
luglio 1810. 

1 Traités: ■ Successoribus ipsis, et =. Cosi anche uno degli esemplari in Sec. Brev. : l'altro non ha interpunzione 
di sorta in questo tratto. 



214 Abolizione della prammatica sanzione a. 1472 



XXXI. 
ABOLIZIONE DELLA PRAMMATICA SANZIONE. ' 

a) - Bolla di Papa Sisto IV. 

7 agosto 1472. 

Ad universalis Ecclesiae regimen divina disponente clementia vocatis, inter alia 
prò commissorum populorum votiva dilectione nil occurrit praestantius, quam exorta 
inter personas ecclesiasticas principis tenebrarum astutia discordiarum fomenta per 
nostrae sollicitudinis occursum protinus extinguere, ut cuiusvis altercationis salu- 
briter evulsis seminibus, pacis et tranquillitatis dulcedinem inter ereditos nobis popu- 
los divina nobis assistente gratia imponere et conservare valeamus. Cupientes itaque, 
ut, suscitata retroactis temporibus discordia, proh dolor ! in regno Franciae, Delphi- 
natu, aliisque terris et dominiis carissimi in Christo fìlli nostri Ludovici, Francorum 
regis illustris, inter nonnullas ex eisdem personas occasione cuiusdam constitutionis, 
quae in eodem regno diutius inolevit, quam personae praedictae pragmaticam sanctio- 
nem vocant, ne, si, quod absit, maiora fomenta sumeret, damna pariter et graviora 
scandala, periculaque subsequerentur, fine debito claudatur, et totaliter secludatur, 
auctoritate apostolica ex certa scientia de fratrum nostrorum Consilio omnibus et sin- 
gulis praelatis et aliis personis ecclesiasticis regni, Delphinatus, terrarum et dominio- 
rum eorundem, ad quos dignitatum, aliorumque beneficiorum ecclesiasticorum, ter- 
rarum et dominiorum eorundem collatio, provisio, praesentatio, electio, seu quaevis 
alia dispositio pertinet, de quibusvis dignitatibus, personatibus, administrationibus, offi- 
ciis, canonicatibus et praebendis, nec non aliis beneficiis ecclesiasticis, 2 cum cura et 
sine cura, saecularibus et regularibus, ad eorum collationem, provisionem, praesenta- 
tionem, electionem seu quamvis aliam dispositionem pertinentibus, quae deinceps in 
Februarii, Aprilis, Iunii, Augusti, Octobris et Decembris mensibus futuris perpetuis 
temporibus vacare contigerit, (dummodo dispositioni apostolicae ex aliqua generali 
reservatione in corpore iuris clausa, aut per alteram ex constitutionibus felicium recor- 
dationum Benedicti XIIL, quae incipit : « Ad regimen », aut Ioannis XXII. Romanorum 
Pontificiim praedecessorum nostrorum, quae incipit: «Execrabilis», seu constitutiones 
et regulas cancellariae apostolicae per nos super hoc editas reservata generaliter non 
existant,) perinde ac si aliquae a sede apostolica vel eius legatis expectativae literae 
non emanassent, libere disponendi facultatem concedimus per praesentes. Et quia 
isti stimmi Pontilices praedecessores nostri consueverunt se in concessionibus gra- 
tiarum expectativarum personis bene meritis exhibere liberales: nostrae intentionis 
exsistit concedere in regno, Delphinatu, terris et dominiis regni huiusmodi, ultra gra- 
tias expectativas per nos in eisdem regno, Delphinatu, terris, et dominiis concessas, 

' Non fu innata: v. il Concordalo colla Francia qui sotto al n.XXMll. 
: Friedherg : beneficiis, ecclesiastici'- •. 



a. 1472 Abolizione della prammatica sansiom 215 

(quibus in aliquo praeiudicare non intendimus per praesentes, quasque in suo robore 
permanere volumus), sex personis idoneis regnicolis sex alias gratias expectativas 
ad quamlibet collationem, provisionem, praesentationem, seu quamvis aliam disposi- 
tionem singulorum ex praeiatis et aliis personis praedictis. Ex quibus quidem sex 
gratiis duae gratiae expectativae concedentur duobus clericis regnicolis idoneis, prò 
quibus rex ipse, et carissima in Christo filia nostra regina, ac dilectus filius nobilis 
vir Delphinus Viennensis, nec non magistri et praesidentes ac alii officiarii in aliquo 
ex parlamentis regis eiusdem regni nobis super hoc unanimiter supplicabunt, qui 
duo nominati per regem et reginam, Delphinum, magistros, praesidentes et officia- 
rios praefatQS, gaudeant praerogativis ad instar lamiliarium nostrorum continuorum 
commensalium. Ipsisque sex gratiis consumptis alias sex gratias similes aliis sex 
gratis personis idoneis modo et forma praemissis concedere intendimus. Volumus 
autem, ac eisdem auctoritate et tenore praesentium decernimus et declaramus, bene- 
ficia, quae venerabilium fratrum nostrorum sanctae Romanae ecclesiae cardinalium 
familiares continui commensales, eorum familiaritate durante, in regno, Delphinaiu, 
terris et dominiis praeiatis obtinent, et in posterum obtinebunt, dispositioni aposto- 
licae in posterum censeri reservata, quamdiu duntaxat cardinales praefati vitam 
duxerint in humanis, ac post obitum eorundem cardinalium per sex annos continue 
sequentes. Quibus quidem sex annis elapsis alii, ad quos eorundem beneficiorum 
collatio, provisio, praesentatio, electio, seu quaevis alia dispositio alias pertinet, de 
beneficiis familiarium huiusmodi in regno, Delphinatu, terris et dominiis praefatis 
consistentibus, in praedictis mensibus disponere valeant, huiusmodi reservatione non 
obstante. Concedimus etiam, quod beneficiorum, quae promovendi per nos ad digni- 
tates, seu beneficia consistorialia ipsarum provisionum, per nos de eorum personis 
faciendarum, obtinebunt, ac in quibus et ad quae ius eis quomodolibet competit ac 
competere poterit, per promotion.es ad dignitates et alia beneficia consistorialia prae- 
dicta, ac munus consecrationis eisdem promovendis impendendum, seu lapsum tem- 
poris de consecrandis episcopis a sacris canonibus definiti vacaturorum, si promo- 
tiones ipsae in aliquo ex supra dictis mensibus fiant, nisi beneficia ipsa essent alias 
dispositioni apostolicae (ut praefertur) reservata, ad praelatos et personas supra 
dictas, si vero in aliis mensibus promotiones eisdem fieri contingat, ad nos et Roma- 
nos Pontifices successores nostros collatio, provisio, et omnimoda dispositio pertineat. 
Et, quoniam sedis apostolicae notariorum magnus reperitur numerus, eorundem 
notariorum, qui habitum per eiusdem sedis notarios gestari solitum publice et con- 
tinue gestant, et in posterum gestabunt, beneficia in eisdem regno, Delphinatu, et 
terris consistentia duntaxat censeantur reservata, quodque omnes et singulae causae 
beneficiales in partibus coram iudicibus competentibus usque ad diffinitivam ' inclu- 
sive, in prima duntaxat instantia, in qua nulli ante diffinitivam liceat appellare nec 
appellatio, si fuerit emissa, debeat ■ admitti, nisi ab interlocutoria vel a gravamine 
negotium principale minime concernente, 3 quod non possit per appellationem a dif- 

1 Friedberc : Jiffinitam ■. contro l'edizione di Gregorio XIII, Extravagaiiles timi vigniti D. loannis Papae -VA' //. 
tum Communes, Romae lòffi, 217. di cui Friedberc; corregge alcuni errori evidenti di stampa, ma sfuggendogliene di 
proprii che qui sono corretti giusta la citata edizione. 

: Friedberg: • debet ». 

J Friedberg: ■ concernent >. 



216 Abolizione della prammatica sanzione a. 1472 



tinniva sententìa reparari, in aliis vero instantiis in curia Romana 1 tractentur, cogno- 
scantur et line debito terminentur. Causae vero beneficiales, pendentes in dieta curia 
inter nostros, aut dictorum cardinalium familiares continuos commensales, ipsis ear- 
dinalibus in eadem curia praesentibus, seu in aliqua legatione aut recreationis 
causa '-' secedentibus, nec non praefatae sedis officiales, officia actu exercentes, aut 
alios a praemissis, qui per sex menses curiam praedictam secuti sunt, et sequuntur 
de praesenti, curiales et quoscunque alios eorum adversarios, super quibusvis bene- 
ficiis, eisdem adversariis auctoritate ordinaria collatis, per illos, quibus commissae 
reperiuntur, seu alios per nos ad id deputatos seu etiam deputandos iudices audian- 
tur, cognoscantur, decidantur fineque debito terminentur, ac exsecutioni debitae 
demandentur. Caeterae vero similes causae beneficiales, inter quoscunque alios pen- 
dentes, et quae quibusvis iudicibus seu auditoribus commissae reperiantur, aliquibus 
iudicibus competentibus in regno Franciae auctoritate apostolica committantur 
audiendae, et cognoscendae, decidendae et fine debito terminandae, cum necessaria 
earundem causarum avocatione. Praeterea, quia aliquae ex supra dictis causis in 
eadem Romana curia super petitorio, et diversis curiis ipsius regni super possessorio 
tractantur: volumus, quod in eisdem causis, in diversis curiis super petitorio et pos- 
sessorio unico et eodem contextu pendentibus, (suspenso petitorio et censuris super 
hoc latis), in possessorio in curiis eorundem iudicum, coram quibus causae posses- 
sorii pendeant de praesenti, procedant, causaeque ipsae super huiusmodi possessorio 
intra biennium terminentur et finiantur. Alioquin biennio elapso liceat partibus ipsis 
procedere super petitorio, et ulterius dictis causis expeditis super possessorio, aut, 
huiusmodi biennio elapso, altera partium litigantium coram iudice competenti aucto- 
ritate apostolica deputato poterit ius suum prosequi ipseque apostolicus iudex intra 
aliud biennium causam in petitorio terminare teneatur. Quod si non fecerit, causa 
ipsa ab eo avocata, et lis penitus extincta censeatur. Et si forsan aliquis eorundem 
iudicum cuiusvis sibi commissae causae expeditionem malitiose prorogare aut dif- 
ferre praesumpserit: exeommunicationis et omnium beneficiorum suorum 3 priva- 
tionis poenas ipso facto incurrat, a qua quidem exeommunicationis poena absolvi 
nequeat, nisi a nobis et successoribus nostris Romanis Pontificibus, praeterquam in 
mortis articulo. Quodque de cetero in litteris expediendis in regno Franciae, Delphi- 
natu, et terris aliisque dominiis praedictis serventur taxae super hoc editae per Ioan- 
nem XXII. Papam praefatum, et excessus, si qui iuerint, corrigantur. Et quia propter 
assiduas guerras et novitates, quae continue vigent in dicto regno, praetenditur 
ecclesias, dum vacant, gravatas in taxa etiam reformata in concilio Constantiensi, 
quae reducta est ad medietatem antiquae taxae, quod gravatus in eadem taxa prae- 
latus promovendus solvat communia, et minuta servitia, quae plures ex Gallis anna- 
tam vocant: tantum prò vera aestimatione fructuum ecclesiae et monasterii, ad quae 
sit promotus, eaque in dieta cancellarla et camera apostolica inviolabiliter observari 
mandamus. Et quia in supra dictis concessionibus, regnum ac regem maxima sumus 
cantate complexi: credendum est non immerito, ut se devotos et obedientes erga 
sanctam Romanam eccjesiam exhibeant. Quare volumus et eisdem auctoritate et 

i Fku i.i.i rg Romana i uria . 
- Psiedbbrg i ausae . 

XIII om.; l'hanno invece le Ordonnances ecc. (v. sotto). 



a . 1472 Aha//: ione della prammatica sanzione 217 

tenore statuimus, quod praefatus rex intra quatuor menses praemissa acceptare et 
observare, ac in regno, Delphinatu et dominiis huiusmodi observare facere, nec non 
intra alios duos praefatos quatuor immediate sequentes menses super acceptatione 
et observatione, aliisque praemissis omnibus et singulis per suas patentes literas nos 
et sedem prefatam certificare teneatur; alioquin praesentes literae et inde secuta 
quaecunque sint cassa et irrita, nulliusque roboris vel momenti. Nos enim extutu 
irritum decernimus et inane, si secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter 
vel ignoranter eontigerit attentari. Nulli ergo omnino hominum lieeat hanc paginam 
nostrarum concessionis, intentionis, voluntatis, eonstitutionis, deelarationis, indulti, 
mandati et statuti infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc 
attentare praesumpserit : indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Palili 
Apostolorum eius se noverit incursurum. 

Datum Romae apud S. Petrum, anno incarnationis dominicae MCCCCLXXI1. 
VII. Id. Augusti Pont, nostr. Ao. I. 

Da Extravag. Commun. lib. I, tit. IX, de treuga et pace, e. 1, ed. Aem. Friedberc; 
Corpus luris Canonici II, Lipsiae 1881 , 1247-1249. 



b) - Breve di Papa Sisto IV. 

13 agosto 1472. 

diarissimo in Christo Alio nostro Ludovico, Francorum Regi christianissimo, 
salutem et apostolicam benedictionem. Non possumus satis explicare quam grato 
animo oratores tuos suscepimus, qui legationis munus demandatum magna cum 
laude Majestatis tuae et honore Sedis Apostolicae adimpleverunt. Cognoverunt omnes 
devotissimum animum tuum erga Romanam Ecclesiam, quam, charissimos progeni- 
tores tuos imitando, summa charitate et tuto animi affectu veneraris. Praeter hanc 
tuam in Sedem Apostolicam devotionem accedit et quaedam singularis benevolentia 
quae mutuis animis inter nos constituta est, quam speramus, Deo duce, in perpe- 
tuimi augeri, in communem reipublicae salutem. Oratores ipsos, quoties voluerunt, 
benigne audivimus, qui nobis visi sunt viri magni pretii, maxime dilectus filius 
nobilis marescallus consanguineus noster, nec non Bernardus Laureti, advocatus 
tuus, viri singulari prudentia praediti, et Majestati tuae fidelissimi et deditissimi; 
placuimus eis libenter in iis quae a nobis nomine tuo postularunt, quantum cum 
Deo potuimus, sicut ex litteris nostris quas defferunt, videbit Celsitudo tua, quam 
hortamur ut jucundo animo suscipere illas velit ; proficiscuntur optima voluntate nostra 
erga te, laudantes summopere tuam egregiam et catholicam mentem de extinctione 
Pragmaticae; nichil christianissimae domui tuae convenientius, nichil denique dignius 
religioso animo tuo efficere potuisti; benediceris a Domino, et non fallet te pro- 
missio retributionis. 

Venimus ad petitiones quas nomine tuo oratores tui nobis exhibuerunt, de vene- 
rabili fratre archiepiscopo Lugdunensi, collegio cardinalium aggregando: cum enim 
cardinales fieri eontigerit, studebimus Majestati tuae compiacere, et tamen interea 
omnimodam intentionem tuam expectabimus super hoc, si ipsum malueris, aut for- 
tasse alium ; sed quod non promoveamus aliquem ex terris Ducis Burgundiae aut 
Ducis Britanniae, scit Celsitudo tua et nobis in collegio cardinalium alias commen 



•_>18 Abolizione (trita prammatica sanzione a. 1472 

dasse dilectum filium Ferricum de Cluniaco, notarium, nimirum ut ad cardinalatum 
promoveretur: faciemus in hoc quodeumque facere poterimus, habita ratione honoris 
nostri, quem scimus et Majestatem tuam non aliter quam suum proprium deside- 
rare. 

Quod autem rogas, ut ecclesiae cathedrales et beneficia consistorialia sine con- 
sensu tuo non conferantur, placet nobis semper expectare litteras tuas; credimus 
enim prò animi tui relligione, non propones nobis nisi personas idoneas quae tibi et 
Sedi Apostolicae honori esse possint: sed in his praecipue commendamus tibi dile- 
ctum filium Joannem de Montemirabili, notarium et referendarium nostrum dome- 
sticum, virum probum et integrum, subditum tuum fidelissimum, quem nos ob vir- 
tutem et fidem suam plurimum amamus; facies in hoc nobis rem gratissimam, si eum 
in praemissis habueris commendatum. 

Quantum pertinet ad taxas, placet nobis quod serventur in dominiis tuis super 
hoc editae per Papam Romanum Joannem XXII praedecessorem nostrum, et quod 
excessus corrigantur; et quia ecclesiae, ut asseritur, propter bella assidua in eo 
regno exinanitae sunt, et per consequens in taxa gravatae, contentamur, et ita in 
camera apostolica observari mandavimus, quod gravatus in taxa praelatus promo- 
vendus non solvat nisi prò vera aestimatione fructuum ecclesiae mediam annatam, 
etiam servitia et minuta; ' de pensionibus autem contentamur non assignare pensiones 
ullas super fructibus quorumeumque beneficiorum, nisi de consensu illorum qui pen- 
siones soluturi sunt. 

Quod super hoc Majestas tua scripsit de cardinali Andegavensi, commisimus 
legato ea quae super hoc facienda sunt, sicut latius ex ipso accipere poterit Majestas 
tua de episcopo Laudunensi; curabimus, cum primum ecclesia aliqua vacaverit, 
ambobus satisfacere, ita ut Majestas tua contentetur, et tollatur omnis discordia. 

Haec omnia libentissime Serenitati tuae concedimus propter immensum erga te 
amorem; fuimus enim semper charissimae domui tuae affecti, ob praeclara illius 
merita in Apostolicam Sedem, quae tu non solum aequare, sed etiam superare, prò 
animi tui magnitudine, contendisi unde hortamur et rogamus te, per viscera mise- 
ricordiae Domini nostri, ut paci intendas, pacem amplectaris, et, rejecta privata 
causa, saluti publicae consulas, quod est proprium Regis christianissimi. Hoc idem 
et Duci Burgundiae scribimus; non enim potest laborantibus christianis commode 
subveniri, nisi prius quiete inter vos constituta: quod ut faciatis, Salvator, omnipo- 
tens Deus, prò singulari clementia, concedere dignetur. 

Datum Romae, apud Sanctum Petrum, sub annulo piscatoris, die 13 augusti, 

anno 1472, pontificatus nostri anno primo. 

Ainsi signé: L. Griffus. 

Da Ordonnances des Rois de Fraine eie la troisième race, XVII, Paris 1820, 551. 

i Sic; si cfr. p. 216, I. 37. 



a, 1472 Abolizione della prammatica sanzione 219 



e) - Lettere patenti, con cui Luigi XI ratifica il concordato. 

31 ottobre 1472. 

Loys, par la grace de Dieu, Roy de France, à tous ceulx qui ces presentes lec- 
tres verront, salut. Comme nous eussions envoyé pardevers nostre Saint-Pére le 
Pape nos amez et téaulx conseillers le patriarche d'Antioche, evesque de Valence, 
et le sire du Chasteauneuf, marescbal du Dauphiné, maistre Jean l'Huillier, doyen 
de Paris, Bernard Loret, nostre conseiller et advocat en notre cour de parlement à 
Thoulouse, et autres nos ambassadeurs, pour faire et rendre l'obeyssance deue et 
telle que nous et nos predecesseurs avons accoustumé faire à nostre Saint-Pére, et l 
au Saint-Siege apostolique, à la nouvelle assomption de chacun Pape; et à cause 
de la pragmatique sanction et autres ordonnances royaux, se fussent engendrez 
grands procez, et plusieurs preslatures et benefices de nostre royaume fussent en 
dangier de tomber en ruine, pour les grandes involutions desdiets procez esquels 
ils estoient cheus; aussi, que de la part de nostredict Saint-Pere nous eut esté exposé 
que sa- puissance et auctorité apostolique estoit fort troublée et empeschée par le 
moyen des diversitez qui estoient sur le faict desdiets benefices; et à ceste cause, 
eussions donne charge et plaine puissance à nosdiets ambassadeurs d'appoincter et 
accorder les differends, : ' troubles et empeschemens qui estoient survenus à cause 
des choses dessusdictes et autrement, et pour trouver aucuns bons moyens de ' faire 
cesser toutes telles voyes indeues et pourveoir à la pacification des consciences de 
nos subgects, et oster lesdicts troubles et empeschems qui pourroient d'ores en avant 
survenir, sy 5 lesdicts differends n'estoient du tout accordez ; pour lesquels accorder 
et pacifier nostredict Saint-Pere eust commis et deputé '"' de sa part aucuns cardi- 
naux, prelats et autres notables et 7 grands personnaiges, pour communiquer avec 
nosdiets ambassadeurs sur les choses dessusdictes: lesquels ensemble, d'un commun 
avis et opinion, eussent pourparlé et traieté certains chapitres et articles, et les 
eussent rapportez en la presence de nostredict Saint-Pere le Pape s et du saint col- 
lege des cardinaux: sur lesquels nostredict Saint-Pere nous ait envoyé par nosdiets 
ambassadeurs sa bulle plombée de ratification desdiets concordats, contenant en 
effet et substance les points et articles qui s'ensuivent: 

Et premierement. Que nostre Saint-Pere aura six mois commencant au mois de 
janvier, et les ordinaires autres six mois, alternativement, ausquels ils pourront con- 
ferer, eslire, presenter et autrement deument pourvoir ausdiets benefices qui lors 
vacqueront, comme s'il n'y avoit aucune expectative, excepté toutesfois les bene- 



1 Oidonti. om. 

= Cod. Vatic: la». 

3 Cod. Vatic: diferences ». 

* Cod. Vatic. : • pour ». 

6 Ordonn.: • se ». 

6 Cod. Vatic. : « dclegué . 

; Cod. Vatic. om. 

8 Cod. Vatic. om.: » le Pape >. 



220 Abolizione della prammatica sanzione a. 1472 

fices qui sont ' reservez, reservatione clausa in corpore iityis, ou par aucune des 
constitutions de Jehan et de Benoist, Romaiiontm Pontificum, qui commencent Ad 
regimen et Execrabilis, ou par les regles de la chancellerie jà faites. 

2. Item. Est ordonné que, ès six mois de nostre s Saint-Pere, d'ores en avant, il 
octroyera à ceux du royaume et autres 3 seigneuries estans en l'obeissance du Roy 
et non autres, ' en chacune collation du royaume ou Dauphiné, et autres terres et 
seigneuries du Roy, six expectatives tant seulement, demeurans en leur efficace 
celles qui sont jà octroyées, desquelles six en seront données deux en chascune col- 
lation aux nommez par le Roy, la Reine, M. le Dauphin et les cours des parlemens, 5 
qui auront toutes prerogatives ad instar familiarium Papae ; et accomplies icelles 
six expectatives, en seront baillées et octroyées autres six en la forme et maniere 
dessusdictes. 

3. Item. Est ordonné que les benefices des familiers des cardinaux, qui sont leurs 
continuels commensaux durant leur familiarité, seront reservez, laquelle reservation 
expirera six ans apres le trespas desdiets cardinaux. 

4. Item. Que les benefices de ceux qui seront promeus aux dignitez consisto- 
riales, s'ils sont promeus aux mois de notre Saint-Pere, il les conferera; et 6 s'ils sont 
promeus aux mois des ordinaires, les ordinaires en disposeront, sinon qu'ils fussent 
reservez en la forme que dict est. 

5. Item. Les benefices des protonotaires seront reservez, de ceux tant seulement 
qui publiquement et continuellement porteront l'habit de protonotaire." 

6. Item. Est ordonné que toutes" les causes benefìciales seront en premiere ins- 
tance commeneées en France ou Dauphiné et autres terres estans en l'obeissance 
du Roy, devant juges competens, jusques à sentence definitive inclusivement, de 
laquelle ne sera receue appellacion, sinon qu'elle fust irreparable en diffinitive; les 
autres instances seront traictées et terminées en cour de Rome. 

7. Item. Et au regard des causes benefìciales pendantes en cour de Rome entre 
les familiers des cardinaux demeurans en cour de Rome, ou absens pour cause de 
legation ou recreation, ou officiers de cour de Rome, ou courtisans qui auront suivi 
la cour par six mois, et autres leurs competiteurs, ayans titres des ordinaires, seront 
déterminées en cour de Rome; toutes les autres 9 causes semblablement '•' benefi- 
ficiales "' seront commises au royaume, et seront evoquées in staiti de cour de Rome. 

8. Item. Et pour ce que en plusieurs desdictes causes benefìciales qui sont pro- 
duites " de present, pendant procez au 12 possessoire au royaume, Dauphiné et autres 



' od. l 'atte. : • seront -. 

Vatic: notredit . 
■ Cnrt. Vatn .: aux ani 
'■ Cod. i a/i'i .. autres •. 

Vatic: • la court de parlemenl -. 

i im. s'ils sont - et . 

T Cod. Valii .: « d ìi hi. s .. 

Vatic.: ordonné touebant ionica . 

Vatic. om. 

\'<itic. .idd.: semblables . 
11 Cod. Vaili .: pendans . 
Cod. ì'.itii.: i ii . 



a. 1472 Abolizione della prammatica sanzione 221 



seigneuries du Roy, devant plusieurs juges. et en cour de Rome au ' petitoire, est 
ordonné que les procez du petitoire pendant de present en cour de Rome, avec 
toutes les censures, seront mis en suspcns jusques à deux ans, dedans Lesquels sera 
procede esdictes cours du royaume audict ' possessore, et, rìnies ou passées- les- 
dictes deux années, sera permis aux parties proceder sur le petitoire devant le juge 
apostolique, qui procederà et finirà la cause du petitoire dedans autres deux années, 
lesquelles finies, le procez sera du tout esteint; et le juge apostolique qui par 
malice aura differé le procez, sera exeommunié et prive de ses benefices, et ne 
pourra obtenir absolution, sinon a l'article de la mort, ou par nostredict Saint- 
Pere. 

9. Item. Est ordonné que touchant les vacances des benefices sera gardée la 
taxe du Pape Jean XXII, et les excès seront corrigez. Et pour ce que-, a causes 
des guerres et tribulations du royaume, plusieurs esglises sont grevées ès taxes 
reformées au concile de Constance et reduites a la moitié, est ordonné que icelles 
vacances et les menus services seront payés selon la vraye valeur des fruits d'une 
année, c'est à scavoir la moictié tant seulement. 

10. Item. Et aussi nous :: ait octroyé nostre Saint-Pere, par un bref sub ninnilo 
piscatori*, qu'il ne pourvoyra aucunes personnes des dignitez consistoriales de nos- 
tredict royaume, Dauphiné et autres nos terres et seigneuries, sans avoir sur ce 
prealablement nos lectres, pour y pourvoir de personnes a nous seures, téables et 
agréables. 

Scavoir faisons que nous, voulans obvier aux difierends ' qui pourroient survenir 
à causes des choses dessusdictes, desirans aussi de tout nostre pouvoir liberalement 
complaire a nostredict Saint-Pere, et estre envers luv en l'amour et alìection, r ' 
cornine son vray et devost tìls et du Saint Siege apostolique, pour les causes dessus 
touchées, avons accordé et accordons, ratifié et ratifions par ces presentes, tous les 
chapitres et articles cy-dessus incorporez et contenus, et avons [voulu et ordonné, 
voulons et ordonnons lesdits concordats chappitres et articles estre observez et 
gardez par touttes les esglises de notre Royaume, pays de Dauphiné et autres nos 
terres et seigneuries, et pour ce faire auons] '' mandé et commandé par nos lectres 
patentes à nos cours de parlement de Paris, Thoulouse, Bordeaux et Dauphiné, et à 
tous nos autres justiciers, oitìciers et subgects de nosdiets royaume et Dauphiné, ' 
quelesdicts 8 concordats et chapitres ils gardent et observent, et fassent inviolable- 
ment garder et observer de poinct, selon leur forme et teneur, nonobstant toutes 
lesdictes s ordonnances et pragmatique sanction et autres lectres à ce contraires, 
car tei est nostre plaisir. En tesmoin de ce, nous avons faict mectre nostre scel a 
cesdictes presentes. 



1 Cod. Vini,.: en . 

•n,.: et icelluj fin) 011 passi: 

■ Cod. Vatic. om. 

4 Cod. Vatic: dìfferances . 

■ dui. Vutu.: faveur . 

6 Onl, uni. uni. quanto è fra [ |. 

: Cod. Valic. uni. ei a tona - Danphiné 

■ ' od. Villi, .: ■ les . 



222 Face fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 

Donne à Amboise, le dernier jour d'Octobre, l'an de grace mil CCCC soixante 
et dou7.e. l [et de nostre Resgne le douziesme]. 2 

Ainsi signé: Par le Roy, Monseigneur le Due de Bourbon, les sires de Craon, 

du Lude, de Montagu, Patrix, Folcart Seneschal de Xaintonge, M. e Bernard Loret 

et autres presens. 

L. Toustain. 3 

Da Ordonnances ecc., loc. cit. 548-5.54, collazionata la copia in Cod. Reg. lat. 1323, 
t. 14l v -143 r (Biblioteca Vaticana). 



XXXII. 
PACE FRA INNOCENZO Vili E FERDINANDO DI NAPOLI.' 

7 febbraio 1492. 

In nomine sancte et individue Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, Amen. 
Anno a Nativitate domini nostri Ihesu Christi, Millesimo quadringentesimo, nona- 
gesimo secundo, indictione decima, die martis septimo mensis februarii, Pontificatus 
Sanctissimi in Christo patris et Domini Nostri domini Innocencii divina providentia 
pape octavi anno octavo: Cum prefatus Sanctissimus Dominus Noster, et Serenis- 
simus dominus d. Ferdinandus Dei gratia Sicilie et Hierusalem Rex illustrissimus, 
optarent animorum suorum quieti consulere, et non nullis differenciis ac contendo- 
nibus et obiectionibus, que inter eos annis superioribus viguerunt, etiam post pacem 
inter eos initam de anno domini Millesimo quadringentesimo octuagesimo sexto, 
lìnem imponere, causasque omnes et occasiones illarum penitus amputare, Sua Bea- 
titudo ex una, et magnificus d. Ioannes Pontanus secretarius ac consiliarius et prò- 
curator specialis ipsius domini Regis, nomine dicti domini Regis existens apud pre- 
fatum Sanctissimum D. Nostrum partibus ex altera, habens speciale mandatum et 
plenariam auctoritatem, potestatem, et facultatem, prout piane constat licteris paten- 
tibus ipsius domini Regis, cum sigillo sue Maiestatis consueto appenso, a nobis visis 
et lectis, et in fine presentis capitulationis registratisi Constituti in palacio aposto- 
lico et in cammera tercia residentie prefati Sanctissimi D. N. post aulam inferiorem 
pontificum nuncupatam, coram nobis notariis publicis et testibus infrascriptis pre- 
sentibus ad hec specialiter vocatis, habitis, et rogatis, ad infrascriptas conventiones, 

1 Coil. Vii tri . on). et douze 
- Ordonn. om. quanto t fra | |. 

imi. Vatic. om. Ainsi - Toustain . 
' Della pace del 1 Ho. alla quale più volte si riferisce il presente documento, si danno, per quanto riguarda le cose 
i itiche, le varianti di qualche entità che presenta il testo in E. Carusi, Dispacci •■ lettere ili Giacomo Glie- 
rardi (Studi e testi, 21), Roma 1909, cvi-cvni (l'alio intiero cm-cxix) e L. Volpicella, Regis Ferdinand* Primi lustra- 
ctionum liber (Socii tè Napoli I di Storia Patria), Napoli 1916, 201 202 (l'atto intiero 199-210). - Si noli la diversità nella 
d.aa i m u. noti zìi di > cronisti cfr. L. Pastor, Storia dei Papi, vers. A. Mercati, 

111, Roma 1912, 208. 



a. 1492 Pace fui Innocenzo Ville Ferdinando di Napoli 223 

compositiones, et capitula inter se, ut sequitur, mutuo devenerunt, illisque subscri- 
ptiones suas manibus propriis apposuerunt, vìdelìcet: Capitula reintegrationis, ac 
conventionis inite, faete et concordate inter Sanctissimum in Chrìsto patrem et Domi- 
num Nostrum dominum Innocencium, divina providencia papam octavum ac Sere- 
nissimum dominum dominum Ferdinandum de Aragonia Dei grada Sicilie Hieru- 
salem etc. Regem illustrissimum. Inprimis cum invocatione ac fausto omnipotentis 
Dei nomine, et directione, ac protectione beatorum apostolorum Petri et Pauli, rìt 
animorum mutuo, et invicem inter se sincera reintegratici extincta prorsus omni 
simuliate, suspitione, et odio, ac preteritarum iniuriarum, contentionum et offen- 
sarum memoria: ita quod Sanctissimus D. Noster de cetero amplectatur Serenis- 
simum dominum Regem Ferdinandum, cum paterna cantate, et gracia pontifìcia, 
sinceraque beni valentie affectione: et ipse dominus Rex prosequatur Sanctitatem 
Domini Nostri, et Sedem Apostolicam, cum ea qua decet filiali observantia, pietate, 
reverentia, et officiositate, ac plenis satisfactione et implemento omnium obligationum 
suarum erga illam et sedem prefatam, matrem suam, iuxta investituram regni, salvis 
infrascriptis, in quibus idem Sanctissimus D. Noster prefato Domino Regi omnes 
promissiones Sanctitatis sue servabit exintegro. - Circa libertatem, iurisdictionem, 
atque inmunitatem ecclesiasticam et spectantia ad spiritualitatem, beneficiorumque 
ecclesiasticorum collationem, Serenissimus d. Rex Ferdinandus, et prò eius nomine 
ac parte dominus Ioannes Pontanus eius secretarius procurator, et ad omnia hec 
mandatarius et nuncius specialis, sicuti ex mandato et privilegio exinde confecto 
aperte cernitur et constat, cuius privilegii tenor in fine describitur, contentatur 
atque promittit, et obligat se acceptaturum collaciones et provisiones quascumque, 
et ex nunc acceptat, de omnibus ecclesiis, monasteriis, et beneficiis ecclesiasticis qui- 
buscumque a Sancissimo Domino Nostro et Sede Apostolica faciendas, et illas exe- 
quutioni demandari permittet, illisque nullo modo contradicet seu adversabitur, remi- 
ctens etiam sese in eisdem, nec non et circa ea que ad libertatem, iurisdictionem, et 
inmunitatem ecclesiasticam, ac spiritualitatem spectant, earumque observationem ac 
manutentionem, ad tenorem et formam capituli super huiusmodi rebus in investitura 
regni contenti et specificati, cuius capituli ex ipsa investitura sumpti, tenor infra- 
scriptus est videlicet: Omnes 1 insuper ecclesie tam cathedrales, quam alie regulares, 
et seculares, nec non omnes prelati et clerici ac universe persone ecclesiastice, secu- 
lares et religiose, et quecumque religionis loca in regno et terra predictis consistentia, 
cum omnibus bonis suis, in electionibus, postulationibus, nominationibus, provisio- 
nibus, quas salvis reservationibus apostolicis fieri contigerit, et omnibus aliis piena 
libertate gaudebunt. Nec ante electionem, sive in electione, vel post, Regis assensus 
aut consilium aliquatenus requiretur. Quam utique libertatem tu et tui in dicto regno 
heredes, semper manutenebitis et conservabitis, ac manuteneri et conservari facietis 
ab omnibus subditis vestris, dicteque ecclesie, et persone utantur- libere bonis et 
iuribus suis omnibus, salvo tibi et tuis in huiusmodi regno heredibus iure patro- 
natus in ecclesiis tantum quantum in hac parte patronis ecclesiarum canonica insti- 
tuta concedunt, ubi antiqui reges Sicilie huiusmodi ius patronatus in ipsis ecclesiis 



Qui cominciano gli articoli di contenuto e.clu-.iaitico nella pace del 1486. 
1 Carusi e Volpicella ■ utentur >. 



224 Pace fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 



habuerunt. Omnes etiam cause ad forum ecclesiasticum in regno et terra predictis 
pertinentes libere 1 absque ullo impedimento agitabuntur, tractabuntur et ventilabun- 
tur coram ordinariis, et aliis ecclesiasticis iudicibus, et terminabuntur per eos, et si ad 
Sedem Apostolicam super huiusmodi causis appellali eontigerit, tam appellantesquam 
appellati ad eandem venire Sedem prò appellationum prosecutionibus libere et absque 
inhibitione aliqua permittentur. Sacramenta vero fidelitatis prestabuntur secundum 
antiquam et rationabilem consuetudinem, prout canonica instituta permictunt, ab illis - 
ecclesiarum prelatis, quorum predecessores antiqui, illa Sicilie regibus prestiterunt, 
ab illis autem prelatis et ecclesiis, qui regalia sive temporalia bona tenent, si qui 
tamen sunt, qui huiusmodi bona teneant a domino regni, et aliis dominis tempo- 
ralibus, et quiratione 3 huiusmodi bonorum ab antiquo consueverunt regibus et ipsis 
dominis temporalibus servitia exhibere huiusmodi, honesta 4 et antiqua servitia, 
secundum rationabilem et antiquam consuetudinem, et sicut instituta paciuntur cano- 
nica impendentur, salva tamen Romani Pontifìcis et Apostolice Sedis auctoritate et 
iurisdictione plenaria, ac libera potestate circa ecclesiasticas et alias regulares et 
seculares personas, et loca ecclesiastica predicta, tam in faciendis provisionibus et 
electionibus conhrmandis, quam quibuscumque aliis concessionibus et gratiis, ac super 
eis conficiendis litteris apostolicis, quas cessante omni impedimento per vos seu offi- 
ciales et subditos vestros prestando permittetis libere et absolute executioni debite 
demandari. Quinimmo prestantes impedimentum aut renitentes et inobedientes, com- 
primetis, punietis, et ad obedientiam et reverentiam litteris apostolicis exhibendam 
compelletis, et constringetis, et requisiti, manu militari, prout ipsarum litterarum 
apostolicarum executori iridici seu nuncio videbitur, assistetis, remediis opportunis. 
Revocabitis etiam tu et dicti tui in ipso regno heredes, omnes constitutiones, et leges 
per dictum Fredericum Regem Sicilie, sive per Corradum ipsius Frederici filium, 
aut Manlredum quoque : ' principem Tarentinum, seu per dictam quoque 5 Ioannam 
reginam, vel alios reges, aut reginas regni, et terre prefatorum, seu alios quoscumque 
editas contra ecclesiasticam libertatem, nec statuta edetis, aut consuetudinem e intro- 
ducetis, seu etiam promulgabitis, per que iuri et libertati ecclesiastice in aliquo dero- 
getur. Promittetis etiam quod nullus clericus, vel persona ecclesiastica eorundem 
regni et terre in civili vel criminali causa ad faciendum fidem de titulo vel posses- 
sione clericatus convenietur coram iudice seculari, nisi super pheudis iudicio peti- 
torio conveniatur civiliter, sed omnia ecclesie, monasteria, hospitalia et alia pia, et 
religiosa loca, et beneficia ac persone ecclesiastice regni et terre prediclorum omni- 
mode erunt libere, ac libera, et in nullo regi aut principi subiacebunt. Nullas insuper 
tallias seu collectas imponetis ecclesiis, monasteriis, locis, vel beneficiis predictis, 
aut clcricis, 7 et personis ecclesiasticis seu rebus eorum, et in ecclesiis in dictis regno 
et terra vacantibus tu vel predicti tui in regno heredes nulla habebitis regalia, nul- 



1 Carusi i Voi ri- ima add. et ». 

2 Carusi e Volpicella : permittunt. Ab illis , ma ora. poi •ecclesiarum prestiterunt, .-il' illis autem 
■' Carusi : . rationi a 

■ ■ Volpiceli i: • exhibere, huiusmodi honesta . 
l'tii . quondam •. 

isuctudines . 



a. 1492 /'(nr fra Innocenzo Vili e Ferdinando dì Napoli 205 



losque fructus, redditus et proventus, nullasque etiam obvenciones ac nulla prorsus 
alia recipietis ab eisdem, custodia ecclesiarum earundem interim libera remanente 
penes personas ecclesiasticas, iuxta canonicas sanetiones. ' Item quoad provisiones 
per Sedem Apostolicam iam factas de ecclesiis, monasteriis, et beneficiis quibus- 
cumque ecclesiasticis regia Maiestas contentatur, promittit et se obligat, ac idem 
d. Ioannes Pontanus nomine quo supra prò ea, de eisdem quorum nondum data est 
possessio, se daturam et datum iri curaturam pacifìcam possessionem illis seu legi- 
timis eorum procuratoribus, quibus de eisdem provisum est per Sedem Apostolicam, 
et facturam curaturamque ut respondeatur integre de fructibus et obvencionibus ad 
ecclesias, mpnasteria et beneficia huiusmodi, ac dictos provisos spectantibus et per- 
tinentibus: idemque quoad integrarci fructuum et obvencionum huiusmodi respon- 
sionem et perceptionem servabitur cum prelatis et aliis beneficiatis regni, qui alias 
possessiones habuerunt, etiam si absentes, ex quavis causa essent vel fuerint, sup- 
portatis debitis et consuetis oneribus per et circa eorum vicarios et substitutos ac 
officiales necessarios ab eisdem deputandos, et alia ad divinum cultum pertinencia 
prò ut iuris est. Item licet sit permissum Sanctissimo D. Nostro et Sedi Apostolice 
sitque in eius libero arbitrio, ac voluntate posita, penis, supliciis et aliis castigatio- 
oibus libera facultas puniendi, mulctandi, ac coercendi subditos sancte Romane eccle- 
sie, ac suos, quos coercendoset puniendos diiudicaverit absque intromissione et impe- 
dimento secularium dominorum, prò stabiliore tamen ipsarum partium unione, et 
mutuarum voluntatum consensu maiore, idem Serenissimus dominus Rex Ferdi- 
nandus declarat, offert, ac promittit, et prò eo dictus dominus Ioannes Pontanus 
nomine quo supra, se nullatenus directe vel indirecte, mediate vel inmediate impe- 
diturum, aut aliquatenus quovis colore obstiturum eidem Sanctissimo D. N. quan- 
documque de cetero, quovis futuro tempore contingeret, eius Sanctitatem procedere 
ad punitionem, suplicium, seu coercionem quorumcumque subditorum sancte Romane 
ecclesie, ac suorum tam ratione et causa aliorum quorumcumque criminum et exces- 
suum de cetero committendorum quam etiam rebellionis, quin immo idem dominus 
Rex eidem Sanctissimo Domino Nostro in hoc favebit atque assistet, et presidia sua 
conferet, prout et quemadmodum obligatus est, et iuxta obligationum ipsarum vim, 
continentiam et tenorem. Item quia annis superioribus res beneventane habuerunt 
diversos motus, turbationes et fluctuationes, ut Sanctissimus D. Noster de dieta 
ci vitate ac voluntate domini Regis in animo suo magis conquiescere possit, pro- 
mittit prefatus dominus Rex Ferdinandus et prò eo dictus dominus Ioannes Pon- 
tanus nomine quo supra, quod circa civitatem beneventanam, et cives ac incolas 
illius, omnesque et singulas occurrentias, et pertinentias, ac quecumque interesse 
civitatis, civium et incolarum predictorum, servabit in omnibus et per omnia quantum 
tenetur et obligatur ex forma investiture sue, ncque in illis se aliter intromictet. 
Item quia regia Maiestas predicta optinuit a felicis recordationis domino Sixto 
quarto remissionem annui census octomilium unciarum auri prò regno predicto, ut 
in investitura debiti, vita ipsius Serenissimi domini Regis Ferdinandi durante, ex 
certis causis, ac cum non nullis condicionibus et obligationibus, prout in bulla pre- 
fati domini Sixti ad quam relatio habeatur, de eadem remissione facta hec et alia 

1 Qui finisce la parte di contenuto ecclesiaslico'della pace del 148b. 



226 Pace fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 



latius atquo exprcssius continenti!!-, ac deinde inter prefatos Sanctissimum D. Nostrum 
Innocencium papam octavum, et Serenissimum d. Regem Ferdinandum secute sunt 
lites, altercationes, differentie, et bella annorum superiorum, prout palam notum est, 
et successive novi contractus et conventiones in pace facta in anno Millesimo qua- 
dringentesimo octuagesimo sexto, rursusque nove contradictiones et difndentie, ac 
diversi actus et motus, ex quibus de diete concessionis domini Sixti cessatione 
opponi seu contradici contigit, quibus quidem altercationibus, ac diflerentiis, pre- 
missisque omnibus Deo volente finis impositus est, cum optima voluntate et animo- 
rum dispositione partis utriusque, idem Sanctissimus D. Noster Innocentius papa 
octavus ex clementia et benignitate sua prò bono ac perpetuitate pacis et concordie 
ac zelo paterne caritatis, qua ipsum dominum Regem prosequitur et prosequi intendit, 
abolendo, cassando, irritando et nullificando penitus et omnino, ac abolitos, cassos, 
irritos, et nullos decernendo, ac reddendo generaliter et specialiter, sicuti prò cassis, 
irritis ac nullis presenti cum capitulo declarat et decernit, tam in genere quam in 
specie omnes et quoscumque processus, scripturas, bullas et quoscumque actus, cum 
omnibus et singulis in eisdem contentis et expressis, sub quavis verborum expres- 
sione et contextu publice seu privatim, palam vel occulte, qualitercumque et quo- 
modocumque, factos, scriptos, et in quameumque formam redactos, seu facta s, scriptas 
et celebratas, promulgatas, seu non promulgatas, clausas vel apertas, et tam in 
consistono et consessu reverendissimorum dominorum Cardinalium, et aliorum quo- 
rumeumque presentium, quam in conspectu sue Sanctitatis, seu in cammera aposto- 
lica, aut in palacio apostolico, vel alibi ubicumque, tam Rome quam ubivis locorum ac 
terrarum, et tam ab ipso Sanctissimo D. Nostro, quam ab eius quibuscumque mini- 
stris, et officialibus deputatis, seu mandatariis, usque in presentem diem contra ipsum 
Serenissimum dominum Regem Ferdinandum, eiusque filios, heredes et successores, 
ipsum dominum Regem eiusque filios, heredes et successores, quatenus opus sit, ad 
uberiorem cautelam, que prodesse semper consuevit, et obesse nunquam, restituendo, 
reintegrando et reponendo in ilio pieno et pienissimo statu, iure, potestate, gradu, 
et conditione, in quibus erat, et erant, ac esse poterant, et debebant ante ipsas lites, 
controversias, bella, et differentias exortas, et a censuris et penis quibuscumque 
abluendo, ac penitus absolvendo, quocienscumque, quomodocumque et qualiter- 
cumque hactenus aut incursis, aut quas incurrisse videri seu pretendi possent, et 
ablutos ac penitus absolutos presenti cum capitulo decernendo, non aliter quam si 
dieta bella, lites, controversie, differentie, ac premissa alia nunquam inter ipsas partes 
intervenissent, et ipsi processus, censure, scripture, bulle, et actus facti, aditati, scripti, 
facte, actitate et scripte nunquam fuissent, et diete censure, ac pene nunquam incurse, 
tam bis quam aliis quibuscumque nullatenus obstantibus, restituit, ac reponit ipsum 
dominum Regem Ferdinandum in eadem remissione census iamdicti, et gratiis qui- 
buscumque in eadem bulla domini Sixti concessis, in quibus ipse d. Rex fiiit et erat 
ante exortas lites, bella, et differentias premissas cum continuatione remissionis census 
ipsius, et graciarum in eadem bulla concessarum et contentarum, prò toto tempore vite 
ipsius domini Regis, cum illis videlicet expressionibus, adiectionibus, conditionibus, 
omnibusque aliis et singulis in ipsa bulla Sixti positis, expressis, adiectis, atque con- 
tentis. Pro cuius bulle et in ea contentorum et promissorum omnium et singulorum, 
ipsum dominum Regem concernentium, et per eum acceptatorum, et obligatorum sub 



1492 Pace fra Innocenzo Ville Ferdinando di Napoli 227 



fide regia observatione, proque ipsis ex integro adimplendis, atque prestandis, et prò 
servando ac Empiendo officio fidei et promissionis sue erga Sanctissimum D. Nostrum 
et sanctam Romanam ecclesiam, idem Serenissimus dominus Rex Ferdinandus, ac 
idem dominus Ioannes Pontanus procuratorio nomine quo supra, recognoscens bona 
fide iniuncta et imposita sibi per dictam bullam, et obligationes suas, ex ea contractas, 
denuo omnes illas et singulas, cum omnibus et singulis condicionibus adiectis, ratifi- 
cando et emologando, easque in se reassumendo, ac se illis subiiciendo, perinde ac si 
in illarum prestatione et exhibitione ex tempore concessionis et obligationum predi- 
(.tarum usque in presentem diem in illis continuasset, et nulla in eis cessatio atque 
intermissio facta fuisset, annuam missionem unius palafredi albi prò recognitione 
dominii, nec non duas triremes armatas propriis sumptibus, et expensis ipsius domini 
Regis tenere in locis et ex causis in bulla expressis, subsidiorumque et defensionis 
sancte Romane ecclesie debitorum et promissorum, obligationem et observantiam 
ac omnia alia et singula prout et quemadmodum in eadem bulla sigillatim et 
expresse continetur, ac iure iurando cautum, promissum et obligatum extitit, sub 
iisdem censuris, sentenciis, et penis in casu contraventionis incurrendis in ipsa bulla 
domini Sixti, et in ratificatione domini Regis positis et contentis, de novo expresse 
ac fide regia et iure iurando affirmat, promittit, et sese solemniter obligat, promis- 
sionum et obligationum, condicionumque, sentenciarum, penarum, et censurarum 
liuiusmodi plenam et plenissimam noticiam habens, remanentibus nihilominus et in 
suo vigore ac robore persistentibus promissione et obligatione trecentorum equitum 
seu armorum hominum vulgariter nuncupatorum et aliis omnibus particularibus 
condicionibus contractuum et investiture regni eidem domino Regi per felicis memorie 
Pium secundum concesse, illis tantum exceptis que in bulla predicta d. Sixti conti- 
nentur et declarantur: Ad quorum omnium contractuum, conventionum et obligatio- 
num, ut prefertur, ac bullarum supradictarum respective observantiam et imple- 
mentum, idem Serenissimus d. Rex ac dominus Ioannes Pontanus nomine quo supra 
se expresse et solemniter obligat, in quibus seu aliquo ex contentis in presenti capi- 
tulo, si defecerit, aut contravenerit, omnia et singula habeantur prò infectis et prò 
non abolitis et censeantur esse ac sint prorsus et omnino sine aliqua diminutione 
aut alteratione, in eisdem statu et terminis in quibus erant ante presentem stipula- 
tionem, quecumque in ipso capitulo concessa fuerant, perinde ac si nulla absolutio 
aut grada de predictis facta fuisset. Item prefatus Serenissimus d. Rex Ferdinandus 
et prò eo dictus d. Ioannes Pontanus nomine quo supra, cupiens ubique erga ipsam 
sanctam Romanam ecclesiam et Sanctissimum D. Nostrum reverentiam suam exi- 
bere atque honorifice prosequi, quo etiam unio ipsa ut inter optimum patrem et 
obsequentissimum filium decet, maior et strictior appareat, offert de sua bona et 
liberali voluntate, atque contentatur quod in ipsis duabus triremibus tenendis ut 
supra vexilla et insignia Sanctitatis sue simul cum vexillis et insignibus regiis defe- 
rantur, et appareant, quin etiam idem Serenissimus dominus Rex contentatur et 
libentissime offert, quod Sanctissimo Domino Nostro liceat tociens quociens voluerit 
in ipsis triremibus mittere, et tenere unum hominem nuncium suum prò toto ilio 
tempore quo voluerit, in illis commorantem prò maiori satisfactione mentis ipsius 
Sanctissimi D. Nostri, ac propter casus dubios, qui possent succedere, subditorum 
vel non subditorum, amicorum vel non amicorum ipsius Sanctissimi D. Nostri, ne 



228 Pace fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 



dum securitas maris ac maritimarum queritur error aliquis propter ignorantiam vel 
difiidentiam fonasse committeretur, ac ut presentia et testimonio talis nuncii et 
observatoris false calupnie et imputationes depredationum convinci possint, propter 
que tamen non intelligatur derogatum aut inmutatum aliquid de tenore bulle pre- 
dicte domini Sixti, aut additum vel denovo acquisitum seu inminutum, atque detra- 
ctum in rebus alterius partis, sed hec ipsa intelligantur oblata, consensa, facta, et 
prestita prò maiore studio, reverenda, et honorificatione ipsius domini Regis erga 
Sanctissimum D. Nostrum ac prò erroribus et dubietatibus quibuscumque ut pre- 
fertur evitandis. Item quia prefatus Sanctissimus D. Noster Innocencius papa octavus 
hactenus per literas, oratores, et nuncios, ac diversa media, et interventiones etiam 
maximorum principum et potentatuum maximam fecit instantiam, quod alibi quam 
Neapoli, aut per officiales regios examinaretur materia seu causa captivitatis baro- 
num ipsius Regni, loco tamen non suspecto, et a personis fidedignis, in quibus merito 
esset spectanda rectitudo iudicii, contentatur regia Maiestas, que in hac causa asserit 
et affirmat se prò iustificatione gestorum suorum apud principes et potentatus chri- 
stianos eorumque oratores Rome ac Neapoli conversantes ex parte etiam sua insti- 
tisse, quod, licet asserat et pretendat esse a se contra barones legitime et secundum 
regni ritum constitutiones et capitula, iurisque dispositionem processimi, propter 
ipsorum baronum machinationes, excessus, errores, et crimina ab eisdem commissa, 
tentata et incursa, et contra eos propterea a Sua Maiestate iudicari potuisse, nihilo- 
minus attento quod idem Sanctissimus D. Noster asserit, ipsos barones precedente 
remissione et abolitione facta in capitulis pacis anni Millesimi quadringentesimi 
octuagesimi sexti, se suadente, ac sub eius fide, et assecuratione posuisse se in mani- 
bus regis prò honorificentia Sanctitatis eiusdem ac pleniore mentis sue declaratione 
et satisfactione, utque etiam ipsa Maiestas exinde rem gratam et acceptam sue Sancti- 
tati faciat, dieta materia seu causa, in quocumque statu fuerit vel sit, prò informa- 
tione et examinatione desuper facienda ubi et quando Sue Beatitudini videbitur, sit 
in pectore et sapientia ipsius Sanctissimi D. Nostri Innocencii, cuius declarationi et 
sentencie stabit et acquiescet, illamque exequetur regia Maiestas prò ipsius Sanctis- 
simi D. Nostri, ac Sedis Apostolice honore et reverenda, quia de sue Beatitudinis 
sapientia, consciencia et integritate confidit, ut toti mundo pateat, quod Sua Maiestas 
habet et habere intendit confidentiam in sua Sanctitate a qua sperat, sua in hoc 
gesta non posse iuste damnari, cognitis culpis et demeritis dictorum baronum etiam 
post dictam pacem. Item cum predictus dominus Ioannes Pontanus prefati Serenis- 
simi domini Regis Ferdinandi ac illustrissimi d. Alphonsi Ducis Calabrie regii pri- 
mogeniti nominibus, Sanctissimo D. Nostro supplicaverit, ut ex benignitate et cle- 
mentia sue Sanctitatis ad maiorem demostrationem et evidentiam sue paterne caritatis 
erga prefatum dominum Ducem, utque ex hoc magis innotescat apud omnes ac 
validior habeatur sincera unio presentis reintegrationis et pacis, dignarctur prefa- 
tum dominum Ducem ex nunc de dicto regno Sicilie et terra citra Farum post 
felìces ipsius patris dies, iuxta formam investiture dicto patri suo per felicis recor- 
dationis dominum Pium Papam secundum concesse, investire, Sua Beatitudo, quo 
magis prefatorum patris et filii iìdes ac devotio ad debita obsequia prestanda, ac 
promissoi um omnium obscrvantiam inviolabiliter exibendam ergaSedem Apostolicam 
accendati!!", ex mera gratia et benignitate pontificia, invitata etiam maximis meritis 



1492 /'./(.- fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli 229 



in sanctam Romanam ecclesiam dare memorie Alphonsi regis avi sui, cuius nomen 
sicuti sortitus est, ita eadem devotionis opera imitaturus speratili - , fidelibusque obse- 
quiis dicti d. Regis Ferdinandi, que eidem ecclesie sincero affectu obtulit, annuit 
et contentatur, ac gratiose promittit, eundem dominum Alphonsum ipsius domini 
Regis primogenitum Ducem Calabrie, de regno Sicilie et terra citra Farum, et quan- 
tum spectat ad terram citra Farum, iuxta et secundum illum statum, quem nunc 
tenet et possidet dictus dominus Rex Ferdinandus in dieta terra citra Farum, ex 
nunc prout ex tunc, post felices ipsius patris dies investire, ac depresenti solemnem 
investituram expedire prò se et liberis suis, sub eisdem clausulis, contractibus, et 
obligationibus, sub quibus idem d. Rex Ferdinandus ab eodem domino Pio inve- 
stitus fuit, cum solemnitatibus debitis et consuetis, ac iuxta tenorem bulle diete 
investiture domini Pii, eodem ipso domino Alfonso Calabrie Duce absente tanquam 
presente, et prò eodem domino Alfonso, dicto domino Ioanne Pontano procuratorio 
nomine, de qua quidem procuratione constat ex publico privilegio dicti domini 
Alfonsi Ducis desuper expedito, coram et presentialiter dictam gratiam investiture 
acceptante, et prò tam benigno anticipationis munere tanque paterni beneficii magni- 
tudine gratias inmortales etiam ipsius domini Regis nomine ac prò parte agente. 
Qui quidem dominus Alphonsus Dux, et idem d. loannes Pontanus nomine ipsius 
Ducis prò filiali gratitudine et recognitione tanti beneficii investiture ipsius antici- 
pate, offert, promittit, ac se solemniter obligat, dare et solvere eidem Sanctissimo 
Domino Nostro seu eius nomine cui videbitur et placebit, summam quinquaginta 
milium ducatorum auri et in auro de cammera in pecunia numerata statim tempore 
assignationis bulle investiture ipsius, assignande et tradende in manibus ipsius domini 
Alphonsi Ducis seu alterius ab eo ad ipsam accipiendam deputati, ita quidem mutua 
partium stipulatione interveniente, quod propter anticipationem investiture huiusmodi, 
ac propter gratitudinem et recognitionem predictas, dicteque pecunie numerationem 
non intelligatur, aut intelligi ullo umquam possit tempore facta aut inducta esse aliqua 
nova obligatio, seu alteratio Sanctissimo D. Nostro aut ipsi domino Regi Ferdinando 
vel eorumdem successoribus tam in pontificatu quam in regno, salvis semper omnibus 
in investitura contentis. Idem quoque Sanctissimus D. Noster ex superabundanti cle- 
mentia ad supplicationem dicti domini Ioannis Pontani nominibus quibus supra gra- 
tiose annuit et contentatur quod in dieta investitura adiiciatur, quod casu quo dictus 
d. Alfonsus ante patrem decederet, eadem investitura intelligatur esse translata, 
transfusa, et collata in illustrissimum dominum Ferdinandum Capue Principem dicti 
Ducis primogenitum, heredem et successorem, illique facta, qui teneatur eo casu pre- 
stare iuramentum debitum et consuetum, et alia ad que Dux idem ex ipsa investitura 
tenebatur et teneretur. Item cum principibus, ac universo populo christiano innotuerit 
singulare studium, piumque Sanctitatis D. Nostri desiderium atque propositum Chri- 
stiane reipublice defendende, quantam etiam ipse operam contulerit prò suscipienda 
expeditione adversus infideles, ac hostes ehristiani nominis, sitque et esse videatur 
eadem Sanctitas in huiusmodi proposito, quod propositum ab ipso Serenissimo Rege 
Ferdinando non solum meritis laudibus extollitur, verum etiam iuvare illud presidiis 
et facultatibus suis omni studio ab eo queritur, ideirco idem Serenissimus dominus 
Rex Ferdinandus offert, et de sua gratuita voluntate pioque proposito prò exalta- 
tione nominis ehristiani, et honore Sedis Apostolice, ac Sanctissimi D. Nostri, prò- 



230 Pace fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 

mittit, quandocumque idem Sanctissimus D. Noster expeditionem adversus infideles, 
et Christi hostes decernet, atque parabit, se cum facultatibus, opibus, pecuniis, exer- 
citibus, ac classibus suis, una cum aliis principibus et potentatibus christianis libé- 
ralissime, ac libentissime concursurum, affuturumque Sanetitati sue etiam cum filiis 
suis collaturumque presidia, auxilia et facultates, non solum ut alii principes ai 
potentatus christiani, verum etiam ulterius, summisque ac maximis viribus annitetur, 
ut presidia sua tam terrestria quam maritima Sanctitatis eiusdem desiderio corre- 
spondeant, ita quidem ut oblationem hanc suam res et facta ipsa exuperent, ac suo 
exemplo, principes et potentatus alios excitet ad melius quotidie de Sede Apostolica, 
deque Christiana republica demerendum, et quod nunc verbis promittit, tempore 
diete expeditionis eius prosecutionem promptius ac liberalius re ipsa atque effectua- 
liter exibebit. Item ut hec animorum reintegratio et unio, odiorum atque inimici- 
ciarum oblivio ex omni parte cernatur et undique se ostendat, prefatus Sanctissimus 
D. Noster Innocentius papa octavus remittit, ac piene relaxat, atque condonat de 
sua benignitate et clementia, ad maiorem cautelam, que prodesse semper consuevit, 
omnes et quascumque iniurias, ofi'ensiones, culpas, fellonias, rebelliones, contumacias, 
excessus, invasiones, delieta, crimina, dannorum quorumeumque illationes, censura- 
rum, exeomunicationum, penarum, edictorum, bannorum, privationumque statuum 
ac honorum quorumeumque incursiones usque in presentem diem plenissimam indul- 
gentiam conferendo, et eorumdem abolitionem faciendo tam illustribus dominis 
Virginio de Ursinis corniti etc. ac generali armorum capitaneo ipsius Serenissimi 
domini Regis, ac ipsius Virginii filiis, et Prospero et Fabricio de Columna, et Ioanni 
de Cera ipsius domini Regis armorum conductoribus, quam etiam ipsorum et cuius- 
libet ipsorum subditis, familiaribus, conducteriis, squadreriis, armigeris, tam pede- 
stribus quam equestribus, et adherentibus et sequacibus eorumdem et aliis etiam 
quibuscumque stipendiariis et subditis ipsius domini Regis tam in genere quam 
in specie cuiuscumque gradus et condicionis existant, eosdem et ipsorum unum- 
quemque reducendo ac restituendo ad dignitates, honores, et bona sua quecumque, 
ac in pristinum statum ipsorum et cuiuscumque ipsorum reponendo, et reductos, ac 
repositos decernendo, et confirmando, quin etiam idem Sanctissimus Dominus Noster 
ex insita sibi benignitate atque clementia, et ut precibus atque intercessionibus 
ipsius regie Maiestatis benigne annuat, dignabitur habere atque habebit prenomi- 
natos Virginium, eius filios, Prosperum, Fabricium, Ioannem et alios omnes et sin- 
gulos supradictos tam in genere quam in specie in precipua eomendatione et tan- 
quam in sue pontifìcie pietatis ac gratie sinu receptos prosequetur atque fovebit. 
Item inter eosdem Sanctissimum D. Nostrum, et Serenissimum dominum Regem 
Ferdinandum, et prò eo dictum dominum Ioannem Pontanum nomine quo supra 
^olemni stipulatione interveniente conventum et concordatum est, quod neutri ipsa- 
rum partium liceat aut aliquatenus permissum sit de cetero a die presenti, ad sti- 
pendia sua de novo conducere aliquem ex baronibus subditis alterius, neque de 
cetero de illis, aut illorum oppidis, aut quibusvis civitatibus, terris et locis partis 
alterius patrocinium aut protectionem sibi capere, assumere seu habere, nisi quan- 
tum de consensu et voluntate partis alterius fuerit, eiusque permissio et licencia 
accesserit. Item cupiens idem d. Rex in omnibus que existimaret fore grata et 
accepta prefato Sanctissimo D. Nostro pape demonstrare promptitudinem et since- 



a . 1492 Pace fra Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli 231 

ritatem animi sui, non solum erga suam Sanctitatem, et sacrum collegium, nec non 
coniunctos secundum carnem sue Sanctitatis, verum etiam erga illos, quos putavit 
et putat fuisse, et esse dignos grada sue Sanctitatis, et Sedis Apostoliche, inter quos 
reputavit et reputat fuisse, et esse illustrissimum dominum Ioannem de Aragonia 
de Ruvere prefectum urbis, et Ducem Arcis et Sore, proprio motu promisit et spo- 
pondit, sub fide regia per se et successores suos in dicto regno investituram pheu 
dalem dicti ducatus Arcis et Sore cuna aliis terris, castris et locis, in eius personam 
et successorum suorum etc. factam per suam Maiestatem die vicesimo quarto novcm- 
bris Millesimo quadringentesimo septuagesimo quinto, et postmodum confirmatam 
sub die decimo quinto februai ii, Millesimo quadringentesimo octuagesimo sexto, 
prout constai publicis privilegiis desuper confectis, ad que plenius relatio habeatur 
in omnibus et per omnia, pcrinde ac si illorum tenor in presentibus capitulis de 
verbo ad verbum esset insertus, ex certa animi sui scientia factam et confirmatam, 
firmam et illibatam perpetuo attendere et observare, quam etiam ex abundanti de 
novo approbat, innovat, et confirmat plenumque robur sortiri vult et intendit, omni 
meliori modo, reiectis quibuscumque causis et sinistris interpretationibus, sinceritate 
regia, et inviolabiliter. Item prefatus Serenissimus dominus Rex Ferdinandus, cupiens 
ex sua pietate et observantia erga Sanctissimum Dominum Nostrum in omnibus ili i 
satisfacere, commendationes sue Beatitudinis prò illustribus dominis Nicolao de 
Ursinis Pitiliani et Noie comite, ac sancte Romane ecclesie armigerarum gentium 
capitaneo generali, et Iulio etiam de Ursinis Asculi domino etiam Sue Sanctitatis 
armorum ductore, reverenter accipiens, et dictus dominus Ioannes Pontanus nomine 
quo supra dictos dominos ut sibi gratos et acceptos potissimum intuitu Sue Beati- 
tudinis, cuius servitia ut sua cara habet, habere vult et intendit, ac 'omni gratia 
regia complecti et prosequi, ac eosdem in omnibus iuribus, redditibus et obvencio- 
nibus comitatus Noie, ac dominii Asculi, ac alias in regno suo ad eos iure privile- 
giorum et concessionum suarum respective spectantibus et pertinentibus, cum omni 
integritate conservare et permittere promittit. Item inter predictum Sanctissimum 
D. Nostrum, qui piene atque ex integro servare et adimplere promittit suprascripta 
capitula et promissiones se concernentes, iuxta ipsarum et ipsorum continentias, et 
tenores, et dictum dominum Regem Ferdinandum sive predictum dominum Ioan- 
nem Pontanum quo supra nomine, conventum et concordatimi est, quod si conti- 
gerit dictum dominum Regem a premissis aut eorum aliquo sicuti in suprascriptis 
capitulis continetur, que hic habeantur prò sutificienter expressis et repetitis, defi- 
cere aut illis seu illorum alicui contravenire, restitutioncs, reintegrationes, reposi- 
tiones, et absolutiones ipsius domini Regis, et quecumque in presenti capitulatione 
concessa a Sanctissimo D. Nostro prò infectis, et non abolitis habeantur, et cen- 
seantur, ita quod intelligantur ac prorsus et omnino sint omnia sine aliqua dimi- 
nutione aut alteratione in eisdem statu, terminis et conditionibus, in quibus erant 
ante presentem stipulationem, perinde ac si nulla absolutio, gratia, seu concessio 
de predictis facta fuisset. Et ne ex inadvertentia, errore, aut negligentia prefatus 
d. Rex argui possit de inobservantia, similiter eo casu conventum et concordatum 
est, quod prefatus Dominus Noster si pretenderit in aliquo non servata premissa, 
debeat intimare prefato domino Regi ut se emendet et impleat, alias eo se non 
emendante et adimplente premissa in presenti capitulo locum habeant, eo semper 



232 Pace fin Innocenzo Vili e Ferdinando di Napoli a. 1492 

in principio, medio et fine presentium capitulorum acto, ut omnia contenta in capi- 
tulis prefate investiture domini Pii et contractibus tunc initis super ea firma maneant, 
salvis semper premissis. Expedita fuerunt suprascripta capitula Rome in palacio 
apostolico die septimo mensis februarii, Millesimo quadringentesimo nonagesimo 
secundo. Placet Innocentius papa VUI manu propria. I. loannes Pontanus qui supra 
secretarius procurator et mandatarius specialis eorumdem Serenissimi domini Regis 
Ferdinandi etc. et illustrissimi domini Alfonsi Ducis Calabrie manu propria. Io. Pe. 
Arrivabenus Episcopus Urbinas, S. D. N. pape secretarius. Que omnia et singula 
suprascripta. idem Sanctissimus D. N. sua apostolica benedictione previa muniens, 
in verbo suo pontificio, supranominatus vero dominus loannes Pontanus nominibus 
quibus supra, medio iuramento in animas suorum principalium corporaliter manu- 
tactis scriptum attendere et observare, eaque rata, grata et firma habere et tenere, 
et in nullo contrafacere vel venire per se vel alium seu alios publice vel occulte 
tacite vel expresse aliqua ratione, occasione vel causa, respective promiserunt et 
obligarunt, ac voluerunt, rogaverunt et mandaverunt, de premissis omnibus, prout 
iacent, per nos notarios infrascriptos fieri publicum et publica instrumentum et 
instrumenta unum vel plura ad cautelam, futuramque rei memoriam. Sequuntur 
tenores mandatorum tam dicti Serenissimi domini Regis, quam eiusdem d. Ducis 
Calabrie (/'// data, rispettivamente, del 1° novembre 1491 e 15 gennaio 1492, che si 
omettono). 

Acta et lecta fuerunt hec Rome in palacio et cammera supradictis, anno, indi- 
ctione, die, mense, et pontificatu, quibus supra, assistentibus reverendissimis in 
Christo patribus et dominis dominis Iuliano Episcopo Ostiensi Sancti Petri ad vin- 
cula, Laurencio titilli Sancte Cecilie, et Antoniotto tituli Sancte Anastasie presbi- 
teris sancte Romane ecclesie Cardinalibus: presentibus ibidem reverendis in Christo 
patribus dominis Nicolao Arelatensi, Carolo Thebano, et Ioanni Ragusino, Archiepi- 
scopis, et Christofaro Cortonensi, Francisco Volaterano, Celso Feretrano, Hieronimo 
Perusino, Episcopis: ac Falcone de Sinibaldis thesaurario generali, et Antonio Flo- 
res Apostolice Sedis prothonotariis, testibus ad premissa vocatis, habitis, requisitis, 
et specialiter rogatis. 

Et ego Berardinus Francus clericus cusentinus publicus apostolica auctoritate 
notarius, supradictis conventionibus, reintegrationibus, restitutionibus, obligationibus, 
repositionibus, absolutionibusque, et omnibus aliis et singulis in supradictis capi- 
tulis, et in presenti publico instrumento contentis, dum sic ut premittitur agerentur, 
legerentur et fierent, una cum infrascripto notario Stephano, et collega, ad hunc 
actum mecum specialiter deputato, interfui, eaque omnia et singula manu mea pro- 
pria scripsi, et cum eodem collega relegi, et collacionavi, et cum eodem simul roga- 
tus et requisitus in publicam liane formam redegi, ac publicavi, signumque et nomen 
meum consuetum cum eodem collega meo subscripto apposui in fidem et testimo- 
nium premissorum omnium et singulorum. [seguo del tabellione a sinistra della 
formolo). 

Et Ego Stephanus quondam Alexandri Civis Narniensis publicus apostolica et 
imperiali auctoritatibus et camere apostolice notarius una cum supradicto notario 
domino Kerardino collega et conrogato supradictis omnibus dum sicut premictitur 
agerentur legerentur et fierent rogatus interfui, et cum eodem relegi et collationavi 



a. 1516 Concordato con la Francia sotto Leone X _' ; I 

simulque cum eodom interveni et publicavi et in nane publicam formam redegi, 
signumque et nomen meum apposui consuetum in lidem et testimonium premis- 
sorum omnium. 

Signum mei Ste (segno del tabellione] phani notarii supradicti. 

Istrumento in Ann. AVI', e. 17//. n.58 Archivio segreto Vaticano). 



X XXIII. 
CONCORDATO CON LA FRANCIA SOTTO LEONH X. 

1516. 

Leo, episcopus servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Sacro appio 
bante concilio, divina disponente clementia, per quam reges rcgnant et principes 
imperant, in eminenti apostolatus specula et super gentes et regna, mentis licet 
imparibus, constatati, animo revolventes quod, etsi ea que prò salubri et quieto regi- 
mine regnorum et ad pacem et justiciam populorum, perpetua eorumdem regnorum 
stabilitale, regibus presertim de fide catholica et de republica Christiana et aposto- 
lica Sede benemeritis, laudabili et provida nostra ordinatone, cum venerabilibus 
fratribus nostris sancte Romane Ecclesie cardinalibus, concessa ac ad effectum 
hujusmodi gesta, statuta ordinata, decreta, factave sunt, plenam roboris firmitatem 
obtineant, illis nihilominus interdum, sacro approbante concilio, nostre innovacionis 
et approbationis robur adjicimus, ut eo firmius illibata perdurent, quo sepius erunt 
nostra auctoritate ac etiam generalis concilii presidio communita, eflù acemque ope- 
ram circa eorumdem conservationem libenter adhibemus, ut reges et ipsorum regno- 
rum persone concessioni Dus, privilegiis, statutis et ordinationibus hujusmodi in 
Domino piene gaudentes, in pacis et tranquilitatis ac amenitatis dulcedine conquie- 
scant, et in eorum solita erga eamdem Sedem devotione ferventius perseverent 
Nuper siquidem, ut Ecclesia sponsa nostra in sancta unione conservaretur, et Christ 
fideles sacris canonibus, a romanis pontificibus et sacris generalibus conciliis dum 
taxat editis, uterentur, quasdam constitutiones, quas de cetero loco Pragmatice San 
ctionis et eontentorum in ea, in regno Francie, prò bono pacis et concordie, ac illius 
communi et publica utilitate, cum carissimo in Christo filio nostro Francisco, Fran- 
corum rege christianissimo, dum Bononie cum nostra curia essemus, tractatas, et 
cum eisdem fratribus nostris diligente! - examinatas et, de eorum Consilio, cum pre- 
fato rege concordatas, et per ipsius Regis legitimum procuratorem acceptatas, de 
eorumdem fratrum Consilio et unanimi consensu, statuimus et ordinavimus, ' prout in 
nostris litteris desuper confectis plenius continctur, quarum tenor sequitur et est talis: 

Leo, episcopus, servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Primitiva 
illa Ecclesia, in angulari petra a Salvatore nostro Jhesu Christo fundata, aposto- 

1 OidoiiM.: < ordinamus ». 



234 Concordato, con la Francia sotto Leone X a. 1516 



lorum preconiis elata, martyrumque sanguine consecrata et aucta, olim ' ubi primum, 
juvante Domino, per orbem terrarum lacertos movere cepit, provide attendens 
quantum oncris humeris impositum haberet, quot oves pascere, quot custodire, ad 
quot etiam remotissima loca oculos intendere cogeretur, 2 divino quodam Consilio 
parrochias instituit, dioceses distinxit, episcopos creavit et metropolitanos prefecit, 
ut, tanquam membra capiti obsequontia, cuncta secundum ejus voluntates 3 salu- 
briter in Domino gubernaret, et tanquam rivuli a perenni l'onte, Romana videlicet 
Ecclesia, derivantes, ne angulum quidem dominici agri irrigatum dimitteret. Unde, 
sicut alii romani pontifices, predccessores nostri, suo tempore omni studio curarunt 
ut dieta Ecclesia uniretur et in sancta unione hujusmodi ' sine ruga et macula con- 
servaretur, et omnes vepres ab eadem Ecclesia abolerentur, cujus ' proprium est, 
divina opitulante gracia, virtutes colere et vicia radicitus extirpare, ita et nos, tem- 
pore nostro et presenti durante concilio, ea facere et curare debemus que unioni et 
conservacioni ejusdem Ecclesie conducere videntur; eapropter omnes vepres, '- que 
unioni hujusmodi obsistunt et segetem Domini pullulare non sinunt, tollere prorsus 
et extirpare, ac virtutes in vinea '' Domini inserere satagimus. Sane, inter archana 
mentis nostre revolventes quot tractatus inter pie memorie Pium secundum, Sixtum 
quartum, Innocentium octavum, Alexandrum sextum et Julium secundum, romanos 
pontifices, predecessores nostros, et dare memorie reges Francie christianissimos, 
super abrogatione certe constitucionis in dicto regno Francie vigentis, que Pragma- 
tica vocatur, habiti fuerunt; et licet Pius secundus pretatus, nunciis ad dare 
memorie Ludovicum undecimum, Francie regem christianissimum, destinatis, tantis 
eidem persuaserit racionibus ut Rex ipse Pragmaticam Sanctionem hujusmodi, tan- 
quam in seditione et scismatis tempore natam, suis patentibus litteris abrogaverit, 
tamen hujusmodi abrogacio nec eciam littere apostolice prefati Sixti super concor- 
data cum oratoribus prefati regis Ludovici ad prefatum Sixtum, predecessorem, 
destinatis habita, expedite, per prelatos et personas ecclesiasticas dicti regni recepte 
non ' fuerunt, nec ipsi prelati et persone ecclesiastice illis parere, nec monitis Inno- 
cencii et Julii predictorum aures prebere, sed eidem Pragmatice constitutioni inhe- 
rere voluerunt. Unde prefatus Julius predecessor, in presenti concilio Lateranensi, 
universalem Ecclesiam representante, per eum legitime indicto, abrogacionis Prag- 
matice Sanctionis hujusmodi negocium et illius discussionem venerabilium fratrum 
suorum cardinalium, de quorum numero tunc eramus, et aliorum prelatorum con- 
gregationibus, relationemque discussorum sibi et eidem concilio faciendam commisit, 
gallicosque prelatos, capitula ecclesiarum et monasteriorum conventus, ac Parla- 
menta et laicos illis faventes, cujuscumque dignitatis, etiamsi regalis, existerent, 
Sanctione predicta utentes seu illam approbantes, omnesque et singulos alios sua 
communiter vel divisim interesse putantes, per edictum publicum, cum ad partes 
illas tutus non pateret accessus, in certis ecclesiis tunc expressis affìgendum, moneri 





orti. 




oporten i •. 


Es. Vat. 


■ i iluntat< in 


i Es, Vat. 








• Orilouii. 


■ viam . 



h. 1516 Concordato con la Francia sotto Leone X 235 

et citari, infra certuni competentem terminum prefigendum, ad comparendum e orarti 
cu in concilio profato, causasque dicendum quare Sanctio prefata in concernentibus 
auctoritatem, dignitatem et unitatem ecclesie Romane et apostolice Sedis, sacro- 
rumque canonum et ecclesiastice libertatis violationem, nulla et invalida declarari, 
decerni et abrogali non deberet. Et cum super his in forma juris in prefato con- 
cilio Lateranensi procederetur, dictusque Julius predecessor, sicut Domino placuit, 
rebus fuisset humanis exemptus, nosque, divina favente clementia, ad summi apo- 
stolatus apicem assumpti fuissemus, et contra prelatos, capitula, conventus et per- 
sonas hujusmodi ad nonnullos actus processissemus, tandem considerantes pacem 
esse vinculum caritatis, et spiritualem virtutem qua salvamur, dicente Domino: « Qui 
biberit aquam quam ego dabo ei bibere non sitiet in aeternum >, et quod in pace 
consistat salus universorum, Cassiodoro testante, « omni quipe regno desiderabilis 
debet esse tranquilitas, in qua et populi profìciunt et utilitas gentium custodi- 
tur », matura deliberatione cognovimus, non per nuncios aut legatos nostros, sed 
in prestatone obedientie filialis, quam carissimus in Christo filius noster Franci- 
scus, Francorum rex ihristianissimus, personaliter nobis prestitit, hec cum Maje- 
state Sua coram discutere, eamque paternis hortari monitis ut, ad laudem Dei et 
ad sui honorem, prompto animo libens ac volens diete Pragmatice Sanctioni abre- 
nunciare, et secundum leges ' sancte Romane Ecclesie, quemadmodum ceteri chri- 
stiani, vivere, ac reservationibus, gratiis expectativis, '-' mandatis apostolicis et prò- 
visionibus, que a Sede apostolica prò tempore emanarent, parere et obedire 
pellet. 

Et cum ex electionibus que in ecclesiis cathedralibus et metropolitanis, ac mona- 
steriis ditti regni, a multis annis citra fìebant, grandia animarum pericula proveni- 
rent, cum plereque per abusum secularis potestatis, nonnulle vero precedentibus 
illicitis et simoniacis pactionibus, : alio particolari amore et sanguinis affectione, et 
non sine perjurii reatu, fierent, cum electores ipsi, etiamsi, ante electionem per eos 
faciendam, idoneiorem ' et non eam quanv' promissione aut datione alicujus rei tem- 
poralis, seu prece vel precibus per se vel per alium interpositis, electionem pro- 
curare didicissent, eligere sponte jurarent, juramentum hujusmodi non servarent, 
sed contra proprium hujusmodi juramentum in anime sue prejudicium venirent, ut 
nobis notorie constat ex crebris absolutionibus et reabilitationibus a nobis et prede- 
cessoribus nostris petitis et obtentis, idem Franciscus rex nostris paternis monitis, 
tamquam verus obediencie filius parere volens, tam prò bono obedientie, in qua 
magnum meritum vere consistit, quam prò communi et publica regni sui utilitate, in 
locum diete Pragmatice Sanctionis ac singulorum capitulorum in ea contentorum, 
leges et" constituciones infrascriptas invicem tractatas, et cum fratribus nostris san- 
cte Romane Ecclesie cardinalibus diligenter examinatas, et, de eorum Consilio, cum 
prefato rege concordatas, per dilectum filium Rogerium Barme, regium advocatum, 

1 Es. \ .u. : secundum canones ei constituciones . 

Es. Val >ni. ■ a< res. expectativis». 
8 Ordenti.: practionibus >. 
* Es. Val. : « magis yJoncum >. 
■ Es. V.U.: : eum quem ■. 
1 Es. Vatic. om. - leges et ». 



•_'3<> Concordato con In Francia sotto Leone X 



oratorem suum, ad hoc ab eodem Francisco rege ad nos destinatum, hahentem ad 
hoc speciale et sufficiens mandatum, acceptavit. 

De eorumdem fratrum Consilio et unanimi consensi!, ex certa nostra sciencia 
et potestatis plenitudine, statuimus et ordinamus quod de cetero, perpetuis futuris 
temporibus, loco diete Pragmatice constitucionis ac omnium et singulorum capitu- 
lorum in ea contentorum, in dicto Regno, Delphinatu et Comitatu Diensi ac Valen- 
tinensi infrascripte observentur Constitutiones videlicet quod Cathedralibus et metro- 
politanis ecclesiis in Regno, Delphinatu et comitatu predictis, ' mine et prò tem- 
pore, eciam per cessionem in manibus nostris et successorum nostrorum pontificum 
romanorum canonice intrantium sponte factam, vacantibus, illarum cappitula et 
canonici ad electionem seu postulacionem inibi futuri prelati procedere non possint, 
sed, illarum occurrente hujusmodi vacatione, rex Francie prò tempore existens 
unum gravem magistrum seu licenciatum in theologia, aut in utroque seu altero 
junum doctorem, aut licenciatum in universitate famosa et cum rigore examinis, 
et in vicesimo septimo sue etatis anno ad minus constitutum, et alias idoneum, infra 
sex menses a die vacationis ecclesiarum earumdem computandos, nobis et succes- 
soribus nostris romanis pontificibus seu Sedi predicte nominare, et de persona per 
regem hujusmodi nominata, per nos et successores nostros seu Sedem predictam, 
provideri. Et si contingeret prefatum Regem personam taliter non qualificatam ad 
dictas ecclesias sic vacantes nominare, per 1 ' nos et successores seu Sedem 3 hujus- 
modi de persona sic nominata eisdem ecclesiis minime provideri 4 debeat. Sed tenea- 
tur idem rex, infra tres alios menses a die recusacionis persone nominate non quali- 
ficate, sollicitatori nominationem non qualificatam prosequenti consistorialiter facte 
intimande, computandos, alium supradicto modo qualificatum nominare; alioquin, ut 
dispendiose ecclesiarum hujusmodi vacationi celeriter consulatur, ecclesie tunc sic 
vacanti per nos et successores nostros seu Sedem hujusmodi de persona, ut pre- 
fertur, qualificata ; necnon ecclesiis - per obitum apud Sedem predictam vacantibus 
semper, nulla dicti Regis precedente nominatione, libere provideri possit. Decer- 
nentes electiones contra premissa attentatas, ac provisiones per nos et successores 
nostros seu Sedem hujusmodi factas, nullas et invalidas existere, consanguineis 
tamen prefati Regis ac personis sublimibus, ex causa racionabili et legitima in nomi- 
natione et apostolicis litteris exprimenda, necnon religiosis mendicantibus reffor- 
matis eminentis sciencie et excellentis doctrine, qui, juxta sui ordinis regularia insti- 
tuta, ad gradus hujusmodi assumi non possunt, sub prohibitione premissa, minime 
comprehensis; sed de eorum personis dictis ecclesiis prò tempore vacantibus, ad 
dicti Regis nominationem, per nos et successores nostros seu Sedem hujusmodi 
libere provideri possit. 

Monasteriis vero et prioratibus conventualibus et vere electivis, videlicet in 
quorum electionibus forma capituli « Quia propter > servali et connrmaciones ele- 
i tionum hujusmodi solemniter peti consueverunt, in regno, Delphinatu et comitatu 

1 Onlmi a. .• « contentorum, videlicei ut di cetero cathedralibus et metropolitanis ecclesiis in dicto regno, Delphi- 

Diensi u Valentinensi, . 

n. om. 

Ortlmiu. : . Bedes ». 
1 Olitomi.: . pr.A idi I 



a. 1516 Confortiate) con la Francia sotto Leone X 237 



hujusmodi, nunc et prò tempore, etiam per similem cessionem vacantibus, illorum 
conventus ad electionem seu postulacionem abbatis seti prioris procedere non pos- 
sint; sed idem Rex, illorum occurrente hujusmodi vacacione, religiosum ejusdem 

ordinis, in etate vigiliti trium annorum ad minus constitutum, infra simile tempus 
sex mensium a die vacationis monasteriorum et prioratuum hujusmodi computan- 
dorum, nobis et successoribus nostris aut Sedi hujusmodi nominare, et de persona 
per Regem hujusmodi monasterio vacanti nominata per nos et successores nostros 
seu Sedem hujusmodi provideri; prioratus vero persone, ad illum per eumdem 
Regem nominate, conferri debeat. Si vero idem Rex presbyterum secularem, aut 
religiosum alterius ordinis, aut minorem viginti trium annorum, vel alias inhabilem, 
nobis aut successoribus nostris, infra dictum semestre, seu Sedi hujusmodi, nomi- 
naret, talis nominatus recusari et nullatenus sibi provideri debeat; sed Rex ipse, infra 
trimestre a die recusacionis, supradicto modo intimande computandum, alium, modo 
supradicto qualificatimi, monasterio seu prioratui rune vacanti nominare, et de per- 
sona ad monasterium nominata i l li providere, ad prioratum vero nominato prioratus 
ipse per nos et successores nostros, seu Sedem predictam, conferri debeat; alioquin, 
dictis novem mensibus effluxis, nulla seu de persona minus idonea et modo premisso 
non qualificata fatta nominatione, ac etiam vacantibus apud Sedem predictam, seni 
per etiam nulla dicci Regis expectata nominatione, per nos et successores nostros, 
seu Sedem predictam, monasteriis provideri; prioratus vero personis, ut prefertur, 
qualilìcatis dumtaxat conferri libere possint. Electiones autem et illarum confirma- 
tiones, necnon provisiones, per nos et successores nostros ac Sedem predictam, 
contra premissa, prò tempore factas, nullas, irritas et inanes esse decernimus. 

Per premissa tamen non intendimus in aliquo prejudicare capitulis ecclesiarum 
et conventibus monasteriorum et prioratuum hujusmodi, privilegia a Sede aposto- 
lica proprium eligendi prelatum obtinentibus, quo minus ad electionem episcoporum 
ac abbatum et priorum, juxta privilegia eis concessa, libere procedere possint, juxta 
formam in eorum privilegiis contentam. Et si in eorum privilegiis forma aliqua 
expressa non fuerit, tunc formam concilii generalis capituli' «Quia propter » tan- 
tum ' servare teneantur, dummodo de privilegiis sibi concessis hujusmodi per lit- 
teras apostolicas, seu alias authenticas scripturas, docuerint, omni alia specie proba - 
tionis eis in hoc adempta. 

Volumus quoque et ordinamus quod in regno, Delphinatu et comitati! predictis, 
de cetero non dentur alique gracie expectative, ac speciales vel generales reserva- 
tiones ad vacatura beneficia, per nos et Sedem predictam, non lìant; et si de facto 
per importunitatem aut alias a nobis et successoribus nostris et Sede predicta ema- 
naverint, illas irritas et inanes esse decernimus. 

In cathedralibus tamen, metropolitanis et collegiatis ecclesiis, in quarum sta- 
tutis caveretur expresse quod nullus ibidem dignitatem, personatum, administra- 
eionem vel ofhcium obtinere possit, nisi in illis actu canonicus existat, canonicos ad 
elìectum dumtaxat inibì obtinendi dignitatem, personatum, administracionem vel 
officium hujusmodi, et non consequéndi 2 primam vacaturam, creare posse intendimus. 



1 Ks. Vat. om. 

• E \ fi . • . ci.nsequendum i 



238 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 151(ì 



Statuimus insuper quoti ordinarius collator, in unaquaque cathetlrali ac etiam 
metropolitana ecclesia, canonicatum et prebendam theologalem, inibi consistentem, ' 
conferre teneatur uni magistro seu licenciato aut baccalario formato in theologia, 
qui per decennium in universitate studii generalis privilegiata studuerit, ac onus 
residencie, lecture et predicacionis actu subire voluerit, quique bis aut semel ad 
minus per singulas ebdomadas, impedimento cessante legitimo, legere debeat, et* 
quotiens ipsum in hujusmodi lectura deficere contigerit, ad arbitrium capituli, per 
substractionem distribucionum tocius ebdomade puniti possit; et si residenciam 
deseruerit, de illa 2 alteri provideri debeat; et> ut liberius studio vacare possit, etiam 
si absens fuerit a divinis, habeatur prò presente, ita ut nihil perdat. 

Prefatique ordinarli collatores seu patroni ecclesiastici, quicunque fuerint, ultra 
dictam prebendam theologalem, quam, ut prefertur, qualificato conferre tenentur, 
terciam pattern omnium dignitatum, personatuum, administracionum et oftìciorum 
ecclesiastieorum ad eorum collacionem, provisionem, nominationem, presentacionem, 
seu quamvis aliam disposicionem quomodolibet spectantium, viris litteratis, gra- 
duatis et per universitates nominatis hoc modo conferant, 3 videlicet: 

In 4 mense post presentirmi acceptationem et earundem publicacionem, prefati 
ordinarti collatores, dignitates, personatus, administraciones et officia ad eorum col- 
lacionem, provisionem, nominationem, presentationem, seu quamvis aliam disposi- 
cionem, ut prefertur, spectantia, graduatis hujusmodi qui litteras suonino graduum 
cum tempore studii debite insinuaverint, conferre teneantur. Beneficia vero que in 
duobus sequentibus mensibus vacare contigerit, illa juxta juris communis disposi- 
cionem personis idoneis libere conferre, seu personas idoneas ad illa presentare. 
Beneficia autem que in quarto mense vacare contigerit, viris graduatis per univer- 
si tatem nominatis, qui gradus et nominationis litteras cum tempore studii debite 
insinuaverint, conferre seu presentare teneantur. Beneficia vero que in quinto et 
sexto mensibus vacare contigerit, simili modo personis idoneis libere conferre, seu 
personas ad illa presentare possint. Beneficia autem que in septimo mense'' vacare 
contigerit, graduatis qui simili modo litteras gradus cum tempore studii debite insi- 
nuaverint, conferre teneantur. Beneficia vero que octavo et nono mensibus vacare 
contigerit, pari modo personis idoneis conferre, seu personas idoneas ad illa presen- 
tare teneantur. Beneficia autem que in mense decimo vacare contigerit, graduatis 
nominatis, qui gradus et nominationis litteras cum 6 tempore studii debite insinua- 
verint, per eosdem ordinarios conferri, seu ipsi ad illa presenta ri debeant. Beneficia 
autem que undeeimo et duodecimo mensibus vacare contigerit, per eosdem ordina- 
rios personis idoneis, juxta juris communis disposicionem, conferri, seu ipsi ad illa 
presentari debeant. 

Si quis vero cujuscumque status, etiam si cardinalatus, patriarchalis, archiepi- 
scopalis aut pontitìcalis, vel alterius cujuslibet dignitatis, contra predictum ordinem 



Es, Vat. : • consistente 
Es. Vat.: . iilis .. 
Es. V.it. -.in. ! 
Es. Vat • Primo .. 

ni,/,, a,, 

OrtlutlH lina 



a. 1516 Concordato con la Francia sotto Leone V 239 

et qualificationes superius ordinatas, de dignitatibus, personatibus, administrationibus 
vel officiis, seu quibusvis aliis beneficiìs ecclesiasticis hujusmodi, aliter quam modo 
predicto ' disposuerit, dispositiones ipse sint ipso jure nulle, collationesque et provi- 
siones ac dispositiones illorum ad immediatum supcriorem devolvantur, qui eisdem 
personis modo premisso qualifieatis providere teneatur; et si contravenerit, ad alium 
superiorem devolvatur provisio et presentatio hujusmodi gradatim, donec ad Sede-m 
apostolicam fiat devolucio. 

Preterea volumus quod collatores ordinarii et patroni ecclesiastici prefati, qui 
dignitates, personatus, administrationes et officia ae beneficia, in mensibus graduatis 
et nominatis assignatis vacantia [habent], illis graduatis simplicibus aut nominatis 
illa conferre, aut ad illa eos dumtaxat presentare tencantur, qui per tempus compe- 
tens in universitate famosa studuerint. Tempus autem competens, decennium in 
magistris aut licenciatis seu baecalariis in theologia; septennium vero in doctoribus 
seu licenciatis in jure canonico, civili aut medicina; quinquennium autem in magi- 
stris seu licenciatis in artibus cum rigore examinis a logicalibus inclusive, aut in 
altiori facultate; sexennium autem in baecalariis simplicibus in theologia. Quin- 
quennium vero in baecalariis juris canonici aut civilis, in quibus baecalariis juris 
canonici aut civilis, si ex utroque parente nobiles fuerint, triennium esse decer- 
nimus. 

Prefatique graduati et nominati collatoribus ordinariis sive patronis ecclesia- 
sticis, semel ante vacationem beneficii, de litteris gradus seu nominationis et de pre- 
fato tempore studii, per litteras patentes universitatis in qua studuerunt, '-' manu scribe 
et sigillo universitatis signatas, fidem tacere teneantur. 

Cum vero probatio nobilitatis fieri deberet, ad effectum ut nobiles : ' ipsi : ' gaudere 
possint beneficio minoris temporis studii, tunc nobilitas ipsa per quatuor testes 
deponentes in judicio, coram judice ordinano loci, in quo est natus ille de cujus 
nobilitate ex utroque parente constare debet, etiam in partis absentia, probari 
possit. 

Teneanturque prefati graduati, tam simplices quam nominati, patronis ecclesia- 
sticis aut collatoribus ordinariis, quibus gradus aut nominationis litteras hujusmodi 
insinuare debent, 4 litteras suorum gradus et nominationis, certificacionis temporis 
studii et attestationis nobilitatis dupplicatas dare, ac singulis annis, tempore quadra- 
gesime, per se aut procuratorem suum, collatoribus, nominatoribus seu patronis 
ecclesiasticis, aut eorum vicariis, eorum nomina et cognomina sua ' insinuare, et eo 
anno quo prefatam insinuationem facere omiserint, benetìcium in vim gradus aut 
nominationis hujusmodi petere non possint. Et si collatoribus ordinariis et patronis 
ecclesiasticis, in mensibus depputatis graduatis simplicibus aut graduatis :i nominatis, 
non esset graduatus aut nominatus qui diligentias prefatas fecerit, collacio seu pre- 
sentano per collatorem seu patronum ecclesiasticum, etiam eisdem mensibus, facta 
alteri quam graduato vel nominato, non propter hoc irrita censeatur. Si tamen gra- 

1 Es. Val.: « premi- 

- Es. Vai.: studuerint». 

1 Qrdatm. om. 

* Es. \ ut. deberent • 

5 Es. Yatic. om. 



240 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 1516 

(.hiatus simplex aut nominatus beneficiunf, post insinualionem gradus aut nomina- 
tionis in mensibus eis assignatis vacans, petierit et inter suam insinuationem et 
prefatam requisitionem non supervenerit quadragesima, in qua nomen et cognomen 
insinuare debuerit, ad benefficium sic vacans eum capacem, ipsumque illud consequi 
posse et debere decernimus. 

Statuimus quoque et ordinamus quod collatores ordinarli et patroni ecclesia- 
stici pretati, inter graduatos qui litteras gradus cum tempore studii et attestatione 
nobilitatis debite insinuaverint, quo ad beneficia in mensibus eis deputatis vacantia, 
gratiffieare possint illum ex eis quem voluerint. Quo vero ad beneficia in mensibus 
graduatis nominatis depputatis vacantia, ' antiquiori nominato conferre, seu anti- 
quiorem nominatum, qui litteras nominationis, temporis studii et attestationis nobi- 
litatis debite insinuaverit, presentare seu nominare teneantur. 

Concurrentibus autem ejusdem anni nominatis, doctores licenciatis, licenciatos 
baccalariis, demptis baccalariis formatis in theologia, quos favore studii theologici 
licenciatis in jure canonico, civili aut medicina preferendos esse decernimus; bac- 
calarios juris canonici aut civilis magistris in artibus preferri volumus. Concurren- 
tibus autem pluribus doctoribus in diversis facultatibus, doctorem theologum doctori 
in jure, doctorem in jure canonico doctori in jure civili, doctorem in jure civili 
doctori in medicina preferendos esse decernimus; et idem in licenciatis et baccala- 
riis servari debere volumus; et si in eisdem facultate et gradu concurrerent, ad 
datam nominationis seu gradus recurrendum esse volumus; et si in omnibus bis 
concurrerent, tunc volumus l quod ' collator ordinarius inter eosdem concurrentes 
gratiffieare possit. 

Volumus autem quod nominati, litteras nominationis ab universitatibus in quibus 
studuerint obtinentes, in nominationum litteris beneficia per eos possessa et eorum 
verum valorem exprimere teneantur, alioquin littere nominationis hujusmodi eo ipso 
nulle sint et esse censeantur. Si quis vero ex dictis qualificatis graduatis simpli- 
cibus aut nominatis, tempore vacationis beneficii, in mensibus eis deputatis vacantis, 
duas obtineat prebendas in cathedralibus, etiam metropolitanis aut collegiatis, seu 
dignitatem vel prebendam, vel aliud seu alia beneficium seu beneficia, quorum insi- 
mul vel cujus fructus, redditus et proventus, tempore residentie et horis divinis 
interessendo, ad summam ducentorum fiorenorum auri de camera ascenderent, bene- 
ncium in vim gradus seu nominationis hujusmodi tunc petere seu consequi non 
possit. Et insuper quod tam graduati simplices quam nominati beneficia, in men- 
sibus eis assignatis vacantia, petere et consequi possint, seeundum proprie persone 
condecentiam - et conformitatem, videlicet seculares secularia et religiosi regularia 
beneficia ecclesiastica, ita quod secularis nominatus beneficia regularia in mensibus 
depputatis vacantia, pretextu cujusvis dispensationis apostolice, nec 3 e contra reli- 
giosus beneficia secularia petere aut consequi minime possint; quodque beneficia 
simpliciter vel ex causa permutationis, in mensibus graduatis simplicibus et nomi- 
natis assignatis vacantia, eis non sint affecta nec debita, sed ex causa permutationis 



Es. Vat. om. 

Orili » iti.: . i-i,ii,I." ■ . miam , 
i ■ et ». 



Concordato con la Francia *-<>tto Leone X 241 



cum permutantibus dumtaxat; simpliciter vero vacantia beneficia hujusmodi per- 
sonis idoneis per ipsos ordinarios libere conferri possint. 

Statuimus quoque quod parrochiales ecclesie, in civitatibus aut villis muratis 
existentes, non nisi personis modo premisso qualificatis, aut saltelli qui per tres 
annos in theologia vel altero jurium studuerint, seu magistris in artibus, qui in 
aliqua universitate privilegiata studentes magisteri] graduili ' adepti luerint, confe- 
rantur. 

Monemus autem prefati regni universitates, sub pena privationis omnium et sin- 
gulorum privilegiorum a nobis et Sede apostolica obtentorum, ne collatoribus seu 
patronis ecclesiasticis habeant aliquos nominare, nisi eos qui secundum prefata tem- 
pora studuerint, et secundum dictarum universitatum statuta ad gradus, et non per 
saltum, promoti ' fuerint ; quod si secus fecerint, ultra nullitatis penam quam in pre- 
fatarum nominationum litteris declaramus, universitates' ipsas :ì nominandi privilegio 
ad tempus, secundum culpe qualitatem, suspendemus. 

Si quis autem graduatorum aut nominatorum in mensibus deputatis a 4 collato- 
ribus ordinariis, aut patronis ' ecclesiasticis, benencium vacans in vim gradus aut 
nominationis petierit, et collatorem ordinarium in vim prefati gradus aut nomina- 
tionis in processi! posuerit et aliter molestaverit, illum, ultra e^pensarum, damnorum 
et interesse condempnationem, a fructibus sui gradus et nominationis privandum esse 
decernimus ; eodemque vinculo collatores ordinarios et patronos ecclesiasticos, qui- 
bus graduati et nominati, debite ut supra qualificati, suas gradus et nominationis lit- 
teras insinua verini, astringimus, ut beneficia ad eorum collationem vel presentationem 
spectantia, in mensibus graduatorum simplicium et nominatorum vacantia, stantibus 
prefatis graduatis aut nominatis debite qualificatis, ° illa prosequentibus, aliis quam 
graduatis aut nominatis non 4 conferant, sub pena suspensionis potestatis con ferendi 
beneficia in octo mensibus ilio anno, ad collationem eorum ac presentationem liberam 
spectantibus. 

Statuimus quoque : et ordinamus quod quilibet romanus pontitex semel dum- 
taxat, tempore sui pontificatus, litteras in forma mandati, juxta formam inferius 
annotatam, et ; non ' ultra ; dare possit, hoc modo videlicet: unum collatorem haben- 
tem collationem decem beneficiorum in uno, habentem autem collationem quinqua- 
ginta beneficiorum et ultra in duobus beneficiis dumtaxat gravare possit, ita tamen 
quod, in eadem ecclesia cathedrali vel collegiata, collatorem unum prò tempore in 
duabus prebendis non gravet. 

Et ut obvietur litibus que occasione litterarum mandatorum hujusmodi oriri pos- 
sent, mandata hujusmodi sub forma que est inferius annotata dari volumus, quam, 
ad perpetuam rei memoriam, in cancellaria apostolica publicari et in illius quin- 
terno registrali mandamus; declarantes prosequentes hujusmodi mandata, quo ad 
beneficia sub illis eomprehensa, ordinariis collatoribus et graduatis simplicibus et 



Ordonn.: « graduali! » 
Es. Vat. : prò 
Ordonn. om. 
Es. Vat. om. 
Es. Vat. : p< i 
Ordonn.: • qual 



242 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 1516 



nominatis preferendos esse, nosque et successores nostros, jure preventionis, digni- 
tates, personatus, administrationes et officia ceteraque beneficia ecclesiastica, secu- 
laria et quorumvis ordinum regularia, quecunque et quomodocumque qualificata, 
tam in mensibus graduatis simplicibus et nominatis quam ordinariis collatoribus 
prefatis assignatis vacantia, ac etiam sub dictis mandatis comprehensa, libere con- 
ferre. 

Statuimus insuper quod in provisionibus, quas personis quibusvis de beneiiciis 
vacantibus seu certo modo vacaturis, per nos et successores nostros ac Scdem pre- 
dictam, etiam motu proprio, etiam promotis ad ecclesias cathedrales et metropoli- 
tanas ac monasteria, ut obtenta per eos beneficia retinere possint, fieri contigerit, 
illorum verus annuus, per florenos aut ducatos auri de camera, aut libras Turonen- 
sium seu alterius monete, valor, secundum communem extimationem, exprimi debeat; 
alioquin gracie ipse sint ipso jure nulle. 

Statuimus quoque et ordinamus quod in regno, Delphinatu et comitatu predi- 
ctis, omnes et singule cause, exceptis majoribus in jure expresse denominatis, apud 
illos judices in partibus qui, de jure aut consuetudine prescripta vel privilegio, illa- 
rum cognitionem habent, terminari et finiri debeant. 

Et ne, sub umbra appellationum, que nimium et nonnunquam frivole interponi 
consueverunt, ' atque etiam in eadem instantia ad prorogationem litium sepe mul- 
tiplicari , injustis vexationibus materia prebeatur, volumus quod, si quis offensus 
coram suo judice justicie complementum habere non possit, ad immediatum supe- 
riorem per appellationem recursum habeat, nec ad aliquem superiorem, etiam ad 
nos et successores nostros, vel Sedem predictam, omisso medio, nec a gravamine in 
quacumque instancia ante diffinitivam sentenciam quomodolibet appelletur, nisi for- 
sitan tale gravamen extiterit, quod in diffinitiva reparari nequiret ; et eo casu, non 
nisi ad immediatum superiorem liceat appellari. 

Si quis vero immediate subjectus Sedi apostolice, ad eamdem Sedem duxerit 
appellandum, causa committatur in partibus per rescriptum usque ad finem litis, 
videlicet usque ad terciam sentenciam conformem inclusive, si ab illis appellari con- 
tigerit, nisi propter defectum denegate justicie aut justum metum; et tunc commini 
debeat in partibus convicinis, et cum causarum expressione de quibus etiam legi- 
time, 2 alias quam per juramentum, coram judicibus a Sede apostolica depputandis, 
constare debeat. Processus autem contra premissa attentatos, nullos et irritos esse 
volumus, ac rescripta contra premissa impetrantes, in expensis, damnis et interesse 
condemnari debere decernimus atque declaramus. Sancte vero Romane Ecclesie 
curdinales, qui prò universali Ecclesia continue laborant, necnon diete Sedis ofii- 
ciales officia sua actu exercentes, sub presenti decreto non intendimus compre- 
hendi. 

Statuimus etiam et ordinamus quod judices causas, que in partibus terminali 
debent, coram eis prò tempore pendentes, sub pena exeommunicationis et priva- 
tionis beneficiorum per eos obtentorum eo ipso incurrenda, infra biennium termi- 
nare debeant, pars vero diffugiens et expeditionem ipsius causae maliciose impe- 

erint». 
Vai.: •espressione que etiam de illis etiam legitime .. 



a. 1516 Concordato con la Francia sotto Leone X 243 



diens gravissime per eosdem judices mulctetur, etiam usque ad privationem juris 
in hujusmodi processi! pretensi, si eis visum fuerit; super quo eorum conscientias 
oneramus. 

Ab interlocutoriis autem secundo, a difnnitivis vero tertio dumtaxat provocare 
licere decernimus, volumusque ' secundam sententiam interlocutoriam conformem, 
et tertiam diflinitivam etiam conformem, omni mora cessante, executioni debite 
demandari debere, quacumque appellatone interposta non obstante. 

Statuimus quoque quod quicumque, dummodo non sit violentus, sed habens 
coloratum titulum, pacilice et sine lite prelaturam, dignitatem, personatum, admini- 
strationem vel officium, seu quodeumque beneficium ecclesiasticum, triennio pro- 
ximo hactenus possidet - vel prò tempore possidebit, ;l in petitorio seu possessorio a 
quoquam; etiam ratione juris noviter reperti, molestari nequeat, preterquam pre- 
textu hostilitatis aut alterius legitimi impedimenti, de quo protestar] et illud, juxta 
concilium Viennense, intimari debeat. ' Lis autem hoc casu quo ad futuras con- 
troversias intelligatur, si ad executionem citationis, jurisque sui in judicio exhibi- 
tionem, aut terminorum omnium observationem processum fuerit. 

Monemus etiam ordinarios ut diligente!" inquirant, ne quis sine titulo beneficium 
possideat; et si quem beneficium sine titulo possidere repererint, declarent illi jus 
non competere, cujusvis temporis detentione non obstante; de ipsoque beneficio 
possit illi, dummodo non sii intrusus, vel violentus aut alias indignus, vel alteri 
idoneo, provideri. 

Et insuper statuimus quod quicumque clericus, cu.juscumque conditionis, status, 
relligionis, dignitatis, etiam si pontificalis vel alterius preeminencie fuerit, qui posf- 
habitam- presentium notitiam, quam habere presumatur post duos menses post 
earumdem presentium publicationem, in ecclesiis cathedralibus factam, quam ipsi 
diocesani omnino tacere teneantur, postquam presentes ad eorum noticiam perve- 
nerint, fuerit" publicus concubinarius, a perceptione fructuum omnium benefìciorum 
suorum, trium mensium spacio, sit ipso facto suspensus; quos suus superior in 
fabricam, vel aliam evidentem ecclesiarum utilitatem, ex quibus ii fructus perci- 
piuntur, convertat; necnon hujusmodi publicum concubinarium, ut primum talem esse 
noverit, mox suus superior monere teneatur, ut infra brevissimum tcrminum con- 
cubinam dimittat; et si illam non dimiserit, vel dimissam vel aliam publice resum- 
pserit, jubemus ut ipsum omnibus suis benerkiis omnino privet. Et nichilominus ii 
publici concubinari] usquequo, cum eis per suos superiores, post ipsarum concubi- 
narum dimissionem manifestamque vite emendationem, fuerit dispensatum, ad susce- 
ptionem quorumeumque honorum, dignitatum, benefìciorum, officiorumve sint inhabi- 
les. Qui si, post dispensationem, recidivo vomiti! ad hujusmodi publicum concubinatum 
redierint, sine spe alicujus dispensationis, ad predicta prorsus inhabiles existant. 

Quodque, si ii ad quos talium correctio pertinet, eos ut predictum est punire 
neglexerint, eorum superiores, tam in "- ipsos de neglectu quam in '-' illos prò concubi- 

1 Ordonn.: «tertio provocare non Ih. i<- Je^ui nimus, sul volumus». 
- Ordonn. om. 

u Ordonn.: « pru tempore, possederit seu possedit •. 
* Unlonii.. debeanl 
Es. Vat. om. 



•_>44 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 1516 



natu, modis omnibus digna punitione l animadvertant. In conciliis etiam provincia 
libus et synodalibus, ad versus tules punire negligentes, vel de hoc crimine diffa- 
matos, etiam per suspensionem a collatione beneficiorum, vel alia condigna pena, 
severiter procedatur; et si hii, quorum destitucio ad nos et Sedem predictam spe- 
i tal, per concilia provincialia aut suos superiores propter concubinatum publicum 
reperiantur privatione digni, statim. cum processi! inquisitionis ad nos deferantur. 
Eadem diligentia et inquisitio in quibuscumque generalibus capitulis, etiam provin- 
cialibus, quo ad eos, servetur, penis aliis, contra predictos et alios non publicos 
concubinarios a jure statutis, in suo robore permansuris. 

Publici autem intelligendi sunt, non solum ii quorum concubinatus per senten- 
ciam, aut confessionem in jure factam, aut per rei evidenciam que nulla possit ter- 
giversatione celari, notorius est, sed etiam qui mulierem de incontinencia suspectam 
et diffamatam tenet, et per suum superiorem admoniti, ipsam cum effectu non dimit- 
tunt. 

Quia vero, in quibusdam regionibus, nonnulli juridicionem ecclesiasticam haben- 
tes pecuniarios questus a concubinariis percipere non erubescunt, patientes eos in tali 
feditate sordescere, sub pena maledictionis eterne, precipimus ne deinceps sub pacto, 
compositione aut spe alterius questus, talia quovis modo tolerent aut dissimulent; 
alioquin, ultra premissam negligencie penam, duplum ejus quod propterea accepe- 
perint restituere, et ad pios usus omnino convertere teneantur et compellentur. 2 

Ipsas autem concubinas aut suspectas prelati omnibus modis curent a suis sub- 
ditis, per auxilium et brachii secularis invocationem, si opus fuerit, penitus arcere; 
qui etiam filios, ex tali concubinatu procreatos, apud patres suos cohabitare non 
permittant. 

Jubemus insuper quod in predictis synodis et capitulis premissa publicentur, et 
ut quilibet suos subditos ad ipsarum concubinarum dimissionem moneant diligenter. 

Injungimus preterea omnibus secularibus viris, eciam si regali prefulgeant digni- 
tate, ne ullum qualecunque inferant impedimentum, quocumque quesito colore, pre- 
latis qui, ratione officii sui, adversus subditos suos, prò hujusmodi concubinatu et 
aliis casibus sibi a jure permissis, procedunt. 

Et cum omne fornicationis crimen lege divina prohibitum sit, et sub pena pec- 
cati mortalis necessario evitandum, monemus omnes laicos, tam uxoratos quam 
solutos, ut similiter a concubinatu abstineant; nimis enim reprehensibilis est, qui 
uxorem habet et ad aliam uxorem seu mulierem 3 accedit; qui vero solutus est, si 
continere nolit, juxta apostoli consilium, uxorem ducat. Pro hujusmodi autem divini 
observantia precepti, ii ad quos pertinet, tam salutaribus monitis quam aliis cano- 
nicis remediis, omni studio laborent. 

Statuimus insuper, ad vitandum scandala et multa pericula, subveniendumque 
conscienciis timoratis, quod nemo deinceps a communicatione alicujus in sacra- 
mentorum udministratione vel receptione, aut aliis quibuscumque divinis, vel extra, 
pretextu cujuscumque sententie aut censure ecclesiastice, seu suspensionis aut pro- 



1 Ordottn. pugnitione 

' Es. Vat. . compellantur •. 

■ Or Jonn. om « uxorem seu mulierem 



a. 1516 Concordalo con la Francia sotto Leone X 245 

hibitionis ab homine voi a jure generaliter promulgate, teneatur abstinere, vcl ali- 
quem vitare, vel interdictum ecclesiasticum observare, nisi sentencia, prohibitio, 
suspensio vel censura hujusmodi fuerit, vel contra personam, collegium, universi- 
tatem, ecclesiam aut locum, certum aut certam, a judice publicata et denunciata 
specialiter et expresse, aut notorie in excommunicationis sentenciam constiterit inci- 
disse, quud nulla possit tergiversatione celari, aut aliquo juris suffragio excusari, 
eum ' a communionc illius abstinere volumus, '-' juxta canonicas sanctiones. 3 Per hoc 
tamen, hujusmodi cxcommunicatos, suspensos, interdictos seu prohibitos non inten- 
dimus in aliquo relevare, neque eis quomodolibet suffragari. 

Et quoniam ex indiscreta interdictorum promulgatione multa consueverunt scan- 
dala evenire, statuimus quod nulla civitas, oppidum, castrum, villa, aut locus eccle- 
siastico supponi possit interdicto, nisi ex causa seu culpa ipsorum locorum, aut 
domini, seu rectoris, vel officialium. Propter culpam autem seu causam alterius 
cujuscumque private persone, hujusmodi loca interdici nequaquam possint auctori- 
tate quacumque ordinaria, vel delegata, nisi talis persona prius fuerit exeommuni- 
cata, ac denunciata, seu in ecclesia publicata, aut domini seu rectores vel offìciales 
ipsorum locorum, auctoritate judicis requisiti, hujusmodi personam exeommunica- 
tam infra biduum inde cum eflectu non ejecerint, aut ad satisfaciendum compule- 
rint; qua etiam post biduum ejecta, recedente vel satisfaciente, mox divina resumi 
possint; quod etiam in pendentibus locum habere decernimus. 

Necnon constitutionem de eorumdem fratrum nostrorum Consilio editam, qua 
cum irritanti decreto statuimus, decrevimus et ordinavimus, quod ex tunc de cetero, 
perpetuis futuris temporibus, de cessione regiminis et administrationis ecclesiarum 
et monasteriorum, facta per eos qui ecclesiis et monasteriis ipsis preerant, seu illa 
in administrationem seu commendam, aut ut aliis unita aut alias obtinebant, seu 
resignatione aliorum quorumeumque beneficiorum ecclesiasticorum, seu cessione juris 
in eis vel ad ea quomodolibet competentis aut privationis vel depositionis, 4 aut cen- 
surarum fulminacione, etiam in litteris apostolicis a nobis et Sede apostolica, etiam 
motu proprio, prò tempore emanatis, que in manibus Romani Pontificis facte dicun- 
tur, 5 contentis, etiam si super illis narrantis fundaretur intentio, constare et apparere 
deberet per publica instrumenta vel documenta autentica; alioquin, tam in judicio 
quam extra illud, narrativis 6 et assertionibus hujusmodi in prejudicium tertii minime 
stari, nec ex illis alicui prejudicium afferri deberet, nisi de hujusmodi narrativa et 
assertione, etiam in litteris apostolicis facta, altero ex premissis modis doceretur, 
innovamus, illamque perpetuis futuris temporibus inviolabiliter observari man- 
damus. 

Et quia supradictam concordiam cum prefato Francisco rege, ob illius sinceram 
devotionem quam erga nos et Sedem predictam habere monstravit, cum ad pre- 



1 Ordomi. : cum . 
- Ordonn.: « nolumus ». 

■ Sic! 11 testo non soddisfa: per l'intelligenza del medesimo dovrà confrontarsi il decreto del concilio di Basilea 
p. 163 s., n. 9). 

* Ordonn.: ■ dispositionis ». 

Es. Vat. : dicerentnr .. 
Es. Vat. : narrative ». 



246 Concordato con la Francia sotto /.coite X a. 1516 

standum nobis rcverenciam et iìlialem obedienciam, ad civitatem nostrani Bononie 
personaliter venire dignatus est, consentimus, ' illamque inviolabiliter observari desi- 
deramus; illam veri contractus et obligationis inter nos et Sedem apostolicam pre- 
dictam, ex una, et prefatum Regem et regnum suum, ex altera partibus, legitime initi 
vim et robur obtinere, ac illi et presentibus, in aliqua sui parte, per quascumque 
litteras et gracias, per nos et successores nostros desuper concedendas, derogari, 
l'iausulamque cum earumdem derogatione presentium tenore 2 latissime extendenda, 
ac quod eedem presentes littere et earum tenor prò expressis liabeantur, in qui- 
busvis supplicationibus prò tempore signatis appositam, nichili penitus operari, et 
illius vigore in litteris apostolicis, super ipsis supplicationibus conficiendis, quicquam 
per quod presentibus aut alicui particule de contentis in eis derogaretur seu dero- 
gari videretur, narrari non possit; et sic per quoscumque judices et 3 commissarios, 
eciam causarum dicti palacii apostolici auditores et prefate Romane Ecclesie car- 
dinales, in quibusvis causis super premissis vel eorum aliquo prò tempore motis, 
judicari, diffiniri et sentenciari debere, sublata eis aliter sentenciandi et diffiniendi 
omnimoda facultate et auctoritate, necnon irritum et inane quicquid secus super his, 
vel eorum aliquo, a quoquam, quavis auctoritate, etiam per nos et successores 
nostros prefatos, scienter vel ignoranter, contigerit attemptari, decernimus. 

Volumus autem quod, si prefatus Rex presentes litteras ac omnia et singula in 
eis contenta, que in prima futura sessione presentis condili Lateranensis approbari 
et confirmari lacere promittimus, ' infra sex menses a die approbationis et confir- 
mationis hujusmodi computandos, non approbaverit et ratifficaverit, et ea perpetuis 
futuris temporibus, in regno suo et in omnibus aliis locis et dominiis dicti regni, 
per omnes prelatos et alias eciam ecclesiasticas personas ac curias Parlamenti^ acce- 
ptari, 2 legi, publicari, jurari et registrari, ad instar aliarum constitutionum regiarum, 
et de acceptatione lectione, publicatione, juramento et registracione predictis infra 
predictum tempus, per omnium singulorum supradictorum patentes litteras aut auten- 
ticas scripturas, nobis non transmiserit, aut nuncio nostro, apud ipsum Regem exi- 
stenti, per eum ad nos mittendas fi non consignaverit ; et deinde singulis annis etiam 
legi, prout alie ipsius Francisci regis constitutiones et ordinationes, que in viridi sunt 
observantia, observari debent, inviolabiliter observari cum effectu non fecerit, presen- 
tes litere et inde sequuta quecumque sint cassa et nulla, nullius roboris vel momenti. 

Et quoniam omnium, que in regno, Delphinatu et comitati! predictis agantur, 
notitiam non habeamus, consuetudines, statuta seu usus, libertati ecclesiastice et 
auctoritati Sedis apostolice quomodolibet prejudicantia, si qua in regno, Delphi- 
natu et comitatu predictis alias quam in premissis existant, non intendimus nobis 
et eidem Sedi in aliquo prejudicare, seu illa tacite vel expresse quomodolibet appio- 
bare. 

Et qui ad supradiciam concordiam cum prefeto Francisco rege, ob illius sinceram devotioncm 
erga nos et Sedem predictam ostcnsam, rum ad prestandam nobis rcvcrentiam et filialem obedientiam ad civitatem 
nostrani Bononie personaliter accessit, consentimus . 
- Es. Vat. "in. 
Ks. Vat, ■ etiam . 

'i. • promisimus •. 
i.: • Parlamento] um. 
• Es, Vat, • dcstinand 



a. 1516 Concordato con la Francia sotto Leene X 247 

Et nichilominus prefato Francisco et prò tempore existenti Francorum regi, in 
virtute sancte obedientie, mandamus quatinus per se, vel alium seu alios in digni- 
tate ecclesiastica constitutos, presentes litteras ac omnia et singula in eis contenta, 
quando et quotiens opus fuerit, publicari et ea inviolabiliter observari faciat; con- 
tradictores cujuscumque dignitatis et preheminencie fuerint, per censuram ecclesia- 
li icam ' et pecuniarias penas, aliaque juris et facti quevis opportuna remedia, appel- 
latione qualibet omnino postposita, compescendo; non obstantibus omnibus supradictis, 
aut si aliquibus, communiter vel divisim, ab eadem sit Sede indultum quod interdici, 
suspendi, vel exeommunicari non possint per litteras apostolicas, non facientes plenam 
et expressam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem. 
Forma vero supradicti mandati apostolici sequitur et est talis:" 
Leo episcopus servus servorum Dei, venerabili fratri episcopo N. et dilectis filiis, 
capitulo singulisque canonicis ecclesie N., salutem et apostolicam benedictionem. 
Vite ac morum honestas aliaque laudabilia probitatis et virtutum merita, super 
quìbus dilectus lilius N. apud nos fide digno commendanti- testimonio, nos inducunt 
ut sibi reddamur ad gratiam liberales. Hinc est quod nos cupientes ut eidem '■' N., 
juxta illius que olim per felicis recordationis Gregorium papam nonum, predeces- 
sorem nostrum, ad tunc episcopum Noviomensem directa extitit, que incipit « Man- 
datum », et aliarum duarum illam immediate sequentium decretalium formas, de 
canonicatu et prebenda aut dignitate, personatu, administratione vel officio vestre 
vel alterius ecclesie, aut alio beneficio, cum cura vel sine cura, etiam si parrochialis 
ecclesia vel ejus perpetua vicaria aut capella, sive perpetua cappellania, ad vestram 
rnllacionem, nominationem seti presentacionem, et aliam quameumque dispositionem, 
provideri possit; ac volentes prefato N., premissorum 4 meritorum suorum intuitu, 
gratiam facere specialem, ipsumque N. a quibusvis exeommunicationis, suspensionis 
el interdicti aliisque ecclesiasticis sentenciis, censuris et penis a jure vel ab homine, 
qua vis occasione vel causa, latis, si quibus quomodolibet innodatus existit, ad effe- 
ctum presentium dumtaxat consequendum, harum serie absolventes, et absolutum 
fore censentes; necnon omnia et singula beneficia ecclesiastica, cum cura et sine 
cura, que prefatus N. etiam ex quibusvis apostolicis dispensationibus obtinet et 
exspectat, ac in quibus et ad que jus sibi quomodolibet competit, quecumque, quot- 
cumque et qualiacumque sint, eorumque fructuum, reddituum et proventuum veros 
annuos valores, ac hujusmodi dispensationum tenores, presentibus prò expressis 
hahentes, motti proprio, non ad ipsius N., vel alterius : " prò eo, nobis super hoc 
oblate peticionis instanciam, sed de nostra mera liberalitate, discretioni vestre per 
apostolica scripta mandamus quatinus, si vobis prò alio non scripserimus, qui simile 
mandatum aut similem gratiam prosequatur, canonicatum et prebendam, aut dignita- 
tem, personatum, administrationem, vel 6 officium vestre vel alterius ecclesie, aut aliud 
beneficium ecclesiasticum, cum cura vel sine cura, etiam si parrochialis ecclesia 



1 Es. \ :it. : censuras ecclesiasticas » 

- La fonti- di Orrioiiit. om. questo titolo. 

'• OrdoHH.: • idem ». 

' Es. V.u. om. 

' Es. Vat. : « alicuins alterius 

fl Oldoutl. .'ITI. 



248 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 1516 

vel ejus perpetua vicaria aut capella, vel perpetua capellania fuerit, ad vestram 
collationetn, provisionem, presentationem, nominationem, seu quamvis aliarti dispo- 
sitionem pertinentia, ' etiam si dignitati, personatui. administrationi vel officio hujus- 
modi cura immineat animarum, dummodo talis dignitas electiva non existat, cum 
creatione in canonicum vestre vel alterius ecclesie, etiamsi in ea statuto et privil- 
egio expresse caveatur quod nulli de dignitate, personatu, administratione vel officio 
provideri possit, * nisi cum effectu illius ecclesie canonicus existat, canonicatum 
hujusmodi ecclesie, cum plenitudine iuris canonici, et non obstante de certo canoni- 
corum numero, ad effectum hujusmodi dignitatem, personatum, administrationem 
vel officium dumtaxat obtinendi, J et non alias, auctoritate apostolica, tenore presen- 
tium conferimus, et de ilio etiam providemus, si quem, quam vel quod, post mensem 
postquam presentes littere vobis presentate fuerint, extra Romanam Curiam vacare 
contigerit, cum plenitudine juris canonici ac omnibus juribus et pertinenciis suis, 
eidem N. conferatis, et de ilio aut illa provideatis, seu ipsum ad illum, illam vel 
illud presentetis aut nominetis, ipsumque N. in canonicum et in fratrem vestre vel 
alterius ecclesie, ad effectum tantum obtinendi dignitatem, personatum, administra- 
tionem vel officium hujusmodi, recipiatis, stallum sibi in choro et locum in capi- 
tulo, cum plenitudine juris canonici, assignetis ; inducentes eumdem N., vel procu- 
ratorem suum 3 ejus nomine, in corporalem possessionem canonicatus et prebende 
aut dignitatis, personatus, administrationis vel officii seu benefìeii hujusmodi, jurium- 
que et pertinentiarum universorum predictorum, 4 deffendentesque inductum ac 
facientes N., vel prò eo procuratorem predictum, ad prebendam aut dignitatem, 
personatum, administrationem, vel officium seu beneficium hujusmodi, quodcumque 
fuerit, ut moris est, admitti, sibique de illius vel illorum fructibus, redditibus, pro- 
ventibus, juribus et obventionibus universis integre responderi, non obstantibus 
forsan, ut supra, ;> de certo canonicorum numero et aliis constitutionibus et ordina- 
tionibus apostolicis, ac diete vestre vel alterius ecclesie juramento, confìrmatione 
apostolica vel quavis firmitate alia roboratis statutis et consuetudinibus contrariis 
quibuscumque, aut si vobis ab apostolica sit Sede indultum quod ad receptionem 
vel provisionem alicujus minime teneamini, quodque de canonicatibus et prebendis, 
seu dignitatibus, personatibus, administrationibus vel officiis vestre vel alterius 
ecclesie, aut aliis beneficiis ecclesiasticis quibuscumque, ad vestram collationem, 
provisionem, presentationem, nominationem seu quamvis aliam dispositionem, com- 
muniter vel divisim, pertinentibus, nulli valeat provideri per litteras apostolicas, non 
facientes plenam et expressam, ac de verbo ad verbum, de indulto hujusmodi men- 
tionem, et qualibet alia diete Sedis indulgencia generali, vel speciali, cujuscumque 
tenoris existat, per quam, presentibus non expressam vel totaliter non insertam, 
effectus hujusmodi' gratie impediri valeat quomodolibet vel differri, et de qua cujus- 
que toto tenore habenda sit in nostris litteris mencio specialis, seu si dictus N. pre- 
sens non fuerit ad prestandum de observandis statutis et consuetudinibus vestre 

1 Es. Vat.: > pertinen >. 
' Es. Vat.: < non possit . 
■ Ordonn. "m. 
• Ordonn.: «et predictorum». 

ai. in. . forsan ut supra •. però dopo « numero » ha « ut prefertur .. 



a. 1516 Concordato con la Frani ia sotti» Leone X 249 

vel alterius ecclesie solitum juramentum, dummodo, in ahsentia sua, per procura- 
torem idoneum, et, cum ad eeclesiam ipsam accesserit, corporaliter illud ptestet. 
Datum, etc... 

Simili modo: - Leo, etc..., ' dilectis filiis N. et N. ac N., of'tìcialibus, salutem 
et apostolicam benedictionem. Hodic cupientes ut dilecto rìlio N., clerico N. diocesis, 
juxta illius que olim per felicis recordationis Gregorium papam nonum, predeces- 
sorem nostrum ad tunc episcopum Noviomensem directa extitit, que incipit « Man 
datum », et aliarum duarum illam immediate sequentium decretalium formas, de 
canonicati! et prebenda, aut dignitate, personatu, administratione vel officio ecclesie N., 
aut alio beneficio ecclesiastico, cum cura et sine cura, provideri posset, motu proprio, 
venerabili fratri nostro episcopo N., et dilectis filiis capitulo singulisque canonicis 
ecclesie N., per alias litteras nostras mandavimus quatinus, si eis communiter vel 
divisim prò alio non scripsissemus, qui simile mandatimi aut similem gratiam pro- 
sequeretur, eidem N. canonicatum et prebendam, aut dignitatem, personatum, admi- 
nistrationem, vel officium aut beneficium ecclesie N., aut aliud beneficium ecclesia- 
siasticum, ad eorum collacionem, provisionem, presentationem, nominationem seu 
quamvis aliam dispositionem, communiter vel divisim, pertinentia, si quem, quam 
vel quod, post mensem post presentationem earumdem litterarum, vacare contin- 
geret, cum plenitudine juris canonici ac omnibus juribus et pertinenciis suis, prout 
ad eos communiter vel divisim pertineret, conferrent et assignarent, aut eum ad 
illa presentarent, eligerent, nominarent seu de illis providerent, prout in eisdem 
litteris plenius continetur. Quocirca, discretioni vestre per apostolica scripta motu 
simili mandamus quatinus vos, vel duo aut unus vestrum, per vos vel alium seu 
alios, si episcopus, capitulum et canonici predicti canonicatum et prebendam, aut 
dignitatem, personatum et administracionem, vel officium aut beneficium hujusmodi 
eidem N. conferre et assignare, ac de illis etiam providere recusaverint, seu distu- 
lerint, aut negligentes fuerint, canonicatum et prebendam, aut dignitatem, perso- 
natum, administrationem, vel officium, seu 2 beneficium ! hujusmodi, cum plenitudine 
juris canonici ac : ' omnibus juribus et pertinentiis supradictis, eidem N. conferre et 
assignare, necnon eumdem N. ad illa, ut moris est, admittere, et in canonicum reci- 
pere et in fratrem, stallo sibi in choro et loco in capitulo assignatis, ' omniaque et 
singula alia in dictis litteris contenta, 5 juxta earumdem continenciam atque formam, 
in omnibus et per omnia tacere et exequi curetis, contradictores, prout justicia 
suadebit ad hoc, compescendo, non obstantibus omnibus que in dictis litteris ,; volu- 
mus' non obstarc. Datum, etc... 

Pro regularibus autem, similis forma illis conveniens detur. 

Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrorum statuti, ordinationis, 
suspensionis, astrictionis, declarationis, precepti, injunctionis, monitionis, a innovationis, 

1 Es. Vat. uni. « simili etc. ». 

s Es. Vat. om. 

3 Ordonti.: « aut ■. 

' Ordotni.: > assignetis ». 

5 Es. Vat. adii, «alias >. 

,; Oi domi, om. 

7 Es. Vat.: ■ vnluimus 

8 Es. Vat.: « inicctionis, nomination!*. ». 



250 Concordato con la Francia sotto Leone X a. 1516 

consensus, decreti, voluntatis, promissionis et mandati infringere vel ei ausu teme- 
rario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipo- 
tentis Dei ac beatorum Petri et Pauli, apostolorum ejus, se noverit incursurum. 

Datum Rome apud Sanctum Petrum, anno Jncarnationis dominice millesimo 
quingentesimo sextodecimo, quintodecimo kalendas septembris pontifìcatus nostri 
anno quarto. 

Nos igitur, ut littere ipse, que ob id precipue edite fuerunt ' ut in corpore 
mistico, sancta videlicet Ecclesia, perpetua caritas et pax inviolata perdurent, et si 
qua membra dissentiant, 2 ea commode suo reinserantur corpori, eo magis observentur 
quo clarius constiterit ipsas litteras ea matura et salubri deliberatione a nobis, dicto 
sacro Lateranensi approbante concilio, approbatas et innovatas, qua statute et ordi- 
nate fuerunt, licet ad earumdem litterarum subsistentiam ;: et validitatem alia appro- 
batione non indigerent, ad habundantiorem tamen cauthelam, ut eo tenacius obser- 
ventur et diffìcilius tollantur quo tantorum patrum fuerint majore approbatione 
munite, litteras predictas cum omnibus et singulis statutis, ordinationibus, decretis, 
diffinitionibus, pactis, conventionibus, promissione, voluntate ac penis, inhibitione 
aliisque omnibus et singulis clausulis in eis 4 contentis, illa presertim qua voluimus 
quod, si prefatus Franciscus rex supradictas litteras ac omnia et singula in eis con- 
tenta, intra sex menses a data presentium computandos, non approbaret et ratiffi- 
caret, et ea perpetuis futuris temporibus, in regno suo et aliis locis et dominiis dicti 
regni, per omnes prelatos et alias ecclesiasticas personas, ac curias Parlamentorum 
acceptari, legi, publicari, jurari et registrari, ad instar aliarum constitutionum regia- 
rum et de acceptatione, lectione, publicatione, juramento et registratione predictis, 
intra predictum tempus, per omnium et singulorum supradictorum patentes litteras 
aut autenticas scripturas nobis non transmitteret, aut nuncio nostro apud ipsum 
Regem existenti per eum ad nos destinandas, non consignaret, et deinde singulis 
annis etiam legi, prout alie ipsius Francisci regis constitutiones et ordinationes, que 
in viridi sunt observantia, observari debent, inviolabiliter observari cum effectu non 
fecerit, littere ipse et inde sequuta quecumque essent cassa et nulla, nulliusque 
roboris vel momenti, sacro Lateranensi concilio approbante, apostolica auctoritate 
et potestatis plenitudine approbamus et innovamus easque inviolabiliter et irrefra 
gabiliter observari et custodiri mandamus, roburque perpetue firmitatis, in eventum 
dictarum approbationis et ratifficationis, et non aliter nec alio modo obtinere, omnes- 
que in dictis litteris comprehensos ad ipsarum litterarum ac omnium et singulorum 
in eis expressorum observationem, sub censuri» et penis ac aliis in eis contentis, 
juxta earumdem litterarum tenorem et formam, teneri et obligatos esse decernimus 
et declaramus; non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostolicis ac 
omnibus illis, que in dictis litteris volumus non obstare, ceterisque contrariis qui- 
buscumque. 

Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre approbationis, innova- 
tionis, mandati, decreti et declarationis infringere, vel ei ausu temerario contraire. 

' Ordonn.: - fui 
i Olitomi. : dissicnlianl . 
i Ordonn.: • >ubsisiatuiam •. 
Io/m. / « eo ■ 



a. 1516 Concordato fra i Prelati Portoghesi e il Re Emanuele 251 

Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei ac bea- 
torum Petri et Pauli, apostolorum ejus, se noverit incursurum. 

Datum Rome, in publica sessione in Lateranensi sacrosancta basilica solemniter 
celebrata, anno Incarnationis dominice millesimo quingentesimo sexto decimo, quarto 
decimo kalendas januarii, pontificatus nostri anno quarto. 

Sic signatum: Visa, Je. Salvius, Bembus, Jo. uè Madrigal. - Et in dorso: Regi- 
strata apud me, Bembum. 

Da Ordonnances des Rois de Frante. Règne de Francois I ei [Académie des sciences 
morales et politiques] I, Paris 1902, 437-464, che pubblicano dall'originale della dichiarazione 
in data 13 maggio 1517, con cui Francesco I promulgò il concordato, collazionata la copia 
originale in A A. I-X Vili 429 già Ann. II, e. Ili, n. Ih ncll Archivio segreto Vaticano. 



XXXIV. 

CONCORDATO FRA I PRELATI PORTOGHESI E IL RE EMANUELE 
CONFERMATO DA LEONE X. 

25 luglio /■'>/(/. 

Leo Episcopus seruus seruorum Dei ad futuram rei memoriam. 

Hiis, que prò personarum quarumlibet, presertim Regali ac Pontificali dignitate 
fulgentium, pace et quiete et ad euitandas ulteriores lites amicabili concordia dicun- 
tur, prò illorum subsistentia firmiori libenter, cum a nobis petitur, muniminis adii- 
cimus firmitatem. Sane prò parte diarissimi in christo (ìlii Emanuelis Portugallie et 
Algarbiorum Regis lllustris, et venerabilium fiati uni Pielatorum ac dilectorum filio- 
rum uniuersorum Clericorum Regnorum et dominiorum eiusdem Regis nobis nuper 
exhibita petitio continebat, quod, licet alias nos prefato Emanueli Regi, ut bellum 
contra fecenses et Moraehitarum Reges inchoatum continuare posset, de omnibus 
ecclesiis, Monasteriis et aliis benefìciis ecclesiasticis in dictìs Regnis et dominiis con- 
sistentibus certas partes decimarum, Tertias nuncupatas, ad instar Regum Castelle 
et Legionis Regnorum, quibus similes Decime per Romanos Pontifices predecessores 
nostros concesse fuerant, donec bellum huiusmodi per ipsum Emanuelem Regem 
gereretur, concessissemus; tamen idem Emanuel Rex ad instantissimas preces Prelato- 
rum et Clericorum predictorum, ut rem gratam et acceptam eis faceret, concessioni 
dictarum Decimarum Tertiarum nuncupatarum, tam sibi, quam Regie Corone succes- 
soribusque suis durante bello huiusmodi per nos facte, ac omni iuri in illis, uel ad illas 
sibi quomodolibet competenti sponte et libere renuntiauit, ac suo suorumque suc- 
cessorum nominibus eis promisil eas sibi concedi amplius non procurare; et, si ultro 
sibi de cetero concederentur, illas ullo tempore acceptare, et ne Prelati et Clerici 
prefati huius liberalitatis causa aliqua nota ingratitudinis notari possent, summam 
Centum quinquaginta trillili Milium Ducatorum, seu Cruciatorum, prò huiusmodi 
renuntiatione soluere uelle promiserunt, hoc modo uidelicet, Centum eidem Regi 
infra Biennium in usum belli contra Infideles huiusmodi conuertendorum, ac Quinqua- 



Concordalo fra i Prelati Portoghesi e il Re Emanuele a. 1516 

ginta, ad que idem Rex nobis obligatus erat, nobis in terminis, quibus ipse Emanuel 
Rex nobis illa persoluere tenebatur, et reliqua Tria Milia ut Omcialibus tunc expressis 
persoluere promiscrant, ad id se obligarunt, prout in Instrumento publico desuper 
confecto dicitur plenius contineri. Quare cum Prelati et clerici prefati credant pre- 
missa cecisse et cedere ad pacem et quietem omnium Prelatorum et clericorum, 
necnon commodum et utilitatem ac immunitatem ecclesiarum et beneficiorum pre- 
dictorum, prò parte Regis, Prelatorum et clericorum eorundem nobis fuit humiliter 
supplicatum ut renuntiationi, promissionibus et obligationibus reciproce factis huius- 
modi prò illarum subsistentia firmiori robur apostolice confirmationis adiicere, aliasque 
in premissis oportune prouidere de benignitate apostolica dignaremur. Nos igitur, qui 
inter christifideles, presertim Catholicos Principes et Prelatos et Clerum, pacem et 
quietem cum animarum salute semper uigere et augeri nostris potissime temporibus 
intensis desideramus affectibus, Prelatos et clericos prefatos ac illorum singulares per- 
sonas a quibusuis exeommunicationis, suspensionis et interdicti aliisque ecclesiasticis 
sententiis, censuris, et penis a iure vel ab nomine quauis occasione vel causa latis, 
siquibus quomodolibet innodati existunt, ad effectum 1 presentium duntaxat conse- 
quendum harum serie absoluentes et absolutos fore censentes, huiusmodi supplicatio- 
nibus inclinati renuntiationem, promissiones et obligationes reciproce factas huius- 
modi, ac omnia et singula in dicto Instrumento contenta, auctoritate apostolica tenore 
presentium approbamus et confirmamus, supplentes omnes et singulos, tam iuris, 
quam facti defectus, siqui forsan interuenerint in eisdem. Et nichilominus, ut pecunia 
tam nobis quam Regi^et Officialibus prefatis persoluenda commodius haberi possit, 
Venerabilibus fratribus nostris Archiepiscopo Ulixbonensi et Episcopo Visensi dictam 
summam Centum quinquaginta trium Milium ducatorum super fructibus omnium 
Mensarum Metropolitanarum et Cathedralium ecclesiarum necnon ecclesiarum 
Capellarum et aliorum beneficiorum ecclesiasticorum omnium secularium et quo- 
rumuis ordinum regularium, non tamen mendicantium, imponendam et equaliter 
distribuendam per se, uel alium, seu alios, quos ad id prefatus Emanuel Rex duxerit 
nominandos et deputandos, exigendi, ac etiam personas ecclesiasticas et inclitas in 
aliqua ex Militiis in dicto Regno Portugallie consistentibus super fructibus eccle- 
siarum Monasteriorum et beneficiorum quorumeunque, etiam Mensis Magistralibus 
Militiarum huiusmodi ad uitam alicuius, vel ad tempus duntaxat unitorum, seu fru- 
ctus illorum percipientes ad contribuendum prò conuenienti rata pensionum et fru- 
ctuum, et etiam Decimarum ac reliquorum obuentionum, reddituum, fructuum et 
prouentuum ac etiam propriorum nuncupatorum ecclesiarum et Monasteriorum ac 
beneficiorum predictorum, que quomodolibet percipiunt, etiam per censuras eccle- 
siasticas, illas aggrauando et reaggrauando, et alia oportuna iuris remedia cum 
interdicti ecclesiastici appositione et auxilii brachii secularis imploratione cogendi 
et compellendi, ac exeommunicatos soluentes, postquam soluerint, absoluendi et quie- 
tandi ac interdktum huiusmodi relaxandi, plenam et liberam auctoritate et tenore 
premissis licentiam concedimus et facultatem. Non obstantibus felicis recordationis 
Bonifacii pape Vili etiam predecessoris nostri, illa presertim qua cauetur ne quis 
extra Ciuitatem et diocesem, nisi in certis exceptis casibus et in illis ultra Vnam 

1 Corpi: api.: • affectum >. 



a. 1519 Concordati sui benefizi in Polonia 253 



dietam a fine sue diocesis ad iudicium euocetur, seu ne Iudices a sede apostolica 
deputati extra Ciuitatem et diocesem in quibus deputati fuerint contra quoscunque 
procedere, aut alii, uel aliis uices suas committcre presumant, et de Duabus dietis 
in Concilio generali edita et aliis Constitutionibus et ordinationìbus apostolicis, nec- 
non ecclesiarum, Monasteriorum, Militiarum et «irdinum predictorum iuramento, con- 
firmatione apostolica, uel quauis tìrmitate alia roboratis, statutis et consuetudinibus, 
stabilimentis, usibus et naturis, necnon priuilegiis, indultis et litteris apostolicis qui- 
busuis personis, locis, ordinibus, Militiis et aliis Monasteriis forsan concessis, quibus 
etiam, si ad illorum derogationem de illis eorumque totis tenoribus specialis, spe- 
cifica, expressa et indiuidua ac de uerbo ad uerbum, non autem per clausulas gene- 
rales idem importantes, mentio, seu queuis alia expressio habenda, aut aliqua alia 
exquisita forma seruanda foret, illorum tenores presentibus prò sufficienter expressis 
et insertis habentes, illis alias in suo robore permansuris, hac uice duntaxat spe- 
cialiter et expresse derogamus, contrariis quibuscunque; Aut si aliquibus commu- 
niter, vel diuisim ab eadem sit sede indultum quod interdici, suspendi vél excom- 
municari non possint per litteras apostolicas non facientcs plenam et expressam ac 
de uerbo ad uerbum de indulto huiusmodi mentionem. Nulli ergo omnino hominum 
liceat hanc paginam nostre absolutionis, approbationis, contìrmationis, suppletionis, 
concessionis et derogationis infringere, uel ei ausu temerario contraire. Siquis autem 
hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis dei ac beatorum Petri 
et Pauli Apostolorum eius nouerit incursurum. 

Datum Rome apud Sanctum petrum, Anno Incarnationis Dominìce Millesimo 
quingentesimo sexto decimo, Octauo Kalendas Augusti, Pontitìcatus nostri Anno 
Quarto. - Bembus. 

Da L. A. Rebello da Silva, Corpo diplomatico Portuguee 1, Lisboa 1862, 381-384. 



XXXV. 
CONCORDATI SUI BENEFIZI IN POLONIA. 

1. - Bulla Leonis X. 

/ luglio 1519. 

Bitlln ordinariorum super alternativa sex mensium. 

Leo episcopus, servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam. 

Romanus Pontifex in quo plenitudo potestatis consistit circa concessionem gra- 
tiarum in quibus multorum votis frequenter annuit illam sibi reservare intendit 
providentiam, ut illis, quibus concesse sunt, ita solatio proveniant quod per hoc aliis 
preiuditium vel detrimentum non inferant. Sane sicut accepimus licet tam diverse 
alternativarum littere diversis ordinariis collatoribus regni Polonie ab apostolica 
sede concesse fuerint. Nosque per diversas constitutiones nostras prelatis et aliis 



254 Concordali sui benefìzi in Polonia a. 1519 

personis ecclesiasticis, ad quos dignitatum aliorumque beneficiorum ecclesiasticorum 
collatio, provisio, presentatio, electio seu quevis alia dispositio pertinebat ut de qui- 
busvis dignitatibus, administrationibus officiis, canonicatibus et prebendis necnon 
aliis benefìciis ecclesiasticis cum cura et sine cura, secularibus et regularibus ad 
eorum collationem, provisionem , presentationem electionem, seu quamvis aliam 
dispositionem, que in certis tutic expressis mensibus vacare contingeret, ac si a sede 
predicta vel ejus legatis expectative gratie aut super illis reservationes non ema- 
nassent ordinaria auctoritate libere disponere possent concesserimus ac extunc 
irritum et inane decreverimus si secus super hijs a quoquam quavis auctoritate 
scienter vel ignoranter contingeret attemptari. Nichilominus nonnulli speciales reser- 
vationes expectativas et alias gratias in dicto regno cum derogatione et suspen- 
sione litterarum alternativarum et constitutionum predictarum hactenus extorxerint 
et in dies extorquere nituntur, quo fit, ut ordinarii collatores regni huiusmodi qui 
Reipublice ipsius regni consiliarii existunt et diversa onera sustinent, quominus 
eorum ordinaria auctoritate super hiis uti et iuxta alternativas et constitutiones pre- 
dictas de benefìciis ad eorum dispositionem pertinentibus personis ydoneis et bene- 
meritis providere possint impediuntur in eorum et Reipublice regni huiusmodi pre- 
iuditium et detrimentum non modicum. Nos igitur, quod personis ecclesiasticis 
presertim dignitate ecclesiastica preditis apostolici favoris presidium libenter impen- 
dimus, ordinariorum collatorum regni predictorum ut a dispendiis et detrimentis 
releventur statui et indemnitati super hiis oportune providere volentes, motu pro- 
prio et ex certa nostra scientia consideratone etiam Carissimi in Christo filii 
nostri Sigismundi Polonie Regis nobis super hoc per Venerabilem fratrem nostrum 
Erasmum, Episcopum Plocensem, oratorem suum, ad nos et sedem predictam desti- 
natum, humiliter supplicantis tam in Lateranensi Concilio novissime celebrato quam 
alias quascunque constitutiones nostras in favorem ordinariorum collatorum editas 
cum irritantibus et aliis in eis contentis decretis et clausulis, innovantes auctoritate 
apostolica tenore presentium perpetuo statuimus et ordinamus ac decernimus, quod 
nulla beneficia ecclesiastica cum cura vel sine cura, secularia vel regularia, euius- 
cunque qualitatis fuerint in dicto regno consistenza in mensibus ordinariis colla- 
toribus per litteras alternativarum aut constitutiones predictas concessis prò tem- 
pore vacantia sub quibusvis specialibus vel generalibus reservationibus, unionibus, 
exspectativis et aliis gratiis mandatis et indultis quocunque nomine censeantur, 
quascunque clausulas etiam derogatoriarum derogatorias ac alternativis et consti- 
tutionibus predictis nec non presentibus litteris expresse derogantes continentibus 
etiam sancte Romane ecclesie cardinalibus ac nostris et prò tempore existentis 
Romani Pontificis etiam antiquis et descriptis familiaribus continuis comensalibus et 
aliis cu.juscunque dignitatis vel conditionis existentibus per nos vel sedem predi- 
ctam prò tempore concessis et concedendis minime comprehendantur, nec com- 
prehendi, aut illa minime acceptari possit seu debeat, sed dicti ordinarii collatores 
de illis dumodo dispositioni apostolice generaliter reservata seu affecta non existant 
iuxta facultatem eis per alternativas et constitutiones predictas concessis ordinaria 
eorum auctoritate disponere possint per inde ac si mandata et indulta cum hu.jusmodi 
derogationibus nullatenus emanassent aut imposterum emanarent. Dccernentes alter- 
nativas et constitutiones predictas in dicto regno perpetuis futuris temporibus invio- 



a. 1519 Concordati sui benefisi in Polonia 255 

labiliter observari debere ac quascunque illorum derogationes et suspensiones etiam 
in favorem quarumcunque personarum etiam, ut prefertur, qualificatarum pio tem- 
pore factas nullas et invalidas nulliusque roboris vel momenti (ore et nemini in 
dicto regno suffragati. A.c presentibus per quascumque alias Iitteras apostolicas etiam 
quasvis clausulas generales vel speciales etiam derogatoriarum derogatorias effica 
tiores et insolitas ac etiam irritantia decreta sub quacunque verborum expressione 
in se continentes nullatenus derogali posse, nec derogatimi censeri, nisi tenor pre- 
sentium de verbo ad verbum et nichil omisso insertus ac hujusmodi derogatio per 
trinas distinctas Iitteras eunden tenorem continentes, tribus similiter distinctis vicibus 
ordinarijs regni hujusmodi legitime intimata et insinuata fuerit et aliter factas dero- 
gationes nemini suffragari ipsosque ordinarios collatores ad parendum litteris dero- 
gatorijs hujusmodi et decretis super illis processibus ac illorum executoribus eorum- 
que mandatis et monitionibus minime teneri sed eis fìrmiter resistere et litterarum 
hujusmodi executionem omnino impedire nec ratione resistentie hujusmodi censurìs 
ecclesiasticis per eosdem executores et subexecutores minime inodari posse. Sicque 
per quoscunque iudices et comissarios etiam causarum palatii apostolici auditores 
et eosdem cardinales in quibusvis causis et instantiis sublata eis et eorum cuilibet 
quavis aliter iudicandi et intcrpretandi facultate et auctoritate iudicari et diffiniri 
debere. Irritum quoque et inane si secus super hiis a quoquam quavis auctoritate 
scienter vel ignoranter contingerit attemptari. Quochva dilectis fUiis Gneznensi, Cra- 
coviensi et Wladislaviensi ac Poznaniensi et Plocensi officialibus modernis ac prò 
tempore existentibus per apostolica scripta motu simili mandamus, quatenus ipsi vel 
duo aut unus eorum per se vel alium seu alios presentes Iitteras et in eis contenta 
quecunque ubi et quando opus fuerit ac quotiens prò parie ordinariorum collatorum 
regni predictorum seu alicujus eorum desuper tuerint requisiti, solemniter publi- 
cantes eisque in premissis eftìcacis defensionis presidio assistentes faciant auctoritate 
nostra statutum et ordinationem et decretum nostra hujusmodi fìrmiter observari 
ipsosque ordinarios collatores illis pacifice gaudere, non permittcntes eos desuper 
quomodolibet per quoscunque indebite molestari. Contradictores per censuram eccle- 
siasticam appellatione postposita compescendo. Non obstantibus premissis ac <. onsti- 
tutionibus et ordinationibus apostolicis contrariis quibuscunque. Aut si aliquibus 
communiter vel divisim ab eadem sit sede indultum quod interdici suspendi vel 
excommunicari non possint per Iitteras apostolicas non iacientes plenam et expres- 
sam ac de verbo ad verbum de indulto hujusmodi mentionem. Nulli ergo omnino 
hominum liceat hanc paginam nostri statuti ordinationis decreti et mandati in fri n- 
gere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpsci il 
indignationem omnipotentis Dei ac beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se 
noviter incursurum. Datum Rome apud Sanctum Petrum, anno Incarnationis domi- 
nice millesimo quingentesimo decimo nono Kl. (ulii, pontilicatus nostri anno septimo. - 
Basar ' de Piscia, Albergatus de Cesis. 

1 si- | pei . Baltassar 



256 Concordati sui benefizi in Polonia a. 1525 



2. - Bulla Clementis VII. 

/ dicembre 1525. 

Bulla ordinai io> uni super alternativa sex mensium. 

Cìemens episcopus, servus-servorum Dei, ad perpetuarli rei memoriam. Cum 
singularem fidei constantiam et integritatem ac eximie devotionis affectum, quibus 
charissimus in Christo rilius noster Sigismundus Polonie Rex illustris in nostro et 
apostolice sedis conspectu semper claruit et continue claret, paterna meditatione 
revolvimus, dignum atque debitum censemus, ut que ejus consideratione ab eadem 
sede provide processerunt prompta benevolentia nostri muniminis presidio solidemus, 
et ut sublato quovis ambiguitatis dispendio in sui roboris integritate ferventer 1 ac 
per amplius fructuosa reddantur, nostri officii partes favorabiliter extendamus. Dudum 
siquidem per felicis recordationis Leonem pp. X predecessorem nostrum accepto, 
quod licet diverse alternativarum littere diversis ordinariis in regno Polonie a sede 
predicta emanate fuissent dictusque predecessor per diversas constitutiones suas 
prelatis et aliis personis ecclesiasticis ad quas dignitatum et aliorum beneficiorum 
collatio, provisio, presentatio, electio seu quevis alia dispositio pertinebat, ut de 
quibusvis dignitatibus, personatibus, administrationibus, officiis, canonicatibus et pre- 
bendis nec non aliis beneficiis ecclesiasticis cum cura et sine cura secularibus et 
regularibus ad eorum collationem provisionem, presentationem , electionem seu 
quamvis aliam dispositionem pertinentibus, que in certis tunc expressis mensibus 
vacare contingeret ac si a sede pretata vel legatis eius expectative gratie aut super 
illis speciales vel generales reservationes non emanassent ordinaria auctoritate libere 
disponere possent concessisset ac extunc quicquid secus super hiis a quoquam 
quavis auctoritate scienter vel ignoranter contingeret attemptari irritum et inane 
decrevisset. Nihilominus nonnulli speciales vel generales reservationes et alias gratias 
in dicto regno cum derogatione et suspensione litterarum alternativarum et consti- 
tutionum predictarum et alias extorserant et in dies extorquere nitebantur, quo fiebat, 
ut ordinarli collatores regni hujusmodi qui Reipublice ipsius regni consiliarii existe- 
bant et diversa onera sustinebant quominus eorum ordinaria auctoritate super hiis 
uti vel iuxta alternativas et constitutiones predictas de beneficiis ad eorum disposi- 
tionem pertinentibus personis idoneis et benemeritis providere possent impediebantur 
in eorum et Reipublice regni huiusmodi prejuditium et detrimentum non modicum, 
dictus predecessor motu proprio et ex certa scientia nec non consideratione prelati 
Sigismundi regis tam in Lateranensi Concilio novissime celebrato quam alias quas- 
cunque constitutiones suas in favorem ordinariorum editas cum irritantibus et aliis 
in eis contentis decretis et clausulis innovando per suas litteras perpetuo statuit et 
ordinavit ac decrevit, quod nulla beneficia ecclesiastica cum cura vel sine cura 
secularia vel regularia cuiuscunque qualitatis forent in dicto regno consistentia in 
mensibus ordinariis collatoribus per constitutiones alternativas aut constitutiones 
predictas concessis prò tempore vacantia sub quibusvis specialibus vel generalibus 



a. 1626 Concordati sui benefizi in Polonia 257 

reservationibus unionibus ocpectativis et aliis gratiis mandatis et indultis quocunque 
nomine censerentur et quascunque clausulas etiam derogatoriarum derogatorias ac 
alternativis et constitutionibus predictis necnon litteris predecessoris huiusmodi 
expresse derogantibus continentes etiam cardinalibus ac suis et prò tempore existen- 
tis Romani pontiticis etiam antiquis ejt deseriptis familiaribus et aliis cujuscunque 
dignitatis, status, gradus vel conditionis existentibus per eundem predecessorem et 
sedem predictam prò tempore concessis et concedendis minime comprehenderentur 
nec comprehendi aut illa minime acceptari possent seu deberent, sed dicti ordinarii 
eollatores de 1 illis dummodo dispositioni apostolice generaliter reservata et affecta 
non existerent iuxta facultatem eis per alternativas et constitutiones predictas con- 
cessaci ordinaria auctoritate disponere possent, perinde ac si reservationes, uniones 
expectative et alie gratie mandata et indulta eum hujusmodi derogationibus nulla- 
tenus emanassent aut imposterum emanarent ac nonnulla alia tunc expressa decrevit 
prout in eisdem litteris plenius continetur. Cum autem sicut accepimus a nonnullis 
hesitari posset an beneficia consistenza in regno hujusmodi in dictis mensibus ordi- 
nariis collatoribus concessis prò tempore vacantia sub coadiutoriis ac regressibus 
et accessibus etiam de consensu ipsorum beneficiorum possessorum prò tempore 
concessis comprehensa censeantur et comprehendi possint, Nos ne littere Leonis 
predecessoris huiusmodi eisdem ordinariis collatoribus quoad hoc minus utiles red- 
dantur sed semoto huiusmodi hesitationis obstaculo votivum sortiantur effectum 
providere volentes, motu simili non ad alicuius nobis super hoc oblate petitionis 
instantiam, sed de nostra mera deliberatione et ex certa scientia necnon intuiti! 
eiusdem Sigismundi Regis litteras Leonis predecessoris huiusmodi cum omnibus et 
singulis in eis contentis clausulis auctoritate apostolica tenore presentium appro- 
bamus et innovamus ac robur perpetue firmitatis obtinere decernimus. Et ad hoc 
ut beneficia predicta in dicto regno consistentia etiam si canonicatus et prebende 
dignitates etiam maiores post pontificales et principales personatus administrationes 
vel officia etiam curata et electiva in cathedralibus etiam metropolitanis vel colle- 
giatis ecclesiis et ex quavis causa etiam ratione familiaritatis continue commensa- 
litatis nostre ac etiam alicuius cardinalis viventis, cujus consensus requiri deberet, 
generaliter reservata fuerint, in sex mensibus videlicet Februarii, Aprilis, Iunii, 
Augusti, Octobris et Decembris ordinariis per litteras alternativas aut quevis alia 
privilegia et indulta apostolica, ut prefertur, concessa et concedenda prò tempore 
vacantia sub hujusmodi coadiutoris, 2 coadjutorum deputationibus ac regressibus et 
accessibus per nos et Romanum Pontificem pio tempore existentem ac sedem 
eandem etiam de consensu possessorum beneficiorum eorundem sub quibuscunque 
tenoribus et formis ac cum predictis et quibusvis aliis clausulis et decretis prò 
tempore concessis minime comprehendi nec comprehensa censeri, sed ipsos ordi- 
narios eollatores de illis in eisdem Februarii, Aprilis, Junii, Augusti, Octobris et 
Decembris mensibus hujusmodi coadjutoris- ac regressibus ingressibus et accessibus 
non obstantibus, etiam si beneficia ipsa in Romana Curia vel extra eam litigiosa 
existant dummodo lis super illis mota seu pendens vera et legitime introducta non 



Bbzeztnski : dum 
« coadiutoriis '- 



258 Concordati sui benefizi in Polonia a. 1625 



fuerit perinde ac si coadiutorie regressus ingressus et accessus hujusmodi concessi 
et illa litigiosa non existerent, libere providere, ac alias disponere possint, quodque 
omnes et singuli coadjutorie, regressus ingressus et accessus etiam de consensu 
possessorum beneficiorum hujusmodi aut etiam cum derogatione Leonis predeces- 
soris hujusmodi et presentium litterarum ac alternativarum etiam constitutionum 
predictarum prò tempore concessi, nisi etiam ipsius Sigismundi et prò tempore 
existentis Polonie regis et loci ordinarli ac capituli illius ecclesie in qua beneficium 
hujusmodi fuerit ad id expressus accesserit assensus nullius roboris vel momenti 
existant auctoritate et tenore predictis extendimus et ampliamus, ac quod dicti sex 
menses, Februarius, Aprilis, Iunius, Augustus, October et December perpetuis 
futuris temporibus ordinariis collatoribus regni hujusmodi concessi et reliqui sex 
menses diete sedi et prò tempore existenti Romano Pontifici reservati existant et 
esse censeantur. Quodque et Leonis predecessoris hujusmodi ac presentes littere sub 
quibuscunque revocationibus generalibus vel specialibus ac cancellane apostolice 
regulis hactenus etiam per pie memorie Adrianum Papam Sextum similiter prede- 
cessorem nostrum editis minime comprehense fuerint nec sint, neque comprehense 
fuisse aut esse censeri, nec in genere vel in specie revocari, suspendi vel alias 
quomodolibet alterari possint semper valide et efficaces existant perinde ac si 
hujusmodi revocationes, constitutiones et regule etiam per nos non emanassent nec 
imposterum per Romanum Pontificem prò tempore existentem et sedem eandem 
emanarent ac vim validi pacti et contractus ac statuti inter nos et sedem predictam 
ac dictos ordinarios collatores initi et iurati habeant collationesque per nos et 
Romanum pontificem in dictis mensibus ordinariis concessis huiusmodi prò tempore 
iactas nullas et invalidas nulliusque roboris vel momenti existere ac eisdem Leonis 
predecessoris prefati et presentibus litteris nec non in eis contentis per generalem 
non obstantibus litteris alternativarum et indultis, ordinariis collatoribus regni pre- 
dica super conferendis beneficiis ecclesiasticis in mensibus alternatis prò tempore 
vacantibus concessis, aut quascunque alias speciales vel generales etiam derogato- 
riarum derogatorias ac efficaciores et insolitas clausulas prò tempore concessas 
nullatenus derogari posse nec derogatum censeri, nisi in supplicatione desuper nostra 
et prò tempore existentis Romani pontiiicis manu signata, de singulis litteris hujus- 
modi et illarum date ac pontificatus et causa propter quam illis derogatur specialis ) 
specifica, individua et expressa mentio facta fuerit et aliter facte derogationes nemini 
suffragentur. Et quoties presentibus derogari contigerit toties illorum revalidatio de 
novo et sub quacunque data per regem et ordinarios prefatos et illos de quorum 
interesse ageretur eligenda expediri possit. Et sic et non aliter in premissis omnibus 
et singulis per quoscunque judices et commissarios quavis auctoritate tungentes 
sublata eis quavis aliter judicandi et interpretandi facultate et auctoritate iudicari 
et diffiniri debere ac quicquid secus super hiis a quoquam etiam per nos quavis 
auctoritate contigerit attemptari irritum et inane decernimus. Mandantes summiste 
prò tempore existenti sub exeommunicationis late sententie pena, ut litteras reva- 
lidationis presentium sub data per interesse habentem eligenda sine alia supplica- 
tione seu nostra ac Romani pontificis prò tempore existentis licentia expediat ad 
omnem interesse habentis requisitionem. Quocirca venerabilibus fratribus nostris 
archiepiscopo Leopoliensi et episcopo Olomucensi ac dilecto filio scolastico Craco- 



a. 1525 Concordati sui benefizi in Polonia 259 

viensi per apostolica scripta motu simili mandamus, quatenus ipsi vel duo aut unus 
eorum per se vel alium aut alios presentes litteras et in eis contenta quecunque 
ubi et quando opus fuerit ac quotiens prò parte ordinariorum predictorum seu ali- 
cujus eorum desuper fuerint requisiti solenniter publicantes eisque in premissis effi- 
cacis defensionis presidio assistentes, faciant auctoritate nostra presentes litteras et 
in eis contenta quecunque huiusmodi firmiter observari ipsosque ordinarios collatores 
illis pacifice gaudere non permittentes eos desuper per quoscunque contra earun- 
dem litterarum tenorem quomodolibet molestari. Contradictores per censuram ecele- 
siasticam auctoritate nostra appellatione postposita compescendo. Non obstantibus 
premissis ac constitutionibus et ordinationibus apostolicis quodque dicti ordinarli 
seu eorum aliqui de regulis cancellane apostolice notitiam forsan non habentes seu 
alias in mensibus sedi predicte reservatis videlicet Ianuarii, Martii, Mail, Iulii, Septem- 
bris et Novembris aliquas personas ecclesiasticas ad aliqua beneficia presentarunt 
seu in illis instituerunt aut de illis providerunt vel ea commendarunt nec non 
omnibus illis que prefatus predecessor in dictis suis litteris voluit non obstare con- 
trariis quibuscunque. Aut si aliquibus comuniter vel divisim a dieta sit sede indul- 
tum quod interdici suspendi vel exeommunicari non possint per litteras apostolicas 
non facientes plenam et expressam ac deverbo ad verbum de indulto hujusmodi 
mentionem. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre approbationis 
innovationis decreti extentionis ampliationis et mandati infringere vel ei ausu teme- 
rario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit indignationem omnipo- 
tentis Dei et beatorum Petri et Pauli Apostolorum eius se noverit incursurum, 
Datum Rome apud Sanctum Petrum Anno Incarnationis dominice millesimo quin- 
gentesimo vicesimo quinto Kalendis Decembris, pontiricatus nostri anno tertio. 

Bernardus Gabrielis. 

A. Nerlius. 



3. - Copia supplicationum ' expeditarum in favorem ordinariorum Regni 
Poloniae. 

Beatissime Pater. Dudum per felicis recordationis Leonem Papam decimum S. V. 
predecessorem accepto quod licet...- Supplicat humiliter S. V. prefatus Sigismundus 
rex, quatenus ne littere predicte quo ad hoc eisdem ordinariis minus utiles red- 
dantur in premissis oportune provideat, quod etiam beneficia predata in dicto regno 
consistentia, et mensibus ordinariis ut prefertur concessis prò tempore vacancia sub 
huiusmodi coadiutoriis et coadiutorum deputationibus ac regressibus, ingressibus et 
accessibus per S. V. et sedem eandem eorundem etiam de consensu possessorum 
ipsorum benefìciorum sub quibusvis tenoribus et formis et cum predictis et quibusvis 
aliis clausulis et decretis prò tempore concessis minime comprehendi nec compre- 
hensa censeri sed ipsos ordinarios collatores de illis in eisdem mensibus huiusmodi 
coadiutoriis non obstantibus ac etiam de litigiosis in Curia Romana vel extra eam si 



Brzp/ nski : . supplicationi: 
V p, 255, ì. Il -^. 



260 Concordati siti benefizi in Polonia a. 1525 

lis super illis mota seu pendens vera et legitime introducta non fuerit perinde ac si 
coadiutorie regressus ingressus et aecessus huiusmodi concessi et illa litigiosa non 
essent libere providere et alias 1 disponere posse ac omnes et singulas coadiutorias, 
regressus, ingressus et aecessus, etiam de consensu possessorum aut etiam cum 
derogacione predictarum, et desuper conficiendarum litterarum ac alternativarum 
et constitutionum predictarum prò tempore concessis, nisi etiam regis Polonie prò 
tempore existentis et loci ordinarli ac capituli illius ecclesiae in qua beneficium huius- 
modi fuerit ad id expressus accesserit assensus nullius roboris vel momenti existere 
et sic iudicari debere sublata etc. ... 2 irritum quoque declarare et decernere, seu 
etiam priores literas cum singulis in eis contentis clausulis ad hoc extendere et 
ampliare dignemini de gracia speciali. Non obstantibus constitutionibus et ordina- 
cionibus apostolicis, statutis etc. Nec non omnibus illis, que in dictis litteris voluit 
non obstare ceterisque contrariis quibuscunque cum clausulis oportunis. Fiat ut 
petitur. 

Et cum absolutione a censuris ad effectum etc. et cum decreto de declaracione 
extensione et ampliacione de et prò omnibus predictis latissime extendendo: perpetuo 
in forma graciosa et cum deputacionum exempt. oportuna etiam sub censure. Et 
quod premissorum omnium et singulorum etiam tenores dictarum litterarum et alio- 
rum necessariorum major et verior specificatio fieri possit in litteris. Et quoque 
littere duntaxat desuper expediantur de confirmacione, approbacione et innovacione 
litterarum Leonis pape, et aliorum pontifìcum illarum extensione, quod de cetero 
non concedantur regressus et aecessus ac 3 coadjutorie, etiam de consensu ad digni- 
tates etiam majores et principales cathedralium et metropolitanarum sine consensu 
archiepiscopi, episcoporum et capitulorum earundem ecclesiarum Collegiatarum vero 
ecclesiarum sine consensu capituli. Fiat. 

Dat. Rome apud S. Petrum sexto Kal. Aprii. Anno secundo. 4 
Alia copia ad instanciam Regis impetrata in qua conceduntur ea que continentur 
et concordata ad regnum Polonie etc. Ad Clementem VII Papam. Pater sancte pro- 
pter clausulam in fine clausularum preinserte supplicationis in signatura illius 1 ' addi- 
tano videlicet, quod littere desuper expediantur de approbacione, confirmacione et 
innovacione litterarum Leonis praedecessoris, et aliorum pontifìcum et illarum 
extensione, quod de cetero non concedantur regressus, aecessus et coadiutorie, etiam 
de consensu, ad dignitates etiam majores et principales cathedralium et metropoli- 
tanarum sine consensu archiepiscopi, episcoporum, capitulorum earundem ecclesia- 
rum collegiatarum vero ecclesiarum sine consensu capituli a nonnullis hesitatum, 
an litere apostolice super praeinserta conficiende, cum decreto quod beneficia dicti 
regni in mensibus ordinariis concessis predicta prò tempore vacancia sub coadiu- 
tore ac regressibus et accessibus etiam de consensu possessorum prò tempore con- 
cessis non comprehendatur et aliis decretis et clausulis in ipsa preinserta supplica- 
tone appositi expediri possint. Ne igitur ordinarli collatores dicti regni quominus 

1 Bkzbzinski adii, .ram e aggiunge ilei punti, che. confrontando il lesto a p. 258 1.2, parrebbero superflui. 
• Cfr., f'jrse. p. 258, I. 3H. 

Hi i/isski : . od •. 
' 27 mano 1525. 
' BsiEZIMSIU ■ illus i. 



a. 1525 Concordati sui benefizi in Polonia 2bl 

facultatibus et alternati vis eis concessis plenarie uti possint, propterea impediantur. 
Supplicat humiliter S. V. idem Sigismundus rex, quatenus in premissis opportune 
provideat, quod canonieatus et prebende, dignitates etiam majores et prineipales 
personatus administrationes vel officia, etiam curata et electiva in cathcdralibus et 
metropolitanis vel collegiatis ecclesiis fuerint in sex mensibus videlicet Februarii, 
Aprilis, Iunii, Augusti, Octobris et Decembris ordinariis per litteras alternativarum 
aut quevis alia privilegia et indulta apostolica, ut prefertur concessis et concedendis 
prò tempore vacancia sub huiusmodi coadiutoriis et coadiutorum deputacionibus ac 
regressibus, ingressibus et accessibus per S. V. et sedem eandem etiam de consensu 
possessorurri ipsorum beneficiorum sub quibuscunque tenoribus et formis ac predictis 
et quibusvis aliis clausulis et decretis prò tempore concessis minime comprehendi ...' 
aut etiam cum derogacione privilegiorum et desuper conficiendarum litterarum ac 
alternativarum etiam constitutionum predictarum prò tempore concessis nisi etiam 
regis Polonie prò tempore existentis et loci ordinarii ac capituli illius ecclesie in qua 
beneficium huiusmodi fuerit ad id expressus accesserit assensus nullius roboris vel 
momenti existant... - ipsique ordinarii collatores dicti regni, quo ad hoc etiam con- 
cordatis nacionis germanice cum sede apostolica, ut potiri et gaudere poterint et 
possent ac debeant, quodque predecessoris huiusmodi et desuper conficiende littere 
sub quibuscunque revocationibus generalibus vel specialibus ac cancellarle apostolice 
regulis hactenus etiam per pie memorie Adrianum Papam VI S. V. predecessorem 
editis minime comprehensis, minime fuerunt nec sunt neque comprehensas fuisse aut 
esse censeri neque in genere vel in specie revocari, suspendi vel aliter quomodo- 
libet alterari sed semper valide et efficaces existant. Etiam perinde ac si huiusmodi 
revocationes constitutiones regule non emanassent nec imposterum emanarent ac 
si existentis pacti et contractus 3 ac statuti inter nos et sedem predictam, ac dictos 
ordinarios collatores initi et iurati 4 habeantur et sic judicari debeant. Sublata 
etiam etc. Irritum quoque etc. decernere ac literas in quibus etiam decreta huius- 
modi latissime extendi possint, alias iuxta preinserte supplicationis tenorem expe- 
diri mandare de gracia speciali. Non obstantibus premissis ac quod dicti ordinarii..." 
ceterisque contrariis quibuscunque cum clausulis preinsertis et aliis consuetis et 
oportunis. Fiat ut petitur. 

Et quod ad premissa omnia littere etiam dentur de extensione concordatorum 
predictorum ad regem Polonie. Fiat. Dat. Rome apud S. Petrum Kal. Decembr. 
anno tercio. 6 

Da J. Brzezinski, O konkordatach Stolicy Apostolskicj e Polska w X VI uieku in 
Rospraxvy Akademii Umiejctnosci di Cracovia, sez. storico-filos., Serie II, t. V, W Krako- 
wie 1894, 284-292. 

> V. r . '.'57. 1, 38. 

- V. p. 2. r -.8, 1.8. 

'Brzezinski: contractatus ». 

4 Brzezinski : i iterati (?) • ; v. p. 258, 1. '-"-'. 

V. p. -2b'\ 1. 10. 
• 1 dicembre 1525. 



262 Concordato tra i due Fori in Milano a. 1616 



XXXVI. 

CONCORDATO TRA IL FORO ECCLESIASTICO E IL LAICO IN MILANO 
CONFERMATO DA PAPA PAOLO V. 

2 giugno 1615. 
Paulus PP. V. 

Dilecte fili noster, salutem et Apostolicam benedictionem. Expositum nobis nuper 
fuit prò parte tua, et dilecti filii nobilis viri Petri de Toledo Osorii Status Mediolani 
prò carissimo in Christo filio nostro Philippo Hispaniarum Rege Catholico Guberna- 
toris, ' quod praetendente Promotore Fiscali Ecclesiae Mediolanensis posse, etiam ex 
antiquissima consuetudine, ab Ecclesiasticis indistincte trahi laicos ad Ecclesiasticum 
forum, quacunque ageretur actione vel remedio, et tam respectu bonorum Ecclesiasti- 
corum, quam respectu laicalium vel patrimonialium, etiam priuatiue ad forum seculare, 
nec non Ecclesiasticos Judices exequi posse in laicorum personis et bonis etiam immo- 
bilibus per proprios et alienos executores; Regii autem Fisci Procuratore in dicto 
Statu Mediolanensi consuetudinem huiusmodi negante, quin immo aliam consuetudinem 
contrariam allegante, fuisse videlicet ab antiquissimo tempore obseruatum, ut Eccle- 
siastici forum rei sequerentur, et executio in bonis et personis laicorum non nisi cum 
secularis brachii inuocatione fieret, nonnullisque aliis exortis jurisdictionalibus contro- 
versiis, illae demum in urbe et coram Venerabili fratre nostro Benedicto Episcopo 
Sabinensi Justiniano, ac dilectis filiis nostris Joanne Garcia Sanctorum Quatuor Coro- 
natorum Millino, Marcello Sanctorum Quinci et Julittae Lantes, Fabricio Sancti Augu- 
stini Verallo et Horatio Sancti Saluatoris in Lauro titulorum Presbyteris Cardinalibus 
Lancellotto respectiue nuncupatis, per nos ad hoc specialiter deputatis agitatae fue- 
rint, et sub die secunda Junii mdcxv conclusa infrascripta concordia si et quatenus 
a praefato Philippo Rege approbaretur, ac a nobis confirmaretur, ita tamen ut in 
primis fieret reuocatio omnium proclamationum et edictorum conditorum seu edi- 
torum a Ministris Jurisdictionis Ecclesiasticae vel Secularis, quibus Notarli, Procu- 
ratores et litigantes directe vel indirecte possent retrahi ab agitandis causis in uno 
vel altero foro respectiue ad illa pertinentibus, prout in scriptura desuper confecta 
plenius continetur, tenoris huiusmodi. Concordia inter Forum Archiepiscopale et 
Forum Seculare Mediolani super controuersia exorta, occasione consuetudinis tra- 
hendi Laicos ad Forum Ecclesiasticum. Caput primum. Quando Ecclesia, Clerici, 
seu personae Ecclesiasticae agunt prò quibuscumque bonis Ecclesiasticis, mobilibus, 
se mouentibus, immobilibus et juribus, seu quouis titulo siue universali, siue parti- 
culari, siue inter viuos, siue ex ultima voluntate, vel alias quomodolibet ad Eccle- 
siam, Clericos, seu personas Ecclesiasticas uti tales spectantibus et pertinentibus, 
siue agant actione personali, reali, mixta, in rem scripta, vel alia quacumque, tam 
in possessorio, quam in petitorio, etiam si laicus probabiliter neget ea bona, jura et 

1 Sala: t Gubcrnatori >. 



a. 1615 Concordato tra i due Fon in Milano 263 

ut supra esse Ecclesiae vel ut supra, aut ad eam, et ut supra spedare et pertinere, 
agere possint centra laicos tam in foro Ecclesiastico, quam in Seculari, prout ipsis 
placuerit. Caput secundum. Circa actionem hypothecariam, extra materiam legato- 
rum piorum, relinquatur dispositioni juris communis. Caput tertium. Excipiuntur 
causae, quas moueri contigerit per Ecclesiam vel Clericos vigore nouarum Constiti! 
tionum, et nouarum Bullarum Pontitìciarum editarum vel edendarum; nam hoc casu 
agendum erit coram eo Judice, ad quem de jure communi vel alias circumscripta 
tantum consuetudine, cognitio illius causae spectabit; Bulla tamen Pii Quinti contra 
illegitimos modcretur seu restringatur, ut in emphyteusibus et feudis Ecclesiasticis 
factis, seu .concessis ante dictam Bullam possint illegitimi succedere secundum 
dispositionem juris communis. Caput ouartum. Excipiuntur etiam causae, in quibus 
Ecclesiae seu Monasteria praetenderent aliquam haereditatem alieni Monacho seu 
Moniali, seu cujusuis Ordinis Regulari personae ab intestato delatam ; eo cnim casu 
agendum erit coram Judice seculari tantum, tam in possessorio quam in petitorio. 
Caput quintum. Si vero Ecclesia, Clerici, seu personae Ecclesiasticae agere voluci int 
ad consecutionem primitiarum, decimarum et aliarum Ecclesiasticarum obuentionum, 
seu legatorum piorum, fructuum, pensionum, vel fictorum simplicium, aut fictorum 
perpetuorum seu libellariorum, et censuum ac dependentium, contra laicos condu- 
ctores, colonos, emphyteutas, libellarios, pensionarios, ccnsuarios seu alias ex prae- 
missis causis debitores Ecclesiae, Clerici, seu personarum Ecclesiasticarum uti talium 
ut supra, agere possint tam in foro Ecclesiae quam in seculari, et hoc indistincte, 
siue de credito constet per scripturam publicam vel privatam, siue non: quod si 
agere voluerint contra alios debitores, puta, ex causa mutui, depositi, aut pretii rei 
Ecclesiasticae venditae, aut quacunque alia ex causa, possint, si velint, pariter agere 
contra laicos tam in uno quam in alio foro, dummodo constet de credito per publi- 
cum instrumentum, vel scripturam priuatam subscriptam manu debitoris vel alte- 
rius de illius mandato, saluis tamen iis privilegiis, quae Ecclesiae et Ecclesiasticis 
personis respectu fori de jure communi competunt prò conueniendis laicis in foro 
Ecclesiastico. Caput sextum. Quo vero ad bona patrimonialia vel laicalia Clericorum, 
seu personarum Ecclesiasticarum gaudentium fori privilegio, si hujusmodi personae 
agant de consequenda vel recuperanda quantitate pecuniarum, fructuum, mobilium, 
se mouentium, vel his similium, quacunque ex causa tam inter viuos, quam ex 
ultima voluntate ad eas quomodolibet spectantium et pertinentium vel eis debito- 
rum, possint agere contra quoscumque laicos debitores ex praefatis causis in foro 
Ecclesiastico, modo tamen de credito constet per publicum instrumentum, vel scri- 
pturam subscriptam manu debitoris aut alterius de illius mandato; cum declara- 
tione, ' quod ex speciali concessione Sanctissimi appellationes in dictis causis patri- 
monialibus non e ommittantur extra Statum Mediolani, nisi summa petita excedat 
valorem aureorum duorum mille; et quod actiones redditionis rationis, mercimonii, 
institoriae, tutelae, et similes incertae et generales occasione patrimonialium seu 
laicalium deducantur in foro seculari contra laicos. Caput septimum. Ubi vero Cle- 
ricus seu persona Ecclesiastica agit contra laicum ad aliquam rem laicalem vel 
patrimonialem ex iis, quae prò immobilibus reputantur, puta, domum, fundum, jura 

i Sala : < declatione >. 



264 Concordato tra i due Fori in Milano n. 1615 

aquarum, seruitutem, dominium, proprietatem census, vel proprietatem redditus et 
his similia, quacunque actione agat, conueniat laicos in foro seculari tam in petitorio, 
quam in possessorio; idem si ex causa patrimoniali agat petitione haereditatis ad 
uniuersam haereditatem seu eius partem tam ex testamento, quam ab intestato. 
Caput octavum. In omnibus supradictis 1 causis illud observandum est, ut semper 
judicium in eo foro finenti accipiat, in quo coeptum fuerit. Praeterea si Clericus, vel 
Ecclesia, vel Ecclesiastica persona agere voluerit ex jure cesso a laico, si titulus ces- 
sionis sit principalis et non accessorius alicui alii titillo vel contractui, puta, vendi- 
tionis, transactionis, donationis vel aliorum, in quibus titulus cessionis accessorie 
veniat, agendum erit in foro seculari, et hoc ne in fraudem fori secularis fiant ces- 
siones ad fauorem Ecclesiae et Ecclesiasticarum personarum. Caput nonum. Et quod 
per hanc concordiam, respectu fori, non intelligatur derogatimi priuilegio Fisci, ila 
ut omnes causae Fiscales cognoscantur, et in eis bonorum appraehensiones ac liqui- 
dationes fiant per illud Tribunal, ad quod spectant, seruatis priuilegiis Fisco compe- 
tentibus. Caput decimum. Circa brachium seculare, quo ad sententias per Judices 
Ecclesiasticos in Statu et Prouincia Mediolani latas in bonis Ecclesiasticis, seu ad 
Ecclesiam, Clericos, personasue Ecclesiasticas uti tales pertinentibus, vel aliis Eccle- 
siae, vel ut supra adjudicatis mobilibus, immobilibus et aliis, de quibus in primo 
capite, executio fieri possit sine inuocatione brachii secularis cum familia armata 
solita Archiepiscopi. Verum executio, de qua in hoc capite, restringatur ad Judices 
Ecclesiasticos Mediolani, ita tamen ut si causae ad forum eiusdem Ecclesiae Medio- 
lanensis quomodolibet spectantes, per appellationem, aut per auocationem, vel aliis 
modis fuerint devolutae, Tiut introductae coram Judicibus Ecclesiasticis aliarum 
Ciuitatum Status aut Prouincie Mediolani, executio nihilominus fieri possit sine 
inuocatione brachii secularis juxta hujus capitis formam. Caput undecimum. In actio- 
nibus personalibus contra laicos debitores Ecclesiae, Clerici, seu personarum Eccle- 
siasticarum uti talium, prout in quinto capite, possit fieri quaeuis executio in bonis 
mobilibus laicorum sine inuocatione brachii secularis; at in immobilibus laicalibus 
non fiat sine inuocatione brachii secularis, quod concedi debeat seruata dispositione 
juris communis. In actionibus vero personalibus ex causa patrimoniali, de quibus in 
sexto capite, possit fieri executio in bonis mobilibus laicalibus sine inuocatione bra- 
chii usque ad summam aureorum ducentum, et non ultra; in immobilibus autem 
non fiat sine inuocatione brachii ut supra. In executione vero per capturam per- 
sonae debitorum brachium seculare non inuocetur contra debitores Ecclesiae, Cle- 
rici, seu personarum Ecclesiasticarum uti talium, de quibus in dicto quinto capite; 
at illud omnino inuocetur respectu debitorum ex causa patrimonialium, de quibus 
in dicto sexto capite. Et amplius restringatur executio ad Judices Ecclesiasticos 
Mediolani cum declaratione in omnibus et per omnia, prout in capite decimo. Caput 
duodecimum. In causis criminalibus mixti fori possit Judex Ecclesiasticus procedere 
contra laicos, eos distringere et condemnare, ac contra eorum personas exequi absque 
inuocatione brachii secularis, nec non etiam exequi possit in eorum bonis mobilibus 
usque ad summam aureorum ducentum et non ultra absque eadem brachii inuo- 
catione ;at in immobilibus non liceat sine brachio seculari, salua praeuentione, juxta 

Brcv. 604; • suprascriptis >. 



;i. 1615 Concordato tra i due Fori in Milano 265 

juris communis dispositionem. Et hoc quo ad Judices intelligatur cum restrictione 
et declaratione, de qua in decimo, et repetita in praecedente capite. Caput deci- 
mici iertium. Circa Virgines Varisii, dignis de causis et respectibus permittatur 
earum Collegium prout antea, etiam sub nomine et cum invocatione Sancti vel 
Sanctae, reseruata Archiepiscopo correctione et jurisdictione circa approbationem 
regulae, et in respicientibus cultum divinum, salutoni animarum, et legatorum pio- 
rum dispensationem et executionem; circa quam tamen executionem legatorum 
piorum respectu fori secularis seruetur juris communis dispositio; ita tamen, ut ex 
hoc capite nullum desumatur exemplum, nec aliquid inferri unquam possit ad alium 
quempiam casum prò una vel altera parte. Caput decimumquartum. Circa oftìcium 
Oeconomatus, tollantur abusus Oeconomi, prout de eis constiterit. Caput ultimum. 
Haec autem concordia intelligatur facta, si et quatenus approbetur a Sua Sancti 
tate et Sua Regia Maiestate, et non aliter: ita tamen, ut in primis fiat utrinque reuo- 
catio omnium proclamatum et edictorum conditorum seu edictorums a Ministris 
luri^dictionis Ecclesiasticae vel Secularis, quibus Notarii, Procuratores et litiganti, s 
directe vel per indirectum possent retrahi ab agitandis causis in uno vel altero foro 
respectiue ad illa pertinentibus. 

Datum Romae die Martis secunda Junii MDCXV. 

Fed. Card. Borromaeus Archiep. Mediol. 

Don Pedro de Toledo Osorio.' 

Cum autem,- sicut eadem expositio subjungebat, praefatus Philippus Rex post- 
modum dictam Concordiam approbauerit, praefatus vero Petrus, etiam ex speciali 
eiusdem Philippi Regis mandato, ac tu quoque juxta ipsius Concordiae formam prò 
clamata et edicta reuocaueritis, 3 ac ideo concordiam ipsam a Nobis et Sancta Sede 
Apostolica confirmari, ac alias, ut infra, opportune prouideri desideretis; Nos de prae- 
mi^is piene informati, iis, quae ad sedandas praesertim inter Ecclesias et seculares 
Principes controversias pertinent, libenter annuentes, supplicationibus tam tuo, quam 
dicti Petri nominibus nobis super hoc humiliter porrectis inclinati, Concordiam piai. 
fatam a Benedicto Episcopo, ac Jeanne Garcia, .Marcello, Fabricio et Horatio Cardi- 
nalibus praefatis mature et diligenter examinatam, deque eorundem Cardinalium 
Consilio, ex certa scientia ac de Apostolicae potestatis plenitudine, tenore praesen- 
tium confirmamus, illique perpetuae et inuiolabilis Apostolicae nrmitatis robur adji- 
cimus, ac omnes et singulos tam juris quam facti, et quosuis alios etiam quantumuis 
substantiales defectus, si qui desuper quomodolibet interuenerint, supplemus; decer- 
nentes Concordiam praefatam, ac praesentes litteras, et in eis contenta quaecumque 
semper et perpetuo valida, firma et efficacia fore et esse, ac ab omnibus et singulis, 
ad quos spectat et prò tempore quomodolibet spectabit, inuiolabiliter obseruari; sic- 
que per quoscumque Judices ordinarios et delegatos, etiam causarum Palatii Apo- 
stolici Auditores, ac S. R. E. Cardinales etiam de latere Legatos, in quauis causa 
et instantia, sublata eis et eorum cuilibet quauis aliter judicandi et interpretandi 
facultate et auctoritate, judicari et diffiniri debere, ac irritum et inane, si secus super 

1 Sei . Brev. 604 um. « Datum • Osorio ». 

- Sala: ante . 

3 Le approvazioni regie e le revoche presso Saia 100-103. 



266 Convenzione sui beni ecclesiastici in Boemia a. 1630 

his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ignoranter contigerit attentari. Non 

obstantibus praemissis, ac constitutionibus et ordinationibus Apostolicis, priuilegiis 

quoque, indultis et litteris Apostolicis, quibusuis personis sub quibuscunque teno- 

ribus et formis, aliisque efficacioribus et insolitis clausulis irritantibus, et aliis decretis 

in genere vel in specie, ac alias in contrarium praemissorum quomodolibet con- 

cessis, confìrmatis et innouatis; quibus omnibus et singulis, eorum tenores praesen- 

tibus pio piene et sufficienter expressis et ad verbum insertis habentes, illis alias in 

suo robore permansuris, hac vice dumtaxat specialiter et expresse derogamus, cae- 

terisque contrariis quibuscunque. Datum Romae apud Sanctam Mariani Majorem sub 

annulo Piscatoris die va Octobris mdcxvii. Pontificatus nostri anno decimotertio. 

Si Srho placuerit poterit expediri. ' 

Benedictus Card. Iustinianus episcopus Sab. 

Jo. Garsia Card. Millinus. 

Ego M. Card. Lantes 

F. Card. Verallus. 

Hor. Card. Lancellottus. 

S. Card. Sanctae Susannae. 2 

A tergo. Dilecto /ìlio nostro Federico Tituli Sanctae Marine Angelorum in 
Thermis Presbytero Cardinali Borromaeo nnneupato, Ecclesiae Mediolanensis ex 
concessione et dispensattòne Apostolica Praesnli. 

Da A. Sala, Documenti circa la vita e le gesta di S. Carlo Borromeo II, Milano 1857, 
97-100 (il concordato), 104 s. (il Breve con la dicitura « Hic insertus » età), collazionata la 
minuta in Sec. Brev. 604 (Archivio della Segreteria dei Brevi), f. 356 r 360 T , ove il concor- 
dato sta al posto debito entro il Breve. A f. 361" si legge: «Smus mandavit subscribi ab 
Illrhis D. Card. », poi in linea trasversale: «9. Ianuarii 1618. S.° placuit expediri». 



XXXVII. 
CONVENZIONE SUI BENI ECCLESIASTICI IN BOEMIA. 

30 marzo 1630. 

Nos Ferdinandus II. Divina t'avente Clementia Electus Romanorum Imperator 
sL-mper Augustus, ac Germaniae, Hungariae, Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae et Scia 
voniae Rex, Archi-Dux Austriae, Dux Burgundiae, Brabantiae, Stiriae, Carinthiae 
Carniolae, : Marchio Moraviae, Dux Lucemburgiae, ac inferioris et superioris Sile 
siae, 4 Wirtenbergae et Tekkae, Princeps Sveviae, r ' Comes Habspurgi, Tyrolis, Fer 
rettis, Kiburgi et Goritiae, Landgravius Alsatiae, Marchio sacri Romani Imperii 

■ in. . Si exp< Jn i 
E l'unica sottoscrizione data dal Sala. 
' 1 Du Mont om. Brabantiae -Carniolae •. 
• Du M«m add. Brabantiae, Stiriae, Carinthiae, Carnioliae . 

» Du Moni add. • Marchio inferioris et superioris Lusatiae >. 



a. 1630 Convenzione ^ui Inni ecclesiastici in Boemia 'Iti! 

Burgoviae, ar superioris et inferioris Lusatiae, ' Dominus Marchine Sclavonicae, - 
Portus Naonis et Salinarum. Ad perpetuarti rei memoriam, recognoscimus et tenore 
praesentium notum facimus, omnibus et singulis quorum interest. Cum praeteritis 
temporibus, superiore videlicet proximo, eoque quod illud antecessit saeculo, perni- 
ciosis quibusdam in haereditario nostro Regno Bohemiae, partim ibidem natis, 
partim aliunde illatis erroribus ac haeresibus multa bona Ecclesiastica, tam mobilia, 
quam stabilia, cum eorundem pertinentiis, aliisque Juribus in eodem Regno, qua 
errore, qua injuria variorum, tum hominum, tum temporum alienari, et in Secula- 
rium manus devenire, variisque distractionibus et alienationibus, ab uno in alios, 
aliosque deinceps Possessores transferri ac devolvi contigerit, de quibus unicuique 
pretendenti Jus, vel dicere vel reddere admodum sit difficile et obnoxium multis 
ac dispendiosis Litibus et altercationibus opus, re S. D. N. Urbanum divina Provi- 
dentia S. Rom. ac universalis Ecclesiae, hujus nominis octavum, Summum Pontini- 
ceni et Nos inter communicata et perpensa maturaque, ac quod res ista dcsiderabat, 
non semel repetita utrinque desuper deliberatione, et Consilio, ita inter suam San- 
ctitatem tanquam summum et universalem in Tetris Christi Domini nostri Vica- 
rium et Ecclesiae, ut praefertur, Pontificem, et Nos, tanquam hereditarium Bohemiae 
Regem, utrinque prò Nobis et Successoribus nostris, futuris scilicet summis Eccle- 
siae Pontificibus, nec non et successuris Regibus Bohemiae Haeredibus et Succes- 
soribus nostris quibuscunque, in perpetuum ita convenit, ut :) certa quaedam firma 
ac stabilis Transactio et Conventio, de et super ejusmodi Bonis, Juribus ac Reditibus 
fieref. Cui rei cum sua Sanctitas, jam ante septimo scilicet Julii, Anni elapsi pro- 
ximi, suos Plenipotentiarios, Mandatarios, videlicet Reverendissimum in Christo 
Patrem, Dominum Ernestum Adalbertum S. R. E. Cardinalem ab Harrach, Archie- 
piscopum Pragensem, intimum Consiliarium, Amicum et Principem nostrum Cha- 
rissimum, et Reverend. in Christo Patrem Dominum foannem Baptistam S. R. E. 
Presb. Cardinalem Pallotum nuncupatum Archiepiscopum Thessalonicensem , ac 
suae Sanctitatis et S. Sedis Apostolicae, per Germaniam, Hungariam, Bohemiam, 
Styriam, Carinthiam, Croatiam, universumque Imperii districtum, cum facultate 
Legati de Latere Nuncium, apud Nos residentem, Amicum nostrum Charissimum, 
suo ac praedictac sanctae Sedis nomine, prò universo praefati Regni nostri Bohe- 
miae Clero constituisset: Nos quoque ex nostra parte tanquam haereditarius Bohe- 
miae Rex, Nostros ad hoc negotium transigendum Plenipotentiarios Mandatarios, sub 
dato decimo sexto Februarii, ineuntis 4 hujus anni Consiliarium arcanum actualem 
et Camerarium Nostrum Maximilianum, Comitem de Trautmannsdorf, Baronem de 
Gleichenberg, Negati, Burgau, et Tatzenbach, in Bischofsteinitz, Mirschau, etTschiec- 
ziowicz;' Guilielmum quoque Comitem Slavata Gubernatorem Domus Novidonensis 
de Chlum et Koschenberg," Dominum in Neuhaus, Platz, Roschenberg et Teltzch, 
Hypothecarium Possessorem Dominii Melnicensis, Consiliarium arcanum, actualem 



In .Moni om. • ac - Lusatiae >. 

Di Uont: t Dominus Marchiai. Sclavoni; 

Di Mont: • et ■. 

Di Moni : injuiHtis »: 

Di Moni T~Lheizowie/ >. 

Di Homi : ai- Chlumcz. Koschuoberg » 



2hS Convenzione sui beni ecclesiastici in Boemia a. 1630 

Camerarium, nostrumque ut Regis in haereditario nostro Bohemiae Regno supre- 
mum Cancellarium, ncc non supremum quoque ' in eodem Regno haereditarium Pin- 
cernam, tum et Ottonem, liberum Baronem de Nostitz 2 in Falckenaw, Heinrichsgrun, 
Schiocha et Linaw, Consiliarium Imperialem, Aulicum Camerarium, nec non Germa- 
nicum in haereditario nostro Regno Bohemiae Vice-Cancellarium Nostrum, consti- 
tuimus; Qui constituti utrinque Plenipotentiarii Mandatarii convenientes vigore 
datarum Potentiarum ac Mandatorum in negotio praememorato de et super Bonis, 
Juribus et Reditibus, ejusmodi Transactionem sive Conventionem firmam, stabilem et 
perpetuam fecerunt, eamque ritu et solennitatibus solitis observatis, erecto desuper 
Instrumento, in eum, qui sequitur modum, formamque Litteris consignari ac per- 
scribi : ' curarunt. 

In nomine Domini Amen. Cum recuperato Regno Bohemiae ex singulari Dei 
beneficio per Sacram Caesaream Majestatem, Serenissimum ac Invictissimum Prin 
cipem, ■' Dominum, D. Ferdinandum, hujus Nominis secundum, Romanorum Regem 
in Imperatorem electum, eundemque dictae Bohemiae Regem, ac omnibus haeresum 
Ministris inde ejectis, Catholicaeque Religionis Cultu, et exercitio inibi restituto, prò 
parte Ecclesiasticorum ' dicti Regni, multae quidem, ut asseritur, praetensiones et 
controversiae, contra et adversus Reges et Cameram dicti Regni, et quam plures 
ejusdem Regni Duces, Principes, Comites, Barones, Equites, Nobiles, Civitates, Com- 
munitates, et alios quoscunque Subditos Regni, bona Ecclesiastica in dicto Regno 
possidentes, (Possessionatos vulgo nuncupatos)de et super eorundem honorum Eccle- 
siasticorum, ad Ecclesias, Monasteria, tam virorum, quam mulierum aliaque Bene- 
ficia Ecclesiastica tam regularia quam secularia spectantium, et grassante haeresi 
in dicto Regno diversimode alienatorum recuperatione ac illorum et fructuum per- 
ceptorum restitutione, rebusque aliis motae et deductae fuerint, et in dies moveantur, 
et deducantur, illae autem ob temporis antiquitatem et praetensas praescriptiones, 
aliasque exceptiones, 6 quae prò eorundem Possidentium parte objiciuntur diftìciles, 
ad in judicio prosequendum detegantur, ita ut non sine 4 diuturnis, inextricabilibusque 
et dispendiosis Litibus, ac magno Catholicae Religionis in eo Regno restituendae, 
stabiliendaeve detrimento determinari posse videantur. 

Proinde negotio ad S. D. N. Urbanum Divina Providentia Papam Octavum 
delato, jussuque Sanctitatis Suae desuper communicato Consilio, primo mediantibus 
Illustrissimo et Reverendissimo Domino Ernesto Presbytero Cardinali ab Harrach, 
Archiepiscopo Pragensi, et Reverendissimo Domino Carolo Caraffa Episcopo Aver- 
sano, tunc a pud Sacr. Caes. Majestatem praefatam, Suae Sanctitatis et sanctae Sedis 
Apostolicae Nuntio, cum eadem Sac. Caes. Majestate, Ferdinando Imperatore et 
Rege praedicto in Ecclesias, Ecclesiasticasque personas beneficentissimo et in hae- 
resibus extirpandis, Catholicaque Religione in dicto Regno restituenda stabiliendave 
studiosissimo, et deinde edam" in sacra Congregatione Illustr. et Reverend. Domi- 

1 AA. .!>»/. / .W1IJ 609 ora. 

•• Moni : • Nostiez >. 
1 Du Mont: ■ proscribi ». 
1 Du Mont om. 
' Du Moni: . Ecclesiarum .. 
• Du Mont: ■ extensioncs ». 
' Du Mont : ■ , tam ■ . 



a. 1630 Convenzione sui beni ecclesiastici in Boemia 269 

norum D. S. R. E. Cardinalium, super fide propaganda deputatorum, tandem post 
plures tractatùs et maturas consultationes desuper habitas, in eam deliberatìonem 
communi voto deventum i'uit, ut ad longas dispendiosas et inextrkabiles Lites, quae 
desuper verisimiliter exoriri possent, praecidendas, simulque Ecclesiarum, Monaste- 
riorum et Beneficiorum Ecclesiasticorum dicti Regni indemnitati, et praefatj [mpe- 
ratoris, ' uti Regis dicti Regni, 2 Ducum, Principum, Comitum, Baronum, Equitum, 
Nobilium, Civitatum, Communitatum, aliorum quorumcunque Subditorum Regni 
bona Ecclesiastica, ut praemittitur, possidentium conscientiis consulendum, Catholicam 
fidera et Religionem in ipso Regno confirmandam, augendam et conservandam, ac 
prò bono publico quietis et pacis inter Ecclesiasticos et Laicos Regni praedicti, 
mutua convèntio fiat, per quam idem Seren. D. Ferdinandus Imperator Electus, uti 
Bohemiae Rex, nomine suo, suorumque in eodem Regno Bohemiae Haeredum et 
Successorum quorumcumque in perpetuum Sanctissimo - D. N. Papae Urbano Octavo 
et Sanctae Sedi Apostolicae, et prò illis Illustr. et Rever. D. Ernesto S. R. E. Presby- 
tero Cardinali ab Harrach, Archiepiscopo Pragensi, et Illustrissimo et Reverendissimo 
Domino Joanni Baptistae, S. R. E. Presbytero Cardinali Palloto, Archiepiscopo 
Thessalonicensi, Nuncio Apostolico, Plenipotentiariis a Sua Sanctitate deputatis, in 
beneficium Ecclesiae et Catholicae Religionis universique Cleri in saepe dicto Bohe- 
miae Regno perpetuum annuum reditum quindecim cruciferorum quartam pattern 
unius Floreni Rhenensis constituentium, ' super quolibet modio salis, quem vulgo 
Grosz-Kufen vocant, quod in praefatum Bohemiae Regno undiquaque introduce- 
tur, vel in ipso Bohemiae Regno effodietur, seu excoquetur, vel alias quomodo- 
libet conficietur, si quando salis Fons seu Salina in dicto Bohemiae Regno, in usum 
veniat, in favorem eorundem Ecclesiasticorum ac per Ministros et Officiales eorum 
nomine deputandos a Kalendis praesentis Mensis Martii, et ab inde in posterum 
perpetuo exigendum, realiter et cum effectu tradat, atque assignet. 

Vicissim vero prò parte praedictorum Ecclesiasticorum Jura, quae ipsi habent 
et eis competunt, super et prò infra dicendis bonis Ecclesiasticis, ut infra alìenatis, 
aut oppignoratis et possessis, in favorem praefati Serenissimi Domini Ferdinandi, 
Imperatoris Electi uti Regis Bohemiae, suorumque in eodem Bohemiae Regno Hae- 
redum ac Successorum quorumcunque in perpetuum Catholicorum legitime intran- 
tium, ' et quibus ipse Serenissimus Dominus Ferdinandus et praefati ipsius Haeredes 
et Successores Bohemiae Reges, dederint, similiter perpetuo ex causa assignationis 
ac mutuae Conventionis praedictae cedantur et concedantur, modo tamen et forma 
ac sub reservationibus, declarationibus, conditionibus, et pactis infra latius descri- 
ptis, contentis et adnotatis, quam quidem Conventionem Sanctissimus ' Dominus 
Noster 7 ex causis supradictis, ac de ejusdem sanctae Congregationis sententia 
approbavit. 

Hinc est quod anno a Nativitate ejusdem Domini millesimo, sexcentesimo trige- 

1 Di' Mont : « Imperli ». 

* AA. Arm. I-XVIII 610 om. ind tati dicti Regni . 

3 Du Mont c Suramo .. 

4 Du Moni constituendum -. 
' Du Mont: « intrantibus . 

' Du Moni: - Serenissimus •. 

7 AA Ann. I-XVIII 610: Sanctissimo Domino Nostro ' 



270 Convenzione sui beni ecclesiastici in Boemia a. 1630 



simo, Indictione decima ' tertia, die vero octava Mensis Martii, Pontificatus praeli- 
bati, Sanctissimi * Domini nostri Urbani Divina Providentia Papae Octavi Anno 
septimo, Regnorum autem Serenissimi Domini Ferdinandi Imperatoris ' Electi, ' 
Romani undecimo, Hungarici duodecimo, et Bohemici decimo tertio, In nostrum 
Notariorum in solidum rogatorum, ac Testium ad haec specialiter adhibitorum, 
et vocatorum praesentia praesentes 3 et personaliter constituti, 

lllustrissimus et Reverend. Dominus Ernestus S. R. E. Presbyter Cardinalis ab 
Harrach, Archiepiscopus Pragensis, ac Illustr. et Reverend. D. Joan. Baptista S. R. E. 
Presbyter Cardinalis Pallotus Archiepiscopus Thessalonicensis ejusdem Sanctissimi - 
Domini Nostri et sanctae Sedis Apostolicae, apud Sacram Caesaream Majestatem 
praefatam, cum facultate Legati de Latere Nuntius, ex una ad haec et infra posita 4 
a praelibato Sancissimo" Domino nostro Papa per ejus Literas Apostolicas in forma 
Brevis, sub dato Romae apud sanctam Mariam majorem, sub Annulo Piscatoris, die 
septima Mensis Julii, Anni millesimi sexcentesimi, vigesimi noni, Pontificatus sui anno 
sexto, cum amplissima facultate deputati, prout docuerunt per Literas praedictas, quas 
originaliter ,; nobis Notariis in solidum rogatis, tradiderunt et consignarunt, ad effe- 
ctum praesenti Instrumento inserendi et registrandi infra scripti tenoris 7 videlicet: 

Urbanus P.P. Vili. Ad futuram rei memoriam, inter gravissimas multiplicesque 
Apostolicae servitutis curas, quibus prò Nostri pastoralis officii debito jugiter angi- 
mur, illa nos praecipue sollicitos habet, ut sacro sancta fìdes Catholica dispersis 
atque conculcatis inimici hominis Zizaniis, ubique gentium inviolata vigeat et pro- 
pagetur, Haeresesque et alii damnati errores e mentibus Christi fidelium, ubi pec- 
catis hominum facientibus * irrepserunt, per immensam Dei Bonitatem penitus evel- 
lantur. Quapropter Nos, qui militantis Ecclesiae Regimen omnimodamque universi 
Dominici a Gregis a Christo Domino curam in beatissimo Petro Apost. Principe, 
accepimus et si Nos, ad omnium salutem procurandam debitores agnoscamus, iis 
tamen Provinciis peculiare pastoralis '" vigilantiae studium impendimus, quae Dextra 
Dei faciente virtute e manibus Haereticorum, non ita pridem ereptae " opem et 
operam Nostrani, magis implorare dignoscuntur, piosque Catholicorum Principum 
conatus atque desideria, ad id tendentia l2 favoribus et gratiis prosequimur 4 oppor- 
tunis. Cum itaque concitata retroactis temporibus in Regno Bohemiae, per Principes 
et Potestates tenebrarum Rebellione, furentibusque etiam armata Haeresi seditio- 
nibus Bellisque intestinis, multa bona et Jura Ecclesiastica, partim direpta, et partim 
occupata et usurpata fuerint, et ad praesens detineantur: Charissimus vero in Christo 
Filius noster Ferdinandus Romanorum Rex in Imperatorem electus, prò suo ' avito 

1 Du Mont: om. 

1 Moni , Serenissimi ». 
Di Movi : . ponentes •. 

• Du Mont: « intra praecepta \ AA. Arni. T-XVUI 610: « infrascripta . 
i li Moni • & >• infimo ». 

• Du Mont: « ordinali ter •• 

l'u .Munì: .infra praesenti tenore». 
1 1: Mok i • fa entibus ». 
'Di Don mi .. 

li' Mont e AA. Arni. I Al/// f,W om. 
,: i » M..ni i ri 
li' Mom : • tandem . : 



a. 1630 Convenzione sui betti ecclesiastici in Boemia J71 

et spectato Religionis ac Fidci Catholicae zelo, profligatìs, auxiliante Domino ' Deo 
Exercituum, rebellibus Haereticis, sedatisque armorum motibus, fidei praefatae in 
dicto Regno et illi adjaeentibus Provinciis, Bonorumque Ecclesiasticorum restitu- 
tioni totis viribus incubuerit, et eorundem Haereticornm conversioni, Haeresumque 
praefatarum extirpationi pia sollieitudine • jugiter invigilet. 

Nos sperantes negotium restitutionis, extirpationis et conversioni* praefatarum 
eo 3 faciliores progressus habiturum fore, Quo major in Ecclesiasticorum Bonorum 
et Jurium Possessionibus, in dictis Regno et Provinciis praeteritorum temporum 
hujusmodi confusione, ut praefertur, 4 occupatis, usurpatis et detentis, nedum benigni- 
tà* et indulgentia, ab hac sancta Sede ostendatur, sed eliam indemnitati Ecclesiarum 
praefatarum, quantum in Domino possumus, consulatur, Nobisque persuadentes prae- 
fatum Ferdinandum Regem Romanorum in Imperatorem Electum, ob praeclanun 
ejus in Nos et sanctam Sedem observantiam, atque in reductione Regni et Provinciaruni 
hujusmodi ad ejusdem Ecclesiae gremium et verae (idei praefatae confessionem, 
Nostramque et prò tempore existentis Romani Pontificis obedientiam singulare stu- 
dium infra praescripta 5 facultate tanquam materia suae pietatis exercendae 8 usurum, 
eamque ostensurum, tam in Ecclesiis, Monasteriis et locis piis, quae adhuc extani, 
conservandis 7 et manutenendis quam dirutis et eversis in dies instaurandis, occupa- 
tisque recuperandis, hisque sufficienter dotandis, ac reliquis denique vulneribus, quae 
eorundem temporum confusione Ecclesiae ipsae, maxima acceperunt, medendis et 
sanandis de Ven. Fratrum nostrorum S. R. E. Cardinalium negotio propagandac B in 
universo mundo fidei praepositorum Consilio,'- 1 dilecto Filio nostro Ernesto Adalberto 
S. R. E. Presbytero, Cardinali ab Harrach, nuncupato Episcopo Ecclesiae Pragensis, 
ex concessione et dispensatione Apostolica Praesuli, "' nec non Venerabili" Piatii 
loanni Baptistae Archiepiscopo Thessalonicensi nostro, et Sedis praefatae apud 
eundem Ferdinandum Regem' in Imperatorem electum Nuncio, super bonis, decimis, 
primitiis, rebus, juribus et actionibus, quibuscunque Ecclesiasticis Regni Bohemiae 
praefati non tamen ad Hospitale Sti. Ioannis Hieros. quomodo libet spectantibus, '- 
cujuscunque qualitatis, quantitatis et valoris luerint, et quocunque praetextu